Του ΚΑΘ,. ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΑΥΡΑΚΗ
Ιστορική αναδρομή
Η Μεσόγειος θάλασσα, ενδιάμεση θάλασσα, όπως και το όνομα της δηλώνει, μεταξύ Ευρώπης,
Ασίας και Αφρικής αποτέλεσε το λίκνο πολιτισμών που αναπτύχθηκαν στις ακτές της και η
ιστορία της συνδέθηκε με αγώνες για τον έλεγχο των θαλάσσιων διαδρομών της προς τις
αγορές και τους φυσικούς πόρους των χωρών που συνδέονται με αυτές.
Πολιτισμοί, που διαμόρφωσαν τις αξίες και τον τρόπο σκέψης του σημερινά κυρίαρχου
«Δυτικού πολιτισμού», γεννήθηκαν στις ακτές της και διεκδίκησαν την κυριαρχία της στις
προσπάθειες τους για εξάπλωση της επιρροής τους.
Μύθοι και ιστορίες για αέναους αγώνες θεών και μυθικών ηρώων αφηγούνται τους αγώνες των
ανθρώπων για κυριαρχία και έλεγχο των θαλάσσιων διαδρομών των μητροπολιτικών κέντρων
προς μακρινές και άγνωστες περιοχές.
Θαλάσσιες διαδρομές προς τον «‘Αξεινο Πόντο» των Μυκηναίων, ετήσιες διαδρομές του
Απόλλωνα προς τις «υπερβόρειες παρθένες» της κεντροευρωπαϊκής ενδοχώρας μέσα από τον
Άξεινο Πόντο, ένα μυθικό πλοίο η Αργώ με ομιλούσα πλώρη κατασκευασμένη από κλαδί της
ιερής φηγού της Δωδώνης, συνδέει τις ανατολικές ακτές του «Άξεινου Πόντου» και πέρα από
αυτές την Προμηθεϊκή ενδοχώρα του Καυκάσου με την θεϊκή ανακάλυψη και μεταφορά της
φωτιάς στους ανθρώπους, από χώρες όπου και σήμερα το πετρέλαιο εξακολουθεί να αναβλύζει
από τη γη και να αυτό-αναφλέγεται.
Όταν ο «Άξεινος Πόντος» μετατραπεί σε «Εύξεινο Πόντο» θα συνδέσει την πλούσια ενδοχώρα
του με τις ακτές και τα κράτη της Μεσογείου, που στη διάρκεια των χιλιετιών που θα
ακολουθήσουν, θα διεκδικήσουν τον έλεγχο.
Αυτή η συμφωνία υπήρξε το αποτέλεσμα μυστικών διαπραγματεύσεων
διεξήχθησαν στο Κάιρο μεταξύ του υποπλοίαρχου
Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας
εκπροσώπου της Γαλλίας.
Η συμφωνία αφορούσε τη διαίρεση των
της Γόνιμης Ημισελήνου (Fertile
τα ονόματα των διαπραγματευτών της, ως συμφωνία «
Στη τελική διατύπωση που υπεγράφη το 1916 στην Αγία Πετρούπολη
Ρώσου διπλωμάτη Sazonov
συμπεριλαμβανομένης της Κωνσταντινούπολης
του Βόρειου Κουρδιστάν.
Ο χάρτης (σχ.1) αποτυπώνει τη συμφωνία
παραχώρηση μίας ζώνης στην
όπου αναγνωρίζεται η ύπαρξη Ελληνικού πληθυσμού
καταστροφή, όταν η ελληνική κυβέρνηση κινήθηκε πέρα από τα όρια της εντολής της εκτός της
ζώνης προς την Άγκυρα.
Σχ.1 Χάρτης ζωνών επιρροής της συμφωνίας
Η επικράτηση των Μπολσεβίκων το 1917
Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
Κεμάλ, οδήγησε στην απώλεια το
των Στενών.
Το αποτέλεσμα μυστικών διαπραγματεύσεων
μεταξύ του υποπλοίαρχου Sir Mark Sykes εκπροσώπου του Ηνωμένου
Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας και του διπλωμάτη François Georges
συμφωνία αφορούσε τη διαίρεση των εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην περιοχή
Fertile Crescent) μεταξύ Γαλλίας και Βρετανίας και
τα ονόματα των διαπραγματευτών της, ως συμφωνία «Sykes-Picot».
