Του Επαμεινώνδα Πανά*
Μέχρι στιγμής η ασθένεια COVID-19 η οποία προκαλείται από τον νέο κορωνοϊό SARS
COVID-2 εξαπλώνεται ταχύτατα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) θεωρεί ότι η
πανδημία μπορεί να μολύνει ένα σημαντικό ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού.
Αντίδοτο δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή και το εμβόλιο θα καθυστερήσει λόγω των
απαιτούμενων αναγκαίων δοκιμών που πρέπει να γίνουν ώστε να αποδειχθεί ότι θα είναι
ασφαλές για χρήση στους ανθρώπινους οργανισμούς.
Όλα αυτά προκαλούν ανησυχίες και αρχίζουμε να φοβόμαστε. Οι συνεχείς ειδήσεις, η
εκθετική ανάπτυξη των κρουσμάτων, οι σχεδόν έρημες πόλεις, όλες αυτές οι εικόνες
δημιουργούν απογοήτευση και συντελούν στην αύξηση της αντίληψης του κινδύνου.
Ο A. Holman, ειδικός Καθηγητής της Ψυχολογίας της Υγείας στο πανεπιστήμιο της
Καλιφόρνιας Irvine, δήλωσε ότι: «η υπερβολική παρακολούθηση των μέσων μαζικής
ενημέρωσης όπως γνωρίζουμε, μπορεί να αυξήσει το άγχος ενός ανθρώπου».
Η συνεχής παρακολούθηση της τηλεόρασης και του διαδικτύου σε ότι αφορά τον νέο
κορωνοϊό ενδέχεται να χειροτερέψει το άγχος ενός ανθρώπου. Ακόμη και η λέξη
«πανδημία» σε πολλούς ανθρώπους προκαλεί φόβο ίσως και τρόμο.
Εδώ, οι περισσότεροί μας έχοντας και άπλετο χρόνο μια και βρισκόμαστε εντός των τοίχων
του σπιτιού μας προσπαθούμε να εκτιμήσουμε τον κίνδυνο αλλά ταυτόχρονα υποτιμούμε
μια μεταβαλλόμενη κατάσταση: ότι η ασθένεια COVID-19 εξακολουθεί να εξελίσσεται.
Οπότε δεν μπορούμε να ανταποκριθούμε στην απειλή του COVID-19 και αυτή η
αβεβαιότητα συμβάλλει στον φόβο.
Ο Καθηγητής της Ψυχιατρικής Steven Taylor του Πανεπιστημίου British Columbia και
ειδικός στις ψυχολογικές αντιδράσεις που προκάλεσαν οι επιδημίες, στο βιβλίο του «The
Psychology of Pandemics: Preparing for the Νext Global Outbreak of Infectious Disease»,
διερευνά πως οι άνθρωποι ανταποκρίνονται στις πανδημίες και πως αυτές οι
συμπεριφορές εξαπλώνονται.
2
Ο S.Taylor, επισημαίνει ότι ο φόβος είναι μια συναισθηματική, συμπεριφορική και
φυσιολογική αντίδραση αντιμετώπισης των απειλών. Ο S. Taylor τονίζει ότι πέρα από τον
φόβο υπάρχει ένα ζήτημα που δεν συζητείται ευρέως στα ΜΜΕ: Ότι οι άνθρωποι είναι
εξαιρετικά ανθεκτικοί.
3
Όμως οι άνθρωποι πρέπει να συμφωνήσουν να περιορίσουν τις ελευθερίες τους κατά
κάποιο τρόπο. Εάν οι άνθρωποι, συνεχίζει ο Taylor, επιλέξουν να μην το κάνουν, ή
θεωρήσουν ότι είναι αγχωτικό για να απομονωθούν, τότε αυτή η συμπεριφορά θα
εμποδίσει τον έλεγχο της λοίμωξης.
Ο Καθηγητής Taylor επίσης επισημαίνει σε συνέντευξή του ότι «είμαστε μυωπικοί, δεν
έχουμε μελετήσει σοβαρά τα μαθήματα των πανδημιών του παρελθόντος. Μόλις
περάσει η πανδημία στρέφουμε την προσοχή μας σε άλλα πράγματα».
Σκοπός του άρθρου είναι να στρέψουμε την προσοχή μας στην δοκιμαζόμενη γειτονική
Ιταλία, γιατί έχουμε ανάγκη να διδαχθούμε από τα γεγονότα που οφείλονται στην
εξάπλωση της ασθένειας COVID-19.
