Του Μάκη Ανδρονόπουλου
Τον παρακολουθούσα από το 1974 με έντονο ενδιαφέρον, αλλά και με δυσπιστία. Ήταν πολιτικά ερωτεύσιμος και σαν άντρας γοητευτικός, αλλά δεν τον ψήφιζα τότε. Στην πρώτη 4ετία που έκανα οικονομικό ρεπορτάζ στο ΕΘΝΟΣ είδα από την πρώτη στιγμή μερικά κρίσιμα και κοστοβόρα λάθη πολιτικής (τα δύο 25% αύξηση στον κατώτατο μισθό που έκανε ακόμη πιο προβληματική την βιομηχανία, ΑΣΚΕ, ο ΟΑΕ -αντί να αφήσει τις τράπεζες να κυνηγήσουν τους βιομήχανους που είχαν διαφύγει στις βίλλες τους στη Λωζάνη κ.ο.κ.).
Τον θαύμαζα, αλλά δεν μπορούσα να δικαιολογήσω πως δεν ασχολήθηκε ουσιαστικά με την οικονομία και την ανάπτυξη. Τον πρωτοψήφισα του ’89 για να μην έρθει η δεξιά. Τον αγάπησα όταν αδύναμος βγαίνοντας από το νοσοκομείο ψέλισε …ΑΓΑΠΗ!…
Το ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΠΟΡΤΡΑΙΤΟ του Ανδρέα Παπανδρέου που δημοσίευσε σε ένα μικρό τόμο η Μυρσίνη Ζορμπά στην «Εφημερίδα των Συντακτών» αποτελεί αναμφίβολα μια ενδιαφέρουσα επιτομή τόσο για το «πρόσωπο» όσο και για την συναρπαστική ακαδημαϊκή και πολιτική ζωή του και τις εφτά μεταλλάξεις της πολιτισμικής του εξέλιξης.
Η Ζορμπά νομιμοποιείται να το κάνει. Πρώτον, γιατί έχει τα επιστημονικά εχέγγυα*, δεύτερον, γιατί δεν ήταν ΠΑΣΟΚ και τρίτον, γιατί η γραφή της αντιμετωπίζει με ευγένεια, ενίοτε και τρυφερότητα, το υποκείμενο της μελέτης της.
Το κείμενο της Ζορμπά δεν αποτελεί απλά ένα αναστοχασμό στον Αντρέα, στον «προοδευτικό εθνικισμό», στις επεξεργασίες που έκανε για το κατεστημένο, το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα, την εθνική ανεξαρτησία, την λαϊκή κυριαρχία, τον ρόλο της λαϊκής παράδοσης, αλλά είναι και ένας ιδεολογικός συμβιβασμός, με την έννοια της βαθιάς κατανόησης, της σχέσης της Αριστεράς με το ΠΑΣΟΚ. Μια σχέση που υπήρξε εχθρική, αφού η Αριστερά θεώρησε ότι την «καταλήστευσε» ιδεολογικά, κάτι που δεν είναι αλήθεια, όπως προκύπτει από την προσωπική ιδεολογική εξέλιξη του Ανδρέα μέσα από το βιβλίο.
Το πλεονέκτημα της ανάλυσής της είναι ότι κάθε επώδυνη ταυτοτική αλλαγή του Ανδρέα τοποθετείται στο ιστορικό της πλαίσιο. Η Ζορμπά τον ορίζει μεταξύ άλλων και ιδρυτή της «κεντροαριστεράς» στην Ελλάδα. Θα έλεγε κανείς πως το βιβλίο της Ζορμπά είναι γραμμένο για το σήμερα. Θυμίζει στους τρέχοντες Πασόκους που ξαναέβγαλαν τον Ελ Σιντ στην πολιτική αγορά ότι ο Ανδρέας ήταν σοσιαλιστής και αντίθετος στην σοσιαλδημοκρατία. Θυμίζει έμμεσα στους Συριζαίους την αδυναμία τους να προσαρμοστούν στην πραγματικότητα, όχι φορμαλιστικά, αλλά με όρους δημιουργικούς και στρατηγικούς. Θεωρητικά πάντως, σήμερα, μοιάζει το ΠΑΣΟΚ να είναι πιο μακριά από ότι ο ΣΥΡΙΖΑ από τον Ανδρέα Παπανδρέου…
Σε κάθε περίπτωση το βιβλίο της Ζορμπά, ευκολοδιάβαστο και αποκαλυπτικό, είναι δραματικά κρίσιμο για τη συγκυρία. Το κακό είναι πως δεν έχουμε σήμερα έναν Ανδρέα. Θα πείτε, τον έχουμε ανάγκη; Θα έλεγα, μάλλον … αφού όλοι εμείς δεν τα καταφέραμε.
*Η Μυρσίνη Ζορμπά είναι Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών. Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Φιλοσοφία του Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης. Ίδρυσε τον εκδοτικό οίκο Οδυσσέας. Διετέλεσε σύμβουλος του υπουργού Πολιτισμού (1993) και Ευρωβουλευτής (2000-2004). Ήταν η πρώτη Διευθύντρια του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (1994-1999). Από το 2006 ως το 2012 δίδαξε πολιτισμική θεωρία και πολιτική πολιτισμού σε μεταπτυχιακά προγράμματα. Συμμετείχε σε ευρωπαϊκές επιτροπές και δίκτυα, και ίδρυσε μαζί με άλλους το «Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού» του οποίου ήταν πρόεδρος ΔΣ (2004-2016). Έχει δημοσιεύσει μελέτες σε συλλογικούς τόμους και πολυάριθμα άρθρα σε περιοδικά και εφημερίδες , ελληνικά και ξένα, για θέματα πολιτισμικής πολιτικής. Το βιβλίο της «Πολιτική του πολιτισμού» διδάσκεται σε πολλά πανεπιστημιακά μεταπτυχιακά τμήματα στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