που υπεγράφη το 1916 στην Αγία Πετρούπολη, με τη συμμετοχή του
Sazonov, παραχωρείται στη Τσαρική Ρωσία ο έλεγχος
της Κωνσταντινούπολης και των Στενών του Βοσπόρου
αποτυπώνει τη συμφωνία και εμφανίζει πέντε ζώνες
στην Ιταλία ενώ η ζώνη C αντιστοιχεί στην ενδοχώρα της Σμύρνης,
όπου αναγνωρίζεται η ύπαρξη Ελληνικού πληθυσμού και οδήγησε στη Μικρασιατική
καταστροφή, όταν η ελληνική κυβέρνηση κινήθηκε πέρα από τα όρια της εντολής της.
Η επικράτηση των Μπολσεβίκων το 1917 στη Ρωσία, σε συνδυασμό με
ς και τη συγκρότηση της σύγχρονης Τουρκίας, από τον Μουσταφά
οδήγησε στην απώλεια του μόνιμου στόχου της ρωσικής διπλωματίας για τον έλεγχο
μερική αναδιάταξη των ζωνών επιρροής στη περιοχή.
Το αποτέλεσμα μυστικών διαπραγματεύσεων που αρχικώς
εκπροσώπου του Ηνωμένου
François Georges-Picot
της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην περιοχή
μεταξύ Γαλλίας και Βρετανίας και έγινε γνωστή από
με τη συμμετοχή του
ς της Μικράς Ασίας,
του Βοσπόρου, της Αρμενίας και
πέντε ζώνες επιρροής με την
αντιστοιχεί στην ενδοχώρα της Σμύρνης,
και οδήγησε στη Μικρασιατική
καταστροφή, όταν η ελληνική κυβέρνηση κινήθηκε πέρα από τα όρια της εντολής της εκτός της
, σε συνδυασμό με τη διάλυση της
, από τον Μουσταφά
υ μόνιμου στόχου της ρωσικής διπλωματίας.
Η κοσμική πλέον Τουρκία επέτυχε να περιορίσει τις εδαφικές απώλειες εγκαταλείποντας το
«οθωμανικό όνειρο» του Οσμάν και διακηρύσσοντας το δόγμα «Ειρήνη στη Χώρα, ειρήνη στο
Κόσμο» (Yurtta sulh, cihanda sulh).
Προηγουμένως απαιτήθηκαν πέντε χρόνια (1925 -1930) πολέμου για να κατασταλούν,
προσωρινά όπως αποδεικνύεται, οι διαδοχικές κουρδικές εξεγέρσεις που άρχισαν με την
επανάσταση του σεΐχη Σαΐντ στα βόρεια του Ντιγιαρμπακίρ το 1925 και κόστισαν στις Τουρκικές
ένοπλες δυνάμεις περισσότερες ανθρώπινες απώλειες από αυτές του πολέμου εναντίον της
Ελλάδος και ακόμη η ολοκλήρωση των πολιτικών των συστηματικών εθνοκαθάρσεων που
εξαφάνισαν τις πολυάριθμες χριστιανικές κοινότητες των Ελλήνων και των Αρμενίων στα εδάφη
της Τουρκίας.
Ένα αιώνα από την υπογραφή της, η γραμμή Sykes-Picot, (Σχ. 2) που συνδέει την πόλη Κιρκούκ
στο Ιράκ με την περιοχή της λίμνης της Τιβεριάδας και τα υψώματα του Γκολάν, εξακολουθεί να
αποτελεί πεδίο γεωπολιτικών συγκρούσεων με στόχο την ανακατανομή των ζωνών επιρροής
στην περιοχή της Γόνιμης Ημισελήνου (Fertile Crescent).
B. Η μεγάλη εικόνα
Στo πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα η εικόνα των γεωπολιτικών συσχετισμών προσδιορίζεται
από τις αδράνειες του προηγούμενου αιώνα και τις αναδυόμενες απειλές και προκλήσεις που
παραπέμπουν σε άδηλές εξελίξεις για το ανθρώπινο είδος.