Για να αποδράσουμε εμείς οι Έλληνες από την κατάσταση του φόβου και της απελπισίας
λόγω της εξάπλωσης της ασθένειας του κορωνοϊού (COVID-19) πρέπει κάθε φορά να
αυξάνουμε τις γνώσεις μας και να διαμορφώνουμε την ανάλογη συμπεριφορά.
Ουσιαστικά, αξιοποιώντας τη γνώση και την πληροφόρηση αιτιολογούμε αυτό που πρέπει
να κάνομε ή να μην κάνομε ώστε να βοηθήσουμε τους συνανθρώπους μας και γενικότερα
την ελληνική κοινωνία.
Τα στατιστικά δεδομένα στην Ιταλία όλο και περισσότερο δείχνουν χειροτέρευση της
κατάστασης. Ας ελπίσουμε ότι αυτό που παρατηρούμε με τους καθημερινούς αριθμούς των
θανάτων στην Ιταλία αντικατοπτρίζει την εικόνα της προ της επιβολής των μέτρων
«καραντίνας» και «επιτήρησης-εγκλεισμού» που ξεκίνησε στις 9 Μαρτίου. Βέβαια κάποιος
δεν πρέπει να παραγνωρίζει την ταχύτητα εξάπλωσης της νόσου.
Ο Καθηγητής Walter Ricciardi – επιστημονικός σύμβουλος του Υπουργείου Υγείας της
Ιταλίας – ανέφερε ένα σημαντικό χαρακτηριστικό στοιχείο σύμφωνα με το οποίο η διάμεση
ηλικία των ασθενών στα νοσοκομεία της Ιταλίας είναι 67 έτη, όταν στην Κίνα ήταν 46 έτη.
Αυτό μεταφράζεται ότι η ηλικιακή κατανομή των Ιταλών ασθενών (67 έτη) αιτιολογεί και
την αύξηση της θνησιμότητας. Σύμφωνα με τον καθηγητή Ricardi τα στατιστικά των
πιστοποιητικών θανάτων δείχνουν ότι το 12% των θανάτων έδειξε άμεση αιτία στο
κορωνοϊό, ενώ το 88% των θανόντων ασθενών είχε τουλάχιστον μία προ-νοσηρότητα.
Τα πραγματικά γεγονότα μπορούν να αποτελέσουν ένα παράδειγμα που το πληροφοριακό
του υλικό είναι χρήσιμο στη δημιουργία στρατηγικών κατά της εξάπλωσης της ασθένειας
του COVID-19. Οι άνθρωποι από τέτοια παραδείγματα μαθαίνουν χωρίς κόστος.
Πέρα από τα στατιστικά δεδομένα υπάρχουν και άλλα σημαντικά γεγονότα που μας
παρέχουν χρήσιμες πληροφορίες. Ως παράδειγμα αναφέρουμε ότι η ποικιλομορφία της
εμπειρίας των ιατρών και του νοσηλευτικού προσωπικού δεν καταγράφεται στα
στατιστικά στοιχεία.
Κάθε κοινωνία που αντιμετωπίζει τα προβλήματα του νέου κορωνοϊού (SARS COVID-2)
μαθαίνει από το ευρύ φάσμα του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού. Η αξιοποίηση
αυτής της εμπειρίας είναι χρήσιμη για την βελτίωση του συστήματος υγείας αλλά αποτελεί
και μία «μορφή μάθησης» για την διασφάλιση της υγείας των πολιτών.
4
Ας αφήσουμε τώρα να μιλήσουν τα στατιστικά δεδομένα:
Τα διαπιστωμένα παγκόσμια κρούσματα της νόσου COVID-19 στις 26 Μαρτίου
2020 ήταν 500.542.
Στην Ιταλία (26/03/2020) τα διαπιστωμένα κρούσματα ήταν 74.386 άτομα.
Από τα διαπιστωμένα κρούσματα 9.362 άτομα (12,5%) έχουν γίνει καλά.
Τα άτομα που βρίσκονται σε κρίσιμη κατάσταση ήταν 3.489.
Οι θάνατοι έφθασαν τους 7.503 άτομα, με το ποσοστό θνησιμότητας να φθάνει στο
10.1% (υψηλό).
Δηλαδή περίπου 10 στους 100 από αυτούς που έχουν μολυνθεί από τον κορωνοϊό
SARS COVID-2 πεθαίνουν.