Η εκθετική αύξηση του ανθρώπινου πληθυσμού και η ανάγκη κάλυψης των αναγκών τους σε
ενέργεια σε συνδυασμό με τις καταστροφικές κοινωνικό-οικονομικές επιπτώσεις από την
συμβαίνουσα κλιματική αλλαγή, την περιβαλλοντική υποβάθμιση και την εξάντληση των
φυσικών πόρων διαμορφώνουν το υπόβαθρο των γεωπολιτικών συγκρούσεων του 21ου αιώνα.
Σύμφωνα με τον ΟΗΕ η αύξηση του ανθρώπινου πληθυσμού το 2050 θα προσεγγίζει τα 9,8 δις
(σχ. 3) και πραγματοποιείται σε χώρες με αναπτυσσόμενες οικονομίες (σχ. 4) κατά κύριο λόγο
στις ανατολικές περιοχές της Ασίας, στο νησιωτικό σύμπλεγμα του Ινδικού και Ειρηνικού
Ωκεανού και στην Αφρική. Σύμφωνα με τις προβλέψεις του ΟΗΕ για το 2050, ο πληθυσμός στην
Ινδία θα προσεγγίσει τα 1.659 εκατ., στη Κίνα τα 1.364 εκατ., ενώ σε χώρες της περιοχής οι
αντίστοιχες προβλέψεις είναι για την Αίγυπτο 153 εκατ., για το Ιράν 93.5 εκατ. και την Τουρκία
95,6 εκατ. Τέλος ο μουσουλμανικός πληθυσμός θα έχει αυξηθεί από 1,6 δις το 2010 σε 2,7 δις
το 2050 κατανεμημένος κατά κύριο λόγο στις χώρες της Ασίας, στο νησιωτικό σύμπλεγμα του
Ινδικού και Ειρηνικού Ωκεανού και στην Αφρική.
Σε αυτό το πλαίσιο, η γεωπολιτική αντιπαράθεση επεκτείνεται στον ανταγωνισμό για τον έλεγχο
των νέων αγορών και των νέων διαδρόμων πρόσβασης προς αυτές.
Η κατανόηση της μεγάλης εικόνας παρέχει την δυνατότητα κατανόησης των δημιουργούμενων
δευτερογενών εντάσεων και συγκρούσεων σε άλλες γεωγραφικές περιοχές, όπως αυτή της
ανατολικής Μεσογείου, που όμως σχετίζονται με βασικές επιλογές των κύριων ανταγωνιστών.
Στο τομέα της κάλυψης των ενεργειακών αναγκών του πλανήτη, οι τεχνολογικές εξελίξεις
επέτρεψαν την εξόρυξη υδρογονανθράκων από κοιτάσματα ευρισκόμενα είτε σε μεγάλα
θαλάσσια βάθη (Ν. Ατλαντικός και Κόλπος του Μεξικού, κ.α.) είτε σε σχιστολιθικούς και
αμμώδεις γεωλογικούς σχηματισμούς (ΗΠΑ, Καναδάς, Αυστραλία).
Επί πλέον τήξη των πάγων στον Αρκτικό Ωκεανό επέτρεψε για πρώτη φορά την θαλάσσια
διασύνδεση του Ατλαντικού με τον Ειρηνικό Ωκεανό.
Αυτή η νέα πραγματικότητα, αποτέλεσμα της Κλιματικής Αλλαγής, επιτρέπει στην Ρωσία την
μεταφορά υδρογονανθράκων από την χερσόνησο του Yamal και τις θάλασσες Kara και Okhotsk
προς τις αναπτυσσόμενες αγορές της Ασίας και του Ειρηνικού καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.
Αγορές με υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης που η κάλυψη των ενεργειακών αναγκών τους
προσελκύει προσφορές από χώρες από τον υπόλοιπο πλανήτη (Ευρώπη, Μ. Ανατολή, Αφρική,
Αυστραλία, Ρωσία, ΗΠΑ, Καναδά, Κ. και Ν. Αμερική).
Οι γεωπολιτικές ψηφίδες, συμπληρώνονται από την κατασκευή του Ρώσο-κινεζικού αγωγού
Φ.Α. “Power of Siberia” (4.000 km), από τα κοιτάσματα του Irkutsk και της Yakutia προς τη
Ρωσική Άπω Ανατολή και την Κίνα (Σχ. 5) και αγωγούς όπως ο IPI (Ιράν, Πακιστάν, Ινδία Β-Ν), ο
TAPI (Τουρκμενιστάν, Αφγανιστάν, Πακιστάν, Ινδία) και το μέρος του συμπλέγματος των
αγωγών Central Asia (Lines A-C) με αφετηρία κατά κύριο λόγο τα κοιτάσματα του
Τουρκμενιστάν, Ουζμπεκιστάν και Τατζικιστάν, που εισέρχονται στη Κίνα (West-East Pipeline I,
II, III και IV)
Σχ.6 Αγωγοί Φ.Α. Central Asia (West east pipelines I,II,III,IV) , (PE 2015)
Σε αυτό το τοπίο, τόσο ο πολιτικός και κυρίως οικονομικός έλεγχος των περιοχών αυτών όσο και
των οδών πρόσβασης προς αυτές αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα διαμόρφωσης
συνολικών πολιτικών, των ισχυρών γεωπολιτικών παικτών, που επιδρούν στη διαμόρφωση
περιφερειακών πολιτικών, όπως αυτών της ανατολικής Μεσογείου.
Γ. Η περιοχή
Η σύγχρονη γεωπολιτική σημασία της ευρύτερης περιοχής της ανατολικής Μεσογείου με την
ενδοχώρα της, στην οποία ενσωματώνονται και οι χώρες της Ν.Α. Ευρώπης συνεχίζει να
προσδιορίζεται από μία σειρά παραμέτρων, ως σημαντικότερες των οποίων μπορούν να
αναφερθούν οι εξής:
1. Οι δυνατότητες πρόσβασης στις θαλάσσιες διαδρομές από την Ασία προς την Ευρώπη,
μέσω της διώρυγας του Σουέζ και από τις χώρες του Εύξεινου Πόντου προς την Αφρική
και τον Ατλαντικό Ωκεανό. Σε αυτές τις διαδρομές αποτυπώνεται και το στρατηγικό
ενδιαφέρον της Ρωσίας για μόνιμη παρουσία στη Συρία, καθώς μέσω των Στενών
εξασφαλίζει την πρόσβαση της, εκτός των άλλων, προς τις αναδυόμενες αγορές της
Αφρικής.
2. Ο έλεγχος των κοιτασμάτων υδρογονανθράκων και των οδών διοχέτευσης τους προς τις
αγορές της Μεσογείου και του Ατλαντικού Ωκεανού. Αυτή η παράμετρος, που
σχετίζεται με τα κοιτάσματα της περιοχής συνεχίζει να ευρίσκεται στο επίκεντρο του
ενδιαφέροντος των μεγάλων ενεργειακών παικτών.
3. Το δυναμικό της θαλάσσιας περιοχής σε υδρογονάνθρακες, κυρίως σε φυσικό αέριο και
οι σύγχρονες δυνατότητες άντλησης του από μεγάλα θαλάσσια βάθη, διαμορφώνουν
την νέα ενεργειακή προοπτική για τις χώρες της περιοχής.
4. Εκτιμήσεις των πιθανών αποθεμάτων στη περιοχή έχουν δημοσιευθεί σε μελέτες από
το 1998 1
και έχουν παρουσιασθεί στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό.
1
“World Conventional Crude Oil and Natural Gas: Identified Reserves, Undiscovered Resources and
Futures” της Γεωλογικής Επιθεώρησης των Η.Π.Α. (USGS), 1998
2
Εθνικό χρυσωρυχείο τα πετρέλαια και το φυσικό αέριο στο Αιγαίο, εφ. Ημερησία 23-26.12.2004
Σχ.6 Πιθανά κοιτάσματα Φυσικού Αερίου στην Ανατολική Μεσόγειο
7
5. Με βάση τις μελέτες αυτές οι ελληνικές θάλασσες ταξινομούνται σε δύο περιοχές. Η μία
με τον κωδικό 4039 καλύπτει τις περιοχές της Αδριατικής και του Ιονίου μέχρι περίπου
τις ακτές της Β. Αφρικής. Η δεύτερη, με τον κωδικό 4038 καλύπτει τις περιοχές του
Αιγαίου και του Λιβυκού Πελάγους και επεκτείνεται ανατολικά μέχρι τις δυτικές ακτές
της Κύπρου ενώ νότια προσεγγίζει τη θαλάσσια περιοχή της Αιγύπτου.