Στην Ιταλία τα δεδομένα έδειξαν ότι η ηλικία των Ιταλών που πεθαίνουν από τη
νόσο COVID-19 ήταν κατά μέσο όρο 78,5 %.
Τα διαπιστωμένα κρούσματα ανά 1 εκατομμύριο κατοίκους ήταν 1.230. Δηλαδή η
Ιταλία με συνολικό πληθυσμό 60.485.715 κατοίκους και με διαπιστωμένα
κρούσματα της ασθένειας 74.386 προκύπτει ότι ανά 1 εκατομμύριο κατοίκους
αντιστοιχούν 1.230 κρούσματα.
Την ίδια στιγμή η Κίνα, όπως φαίνεται από τον σχετικό Πίνακα 1 και την παράθεση
των δεδομένων, με πληθυσμό 1.437.825.118 κατοίκους τα διαπιστωμένα
κρούσματα αντιστοιχούν μόλις σε 56 κατοίκους ανά 1 εκατομμύριο κατοίκους.
Πίνακας 1: Διαπιστωμένα Κρούσματα ανά 1 εκατομμύριο κατοίκους
1. ΕΛΒΕΤΙΑ 1.353
2. ΙΤΑΛΙΑ 1.230
3. ΙΣΠΑΝΙΑ 1.202
4. ΑΥΣΤΡΙΑ 710
5. ΝΟΡΒΗΓΙΑ 605
6. ΔΑΝΙΑ 320
7. ΗΠΑ 227
8. ΚΥΠΡΟΣ 109
9. ΕΛΛΑΔΑ 79
10. ΚΙΝΑ 56
11. ΡΩΣΙΑ 6
Επίσης η Ιταλία έχει ένα θάνατο από την ασθένεια COVID-19 ανά 8.062 κατοίκους, η
Ελλάδα έχει 1 θάνατο ανά 401.393 κατοίκους.
5
Ο μαγικός αριθμός: η ώρα του R0
H ενότητα αυτή είναι αφιερωμένη στην γοητεία του μαγικού αριθμού R0.
Η αναφορά σε αυτόν τον αριθμό αφορά μια καθολική αλήθεια και απεικονίζει βαθύτερα
έναν κανόνα που πρέπει να τον ακολουθήσουμε.
Ο Δάντης αναζητώντας τον τρόπο να εκφράσει την αιώνια ζωή των ευτυχισμένων κατοίκων
του Παραδείσου κατέφυγε στον στοχαστικό κόσμο της μαθηματικής αλήθειας του
Πλάτωνος.
Η προσέγγιση αυτή γίνεται δεκτή και σήμερα στην περίπτωση της πανδημίας COVID-19 από
όλους: Δεν έχουμε καμία ελπίδα αν δεν αποτελέσει γνώση όλων μας ο μαγικός αριθμός
στον οποίο αναφερόμαστε.
Βέβαια δεν γνωρίζουμε αν θα μας κάνει ευτυχισμένους κατοίκους του Παραδείσου,
σίγουρα θα μας κάνει πιο βολική τη ζωή μας εδώ στη γή.
Πέρα από τα στατιστικά στοιχεία που αναπτύξαμε, ήρθε η ώρα να επισημάνουμε την αξία
του μαγικού αριθμού: του βασικού αναπαραγωγικού αριθμού (R0).
O βασικός αναπαραγωγικός αριθμός είναι ο αναμενόμενος αριθμός διαφορετικών ατόμων
που ένα μολυσμένο άτομο θα μολύνει έναν ευπαθή (επίνοσο) πληθυσμό.
Με άλλα λόγια ο βασικός αναπαραγωγικός αριθμός μας δίνει το πλήθος των νέων
κρουσμάτων που θα προκύψουν από ένα αρχικά προσβεβλημένο άτομο από την ασθένεια
του κορωνοϊού COVID-19, όταν σχεδόν όλα τα άτομα δεν έχουν προσβληθεί.
Στην περίπτωση που ο βασικός αναπαραγωγικός αριθμός είναι μεγαλύτερος της μονάδας,
ο αριθμός των κρουσμάτων θα αυξάνεται και η επιδημία θα εξαπλώνεται.
Ενώ εάν ο βασικός αναπαραγωγικός αριθμός είναι μικρότερος της μονάδας, τότε θα
υπάρξει μείωση του αριθμού των κρουσμάτων και η επιδημία θα σβήσει.