Τα προσδοκώμενα αποθέματα στη λεκάνη 4039, με πιθανότητα 90%, κυμαίνονται μεταξύ
0,1 έως 1,0 δις. Βαρ. Πετρελαίου και από 6 έως 60 τρις. κυβ. πόδια (Tcf) φυσικό αέριο.
Ακόμη περισσότερο ενδιαφέρουσες είναι οι εκτιμήσεις για την λεκάνη 4038 όπου τα
αντίστοιχα αποθέματα, με πιθανότητα 90%, κυμαίνονται μεταξύ 1 έως 10 δις. βαρέλια
πετρελαίου και από 120 έως 600 Tcf φυσικού αερίου.
Πιθανά κοιτάσματα Αργού Πετρελαίου στην Ανατολική Μεσόγειο
6. ο έλεγχος των προσπαθειών δημιουργίας και αναβίωσης νέων κέντρων πολιτικόθρησκευτικής επιρροής στους Μουσουλμανικούς πληθυσμούς της Ασίας, του Ειρηνικού
και της Αφρικής.
Η εγκατάλειψη του Χαλιφάτου από τον Μουσταφά Κεμάλ στις απαρχές συγκρότησης της
σύγχρονης Τουρκίας μετέφερε την θρησκευτική ηγεσία των Μουσουλμάνων στη Σαουδική
Αραβία. Η άνοδος του μουσουλμανικού φονταμενταλισμού, με αφετηρία το Αφγανιστάν,
ως κατάλοιπο της εποχής του ψυχρού πολέμου στα τέλη του 20ου αιώνα, οδήγησε στην
ανάπτυξη των ακραίων κινημάτων στις χώρες του Κόλπου, στον άξονα Πακιστάν –
Αφγανιστάν και κατά κύριο λόγο στο Ιράκ όπου με την οικονομική, στρατιωτική και
πολιτική υποστήριξη μουσουλμανικών χωρών, της Τουρκίας περιλαμβανομένης,
επενδύθηκε σε αυτά, η διεύρυνση της πολιτικής και οικονομικής επιρροής τους στις χώρες
στις οποίες θα μπορούσαν να επικρατήσουν τα κινήματα αυτά.
Οι προσπάθειες επιβολής των δυτικής έμπνευσης κινημάτων της Αραβικής Άνοιξης,
αποσταθεροποίησε το ανατολικό τόξο της Βόρειας Αφρικής και ενδυνάμωσε τη διείσδυση
των φονταμενταλιστών στις υποσαχάριες χώρες.
Η προσωρινή επικράτηση των αδελφών μουσουλμάνων στην Αίγυπτο και η επέκταση των
εχθροπραξιών στη Συρία φάνηκαν να ενισχύουν τα νέο-οθωμανικά σχέδια της Τουρκικής
8
ηγεσίας που εμφανίσθηκε υποστηρικτής των απανταχού Τούρκων και Μουσουλμάνων,
από τις μακρινές ανατολικές επαρχίες της Κίνας και της Κ. Ασίας έως την Παλαιστίνη και την
Αφρική.
Η ανατροπή των αδελφών Μουσουλμάνων στην Αίγυπτο, οι αποφασιστικές κινήσεις της
Κίνας και της Ρωσίας στις ζώνες επιρροής τους μαζί με την αλλαγή στη σειρά διαδοχής στη
Σαουδική Αραβία και την ενεργή εμπλοκή των μεγάλων γεωπολιτικών παικτών στη Συρία
περιορίζουν τις προσδοκίες της Τουρκίας να αναδειχθεί ως ισότιμη μεγάλη δύναμη στη
περιοχή και πολύ περισσότερο να διεκδικήσει ένα ρόλο αυξημένης πολιτικής επιρροής
στους Μουσουλμανικούς πληθυσμούς του πλανήτη.
Δ. Τα υποθαλάσσια κοιτάσματα υδρογονανθράκων
Η αρχική ανακάλυψη κοιτασμάτων Φ.Α στις ΑΟΖ του Λιβάνου, του Ισραήλ, της Κύπρου και της
Αιγύπτου προκάλεσε συγκρατημένο ενδιαφέρον, ιδιαίτερα για την εμπορική εκμετάλλευση
αυτών στις περιοχές της Κυπριακής ΑΟΖ.
Η κατάσταση μετεβλήθη ριζικά με την ανακάλυψη, από την ΕΝΙ, του τεράστιου και εμπορικά
εκμεταλλεύσιμου κοιτάσματος“Zohr” στην ΑΟΖ της Αιγύπτου, σε έναν μη αρχικώς αναμενόμενο
γεωλογικό σχηματισμό.
Αυτό που κατέστησε την ανακάλυψη περισσότερο ενδιαφέρουσα είναι το γεγονός ότι
παρόμοιοι γεωλογικοί σχηματισμοί απαντώνται σε αρκετές περιοχές της Ανατολικής
Μεσογείου, από την Κύπρο μέχρι την Ελλάδα.
Ως αποτέλεσμα των εξελίξεων αυτών η περιοχή προσέλκυσε το ενδιαφέρον των μεγάλων
ενεργειακών εταιρειών (supermajors) για εξασφάλιση δικαιωμάτων ερευνών σε θαλάσσια
οικόπεδα στις υφαλοκρηπίδες της Κύπρου και της Ελλάδος.
Παρά τις ευνοϊκές προοπτικές το πρόβλημα του μεγάλου θαλάσσιου βάθους σε ορισμένες από
τις υπό διερεύνηση περιοχές διαμορφώνει εξ αντικειμένου ανυπέρβλητα εμπόδια.
Αυτά οφείλονται στην μη ύπαρξη κατάλληλων τεχνολογιών ικανών να εξασφαλίσουν, όχι την
εξόρυξη, αλλά την μεταφορά των εξορυσσόμενων υδρογονανθράκων στην επιφάνεια.
Πρόβλημα ωστόσο που οι εμπλεκόμενες εταιρείες ισχυρίζονται ότι θα έχουν λύσει σε
μεσοπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα μαζί με αυτό της μεταφοράς του Φ.Α. προς τις τελικές αγορές,
λαμβάνοντας πάντα υπ’ όψη τα μεγάλα θαλάσσια βάθη της περιοχής.
Παρά ταύτα η παραχώρηση δικαιωμάτων διεξαγωγής ερευνών από τις κυβερνήσεις της
Ελλάδος και της Κύπρου στις εταιρείες Exxon και Total σε θαλάσσια οικόπεδα Δυτικά και Νότιοδυτικά της Κρήτης και της Κύπρου υποδηλώνει το ενδιαφέρον τους για την περιοχή.
Απόφαση που ενδέχεται να αποτελεί προοίμιο ανακατατάξεων στο χάρτη της ασφάλειας
τροφοδοσίας σε ενέργεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στην διαμόρφωση νέων διαδρόμων
μεταφοράς Φ.Α. από τους οποίους η Τουρκία κινδυνεύει να αποκλεισθεί, εξ αιτίας ενός
φιλόδοξου και αδιέξοδου «νέο-οθωμανικού ονείρου».