Η μαθηματική μεθοδολογία υπολογισμού του R0 δεν είναι εύκολη, όμως ο πολύτιμος αυτός
αριθμός μας βοηθάει να έχουμε μια εικόνα για την δυναμική εξέλιξη της πανδημίας.
Γιατί έχει λοιπόν αξία ο βασικός αριθμός αναπαραγωγής; Διότι απαντά στο ερώτημα: πότε
θα μειωθεί σημαντικά ή θα σταματήσει η πανδημία του κορωνοϊού COVID-19;
Η οποιαδήποτε απάντηση στο κρίσιμο αυτό ερώτημα εξαρτάται από τον βασικό αριθμό
αναπαραγωγής.
Έτσι ο βασικός αριθμός αναπαραγωγής χρησιμοποιείται για την ταυτοποίηση της
δυναμικής της μετάδοσης μιας ασθένειας και επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες
μεταξύ τούτων του ρυθμού των επαφών στον πληθυσμό.
Με άλλα λόγια ο βασικός αριθμός αναπαραγωγής αποτελεί ένα σημαντικό δείκτη της
μεταδοτικότητας μιας μολυσματικής νόσου και άρα αποτελεί βασικό στοιχείο «πρόβλεψης
της επιδημιολογικής σοβαρότητας μιας νόσου».
6
Η διαδικασία του υπολογισμού του R0 δεν είναι εύκολη όμως στη βιβλιογραφία έχουν
αναφερθεί εκτιμήσεις του βασικού αναπαραγωγικού αριθμού του ιού SARS COVID-2, και
κυμαίνονται μεταξύ του 2 και 4.
Για παράδειγμα αν χρησιμοποιήσουμε την τιμή 3 ως βασικό αναπαραγωγικό αριθμό τότε
θα αναμένουμε ότι κάθε νέο κρούσμα ενός ατόμου που θα έχει μολυνθεί θα παράγει τρία
νέα κρούσματα. Το Γράφημα 1 δείχνει ακριβώς την διαδικασία αυτή.
7
Αν, λοιπόν, σε κάθε κρούσμα ένα άτομο μολύνει σύμφωνα με τον βασικό αναπαραγωγικό
αριθμό 3 άτομα, δηλαδή «γεννά» τρία νέα κρούσματα σε χρονικό διάστημα 7 ημερών
(μέσος χρόνος επώασης του νέου κορωνοϊού SARS COVID-2), τότε το ένα άτομο θα έχει
«γεννήσει» τουλάχιστον 81 νέα κρούσματα σε έναν μήνα.
Τι θα συμβεί αν ακολουθήσομε το μέτρο να μείνομε στο σπίτι μας;
Ας παίξουμε υιοθετώντας ότι σ’αυτήν την περίπτωση θα μειωθεί ο βασικός
αναπαραγωγικός αριθμός από το 3 στο 1,25. Δηλαδή, λόγω του κατ’οίκον περιορισμού, 1
κρούσμα δημιουργεί 1,25 νέα κρούσματα. Το αποτέλεσμα είναι συγκλονιστικό γιατί μέσα
σε ένα μήνα θα έχουν εμφανιστεί μόνο τρία κρούσματα. Άρα θα έχουμε λιγότερους
θανάτους, θα ελέγχεται η πανδημία και δεν θα καταρρεύσει το σύστημα υγείας.
Συμπερασματικά, όταν λοιπόν ο βασικός αριθμός αναπαραγωγικός αριθμός είναι 3, τότε 1
άτομο που έχει COVID-10 θα δημιουργήσει 81 νέα κρούσματα σε 1 μήνα. Στην περίπτωση
όμως που περιορίσουμε τον βασικό αριθμό σε μία τιμή κοντά στη μονάδα, όπως, στην
περίπτωσή μας 1,25 τότε το άτομο αυτό θα δημιουργήσει μόνο 3 νέα κρούσματα!
Η περιεκτική και διαυγής γραφική παράσταση αλλά και το παράδειγμα που παραθέσαμε με
τις δύο διαφορετικές τιμές του βασικού αναπαραγωγικού αριθμού, ανέδειξαν το όφελος
της στρατηγικής του «μένουμε στο σπίτι». Αν όμως αρχίσουμε να μην κατανοούμε στην
πράξη και στη ζωή μας την χρησιμότητα του μαγικού αριθμού R0 τότε μάλλον έχουμε
χάσει τη μάχη κατά του νέου κορωνοϊού SARS COVID-2.