9
Ε. Ο «απρόβλεπτος ασθενής»
Η επιθετική ρητορική της Τουρκίας και οι προσπάθειες παρεμπόδισης των ερευνών στις ΑΟΖ
της Κύπρου και της Ελλάδος, από ενεργειακές εταιρείες που επιχειρούν ή σχεδιάζουν να
επιχειρήσουν σε οικόπεδα που τους έχουν παραχωρηθεί διαμορφώνει μία επί πλέον
παράμετρο αστάθειας σε ολόκληρη την περιοχή, που συνδέεται με την προσπάθεια
επαναπροσδιορισμού της ταυτότητας της χώρας αυτής από την ηγεσία της.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία καταργήθηκε από τον Μουσταφά Κεμάλ το 1923 όταν τα μέλη της
δυναστείας Οσμανλιδών εκτοπίσθηκαν, το χαλιφάτο καταργήθηκε το 1924 και το «Όνειρο» του
Οσμάν, ιδρυτικός μύθος των Οσμανλιδών, έπαυσε να ισχύει, ο κόσμος έπαυσε να είναι
χωρισμένος στη «πατρίδα του Ισλάμ» και στη «πατρίδα του πολέμου» και μαζί καταργήθηκαν
και «τα σύνορα της καρδιάς» των Οθωμανών.
Στο τέλος μίας μακράς περιόδου εσωτερικών και εξωτερικών συγκρούσεων και ανακατατάξεων,
ο Μουσταφά Κεμάλ, στη περίφημη «Ομιλία» των 36 ωρών, τον Οκτώβριο του 1927, διατύπωσε
το περίφημο δόγμα “Yurtta sulh, Cihanda sulh” (Ειρήνη στη χώρα, ειρήνη στο κόσμο)
οριοθετώντας την εσωτερική και εξωτερική πολιτική της Τουρκίας,.
Ένα δόγμα που εξασφάλισε στη κοσμική δημοκρατία που δημιουργήθηκε ειρήνη, οικονομική
ανάπτυξη και σχετική πολιτική και κοινωνική σταθερότητα.
Ογδόντα χρόνια από το θάνατο του «Πατέρα-Ατατούρκ», αυτό το δόγμα και ο ίδιος,
αμφισβητούνται στη πράξη από την σημερινή ηγεσία της Τουρκίας.
Με οδηγό ένα ασαφές μετά-κεμαλικό και νέο-οθωμανικό όνειρο, η χώρα έχει οδηγηθεί σε
κατάσταση «ασταθούς ισορροπίας» και ένας «απρόβλεπτος ασθενής» εξάγει στη περιοχή τα
εσωτερικά του προβλήματα. Σε αυτές τις συνθήκες ο «ασθενής» καθίσταται διαρκώς
περισσότερο απρόβλεπτος και όλα είναι ενδεχόμενο να συμβούν.
Η συνεχιζόμενη και εντεινόμενη ένοπλη σύγκρουση στις επαρχίες των Κούρδων, με τις
προσφιλείς προς τις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις επιχειρήσεις εκκένωσης πόλεων και περιοχών
από τους κατοίκους, αναδεικνύει την ατέλεια του ιδρυτικού μύθου της Τουρκίας και
ταυτοχρόνως την αδυναμία του κράτους να εγγυηθεί την ειρήνη σε ολόκληρη την επικράτεια
της χώρας.
Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις στο Ιράκ, η εισβολή στη Συρία, η διατήρηση στρατιωτικών
δυνάμεων κατοχής στη Κύπρο, η αποστολή στρατιωτικής δύναμης στο Κατάρ, η δημιουργία
ναυτικής βάσης στα εδάφη του Σουδάν στην Ερυθρά θάλασσα και οι αυξανόμενες
παρενοχλήσεις στο Αιγαίο και στην Κυπριακή ΑΟΖ παραπέμπουν στην εγκατάλειψη του
τουρκικού δόγματος της ειρηνικής συμβίωσης στο εσωτερικό και εξωτερικό της χώρας και σε
στροφή σε ένα ασαφές νέο-οθωμανικό δόγμα όπου ο κόσμος είναι χωρισμένος στην «πατρίδα
του Ισλάμ», που ορίζεται από τα «σύνορα της καρδιάς» όπως αρέσκεται να διακηρύσσει η
Τουρκική ηγεσία και στην «πατρίδα των εχθρών».
Η επιστροφή όμως σε πολιτικές διωγμού και εκμηδένισης εσωτερικών πολιτικών και
θρησκευτικών αντιπάλων ως τρομοκρατών και η απειλή ή ακόμη και η άσκηση στρατιωτικής
βίας σε γειτονικές χώρες, αποδεικνύεται ιδιαίτερα αποσταθεροποιητική για την εσωτερική
κοινωνική συνοχή της και εκ των πραγμάτων ανεπίτρεπτα δαπανηρή.