Το μεγάλο στοίχημα: Ο βασικός αναπαραγωγικός αριθμός να είναι μικρότερος
της μονάδας.
Κάθε προσπάθεια να γίνει ο μαγικός αριθμός R0 μικρότερος της μονάδας ισοδυναμεί με
περιορισμό της εξάπλωσης του νέου κορωνοϊού με αποτέλεσμα να σώζονται ζωές.
Ο αριθμός αυτός «αιχμαλωτίζει» τη συμπεριφορά μας. Όλοι μας έχουμε μια υποχρέωση να
συμβάλλουμε στη μείωση του βασικού αναπαραγωγικού αριθμού κάτω από τη μονάδα.
Όποια άποψη και αν ασπάζεται κάποιος για τα μέτρα της πολιτείας η «άβολη αλήθεια»
που πρωτοείπε ο Αλ Γκόρ, συναρπαστικά απεικονίζεται στο Γράφημα 2 της κομψής
γεωμετρίας και της ισχυρής λογικής:
8
Όσο η αιχμή, ή η κορυφή της κωνοειδούς καμπύλης (Κ) χωρίς μέτρα είναι υψηλά τόσο
περισσότεροι άνθρωποι χρειάζονται ιατρική φροντίδα, που ενδεχομένως ξεπερνούν τις
δυνατότητες του συστήματος υγείας και άρα δεν μπορούν να προσφερθούν οι
αναγκαίες υπηρεσίες στους ασθενείς.
Ενώ με τα μέτρα, όπως μένουμε στο σπίτι μας επιβραδύνεται ο ρυθμός της εξάπλωσης
και η αιχμή της καμπύλης (Ε) είναι αρκετά χαμηλότερη από τις δυνατότητες του
συστήματος υγείας.
Μια εικόνα είναι χίλιες λέξεις. Βλέποντας το Γράφημα 2 το μήνυμα είναι απλό: η
κοινωνική και ηθική ευθύνη μας μας υποχρεώνει να αγωνιστούμε να αποφύγουμε την
καμπύλη «Κ» και να την κάνουμε όσο το δυνατόν πιο εξομαλυμένη όπως την καμπύλη
(Ε).
Με το να τηρούμε τα μέτρα ουσιαστικά επιβραδύνουμε τον ρυθμό μετάδοσης και
«ισοπεδώνουμε» την επιδημική καμπύλη οπότε δίνουμε ανάσες στους γιατρούς και το
νοσηλευτικό προσωπικό για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες των ασθενών.
Κάθε Έλληνας, νέος ή μεγάλος σε ηλικία, πρέπει να συνεισφέρει στη μείωση του νέου
κορωνοϊού μένοντας στο σπίτι του. Οι νέοι ας θυμούνται τι ακριβώς πρόσφατα δήλωσε
στα ΜΜΕ ο Γενικός Διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας T. Ghebreyesus: «…
σήμερα έχω ένα μήνυμα για τους νέους: δεν είστε αήττητοι. Αυτός ο ιός μπορεί να
σας οδηγήσει σε νοσοκομείο για αρκετές εβδομάδες ή ακόμα και να σας σκοτώσει.
Ακόμα και αν δεν αρρωστήσετε, οι επιλογές σας σχετικά με το που θα πηγαίνετε
μπορεί να είναι η διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου για κάποιον άλλον»
20/03/2020.
9
Μάθημα από την εμπειρία της Ιταλίας
Στην περίπτωση της Ιταλίας έχει συσσωρευτεί μια σημαντική κρίσιμη μάζα δεδομένων
όσον αφορά την πανδημία του νέου κορωνοϊού.
Αυτή η κρίσιμη μάζα δεδομένων μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ένα διδακτικό
παράδειγμα για την Ελλάδα. Ένα μάθημα για όλους μας.
Στο επίκεντρο της Ιταλικής Έκρηξης του νέου κορωνοϊού, 13 ιατροί δημοσίευσαν ένα
άρθρο – έκκληση στο επιστημονικό περιοδικό ΝΕJM Catalyst (21-03-2020) με τίτλο:
Η εμπειρία των γιατρών του νοσοκομείου Papa Giovanni XXIII στο Μπέργκαμο είναι
ζωτικής σημασίας και για την δική μας περίπτωση.
Από την έρευνά τους σημειώνουμε ότι:
Τα συστήματα ιατρικής φροντίδας της Δύσης έχουν δομηθεί γύρω από την
έννοια της περίθαλψης με επίκεντρο τον ασθενή αλλά μια επιδημία χρειάζεται
μια αλλαγή προοπτικής προς μία έννοια της κοινοτικής φροντίδας.