10
Αυτές οι εξελίξεις επιτείνουν το κλίμα εσωτερικής κοινωνικής αστάθειας, που καλύπτεται από
μία μανιχαϊστική ρητορική διαχωρισμού της κοινωνίας, σε πιστούς και άπιστους, τρομοκράτες
και νομοταγείς, ρητορική που επεκτείνεται και στις σχέσεις της χώρας με άλλες χώρες, ακόμη
και με παραδοσιακούς συμμάχους της όπως η Γερμανία.
Αυτές οι εξελίξεις σε συνδυασμό με τις αρνητικές εξελίξεις στο χώρο της οικονομίας της
διαμορφώνουν το υφιστάμενο πλαίσιο εξαγωγής των εσωτερικών προβλημάτων με διεύρυνση
των στρατιωτικών επιχειρήσεων στα προαναφερθέντα θαλάσσια και ηπειρωτικά μέτωπα
παραπέμποντας στις περιόδους πολιτικής και οικονομικής παρακμής της οθωμανικής
αυτοκρατορίας, όταν η τελευταία είχε χαρακτηρισθεί ως ο «μεγάλος ασθενής».
Τέλος η για λόγους εσωτερικής κατανάλωσης αμφισβήτηση των συνθηκών που ορίζουν τα
σύνορα των χωρών της περιοχής, πέραν των κινδύνων πολεμικής εμπλοκής που εμπεριέχουν,
ενδέχεται να οδηγήσει σε επαναχάραξη των ανατολικών συνόρων της.
Σχ.8 Γεωγραφική κατανομή Κουρδικών πληθυσμών
Σε μία τέτοια περίπτωση η δημιουργία μίας νέας κρατικής οντότητας αυτής των Κούρδων
εμφανίζεται πλέον ως πιθανή, λαμβάνοντας υπ’ όψη τον ενδεχόμενο σταθεροποιητικό ρόλο
που μπορούν να παίξουν οι τελευταίοι, ως ανάχωμα σε πολιτικές επέκτασης του ισλαμικού
φονταμενταλισμού στη περιοχή.
Η διεύρυνση των πολεμικών συγκρούσεων στις περιοχές αυτές ενδέχεται να οδηγήσει σε
οδυνηρές για την Τουρκική ηγεσία εξελίξεις, από την βίαιη ανατροπή της έως την
ομοσπονδοποίηση ή ακόμη την απόσπαση εδαφών της και τη συγκρότηση Κουρδικής κρατικής
οντότητας στη περιοχή.
Οι περιπτώσεις του Κοσσόβου και της Κριμαίας δηλώνουν ότι τέτοιες εξελίξεις δεν θα πρέπει να
αποκλείονται, ιδιαίτερα όταν η ίδια η χώρα αμφισβητεί τις Συνθήκες που ορίζουν τα σύνορα
της.
Η παρουσία ενός «ασθενούς» και «απρόβλεπτου» ως προς τις αντιδράσεις του κράτους, σε
περίοδο ανακατατάξεων στη περιοχή, είναι εύλογο να δημιουργεί κίνητρα διεύρυνσης και
αναδιάταξης ζωνών επιρροής, ιδιαίτερα όταν η γεωπολιτική σημασία τους μεταβάλλεται.
11
Αυτή είναι μία πραγματικότητα που η πολιτική ηγεσία της Τουρκίας θα πρέπει να ενσωματώσει
σοβαρά στη χάραξη της πολιτικής της, ιδιαίτερα στα σημεία που συνδέονται με παράνομες
απειλές χρήσης στρατιωτικής βίας σε βάρος μεγάλων ενεργειακών παικτών η όμορων χωρών.
Μία άτυπη επαναδιαπραγμάτευση κατανομής ζωνών επιρροής στη περιοχή, στα ίχνη της
συμφωνίας Sykes-Picot, δεν προαναγγέλλεται και δεν θα πρέπει να αποκλείεται, αν δεν έχει
ήδη αρχίσει.
*Δ/ντής του ΚΕΠΑ