Οι Ιταλοί συγγραφείς στο άρθρο αναφέρουν ότι «είμαστε πολύ πιο πέρα από το
σημείο καμπής – ανατροπής… με το 70% των κλινών που προορίζεται για
ασθενείς με τη νόσο του COVID-19, χορηγούνται μόνο σε εκείνους τους
ασθενείς που έχουν εύλογη πιθανότητα να επιβιώσουν… Οι ηλικιωμένοι
10
ασθενείς ουδέν αναζωογονούνται πεθαίνουν μόνοι τους χωρίς κατάλληλη
παρηγορητική φροντίδα ενώ η οικογένειά τους ενημερώνεται τηλεφωνικά.
Τα περισσότερα γειτονικά νοσοκομεία είναι κοντά στην κατάρρευση, ενώ τα
φάρμακα, οι μηχανικοί αναπνευστήρες, το οξυγόνο και ο εξοπλισμός ατομικής
προστασίας δεν είναι διαθέσιμα. Οι ασθενείς κείτονται σε στρώματα
δαπέδου.
Σύμφωνα με τους συγγραφείς του άρθρου τα νοσοκομεία λειτουργούν ως οι
κύριοι COVID-19 διασκορπιστές «καθώς πλημμυρίζουν με ταχύτητα από
μολυσμένους ασθενείς οι οποίοι στη συνέχεια διευκολύνουν την μετάδοση σε
μη μολυσμένους ασθενείς.
Η κατ’οίκον φροντίδα και οι κινητές μονάδες για την αντιμετώπιση ηπιότερων
καταστάσεων θα επιτρέψει στα νοσοκομεία να επικεντρωθούν στις σοβαρές
περιπτώσεις. Μια τέτοια προσέγγιση θα «μειώσει τη μόλυνση προστατεύοντας
τους ασθενείς και τους εργαζόμενους στον τομέα της υγειονομικής
περίθαλψης και ελαχιστοποιώντας την κατανάλωση φαρμακευτικού υλικού.
Ασφαλώς όλοι οι φορείς, κυβέρνηση, τοπική αυτοδιοίκηση, περιφερειακή αυτοδιοίκηση,
ιατρικοί και νοσηλευτικοί σύλλογοι, μπορούν να μάθουν αρκετά από την εμπειρία της
Ιταλίας εις τρόπον ώστε να προσαρμόσουν το σύστημα υγείας απέναντι στις απειλές του
COVID-19.
Βέβαια η προσοχή όλων μας πρέπει να επικεντρωθεί στη μείωση του ρυθμού με τον οποίο
διαχέεται και εξαπλώνεται η ασθένεια COVID-19. Όσο επιβραδύνουμε την επιδημία τόσο
περισσότερο ανακουφίζουμε το σύστημα υγείας μέχρι να ανακαλυφθούν φάρμακα και
εμβόλια.
Η δύναμη των αριθμών είναι ελκυστική.
Η δύναμη της ευθύνης ασφαλώς και είναι ελκυστική γιατί στηρίζεται στην ηθική. Στην
περίπτωσή μας λόγω του κορωνοϊού δεσμευόμαστε στον ίδιο σκοπό: Να επιβιώσουμε.
Ζούμε μια μεγάλη απειλή λόγω του νέου κορωνοϊού και πρέπει να επιδιώκουμε να έχουμε
μεταξύ μας εμπιστοσύνη, αλληλεγγύη και ενότητα. Οι υποχρεώσεις της εμπιστοσύνης και
της αλληλεγγύης προϋποθέτουν ότι έχουμε ριζωμένη μέσα μας την διάσταση της ηθικής
ευθύνης και ότι ανήκουμε στην Ελλάδα.
Ζούμε δύσκολες στιγμές που χρειάζονται από ΟΛΟΥΣ ΜΑΣ δύσκολες αποφάσεις. Σε μια
συλλογική κοινωνία ας συνεργαστούμε όλοι μαζί. Μόνο με αυτόν τον τρόπο θα δώσουμε
ουσιαστική βοήθεια στους πραγματικούς ήρωες αυτής της περιόδου, στους γιατρούς και
το νοσηλευτικό προσωπικό, οι οποίοι παλεύουν για τις δικές μας ζωές ρισκάροντας τις
δικές τους ζωές.
*Σ. Καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών
