Του Ιωσήφ Χασσίδ*
Στη σύγχρονη οικονομία, η οικονομική και χρηματοοικονομική γνώση είναι απαραίτητη, τόσο για την ατομική ευημερία, όσο και για τη γενικότερη «σταθερότητα» και ανάπτυξη της χώρας. Παρατηρείται ωστόσο σοβαρή έλλειψη στον οικονομικό γραμματισμό των πολιτών. Η έλλειψη αυτή έχει σοβαρές συνέπειες, καθώς περιορίζει την ικανότητα των ατόμων να διαμορφώνουν ορθολογικές αποφάσεις, να κατανοούν κυβερνητικές πολιτικές και να συμμετέχουν ενεργά στην οικονομική ζωή της χώρας.
Οι Νομπελίστες του 2024 (Acemoglu, Johnson και Robinson) τονίζουν τη σημασία, για την οικονομική ανάπτυξη των κρατών, των συμπεριληπτικών θεσμών (inclusive institutions) που παρέχουν στους πολίτες, χωρίς αποκλεισμούς, τα απαραίτητα εργαλεία για ενεργή συμμετοχή τους στην οικονομία. Στο πνεύμα αυτής της προσέγγισης, η ευρεία πρόσβαση στην οικονομική γνώση μπορεί να θεωρηθεί μέρος της πολιτιστικής υποδομής που διευκολύνει την ουσιαστικότερη συμμετοχή των πολιτών στην οικονομική και κοινωνική ζωή.
Το Υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε πρόσφατα την πρόθεσή του να υλοποιήσει ένα φιλόδοξο πρόγραμμα χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης, με κωδική ονομασία FINSTART. Όπως ανακοινώθηκε, το πρόγραμμα (Προϋπολογισμός 4 εκατ. ευρώ, ωφελούμενοι 40.000 μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης) επιδιώκει την ανάπτυξη χρηματοοικονομικών γνώσεων, δεξιοτήτων και συμπεριφορών. Προβλέπει μάλιστα και ενεργό συμμετοχή εκπαιδευτικών, Συμβούλων Εκπαίδευσης και γονέων, καθώς και αξιολόγηση και σταδιακή επέκταση των παρεμβάσεων. Όπως συχνά συμβαίνει στις αρχικές φάσεις «δρομολόγησης» παρόμοιων πρωτοβουλιών, λεπτομέρειες της μεθοδολογίας που θα εφαρμοστεί στη διάρκεια υλοποίησής του FINSTART, δεν είναι ακόμα γνωστές. Χωρίς πάντως αμφιβολία, η κατεύθυνση είναι θετική! Η χρηματοοικονομική εκπαίδευση των μαθητών αποτελεί αξιόλογη επένδυση που αναμένεται να εμφανίσει αποδόσεις, στο ΜΕΛΛΟΝ!
Η πρωτοβουλία του Υπουργείου Παιδείας αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία να ανοίξει στην Ελλάδα μια ευρύτερη συζήτηση για την οικονομική παιδεία. Μήπως όμως η σχετική συζήτηση πρέπει να διευρυνθεί ώστε να συμπεριλάβει και τους ενήλικους πολίτες που λαμβάνουν τις οικονομικές αποφάσεις ΣΗΜΕΡΑ;
Η βιβλιογραφία και πολλές έρευνες δείχνουν ότι η χρηματοοικονομική εκπαίδευση μπορεί πράγματι να έχει θετικά αποτελέσματα! Ακριβώς όμως επειδή η προσπάθεια αξίζει, είναι απαραίτητο να τεθούν δύο πρόσθετα ερωτήματα, τα οποία, κατά κάποιον τρόπο, αναδεικνύουν αντίστοιχα «Κενά»:
Πρώτον: Καλύπτει ο χρηματοοικονομικός γραμματισμός του FINSTART το σύνολο της οικονομικής παιδείας που απαιτείται;
Δεύτερο: Υπάρχει αντίστοιχη μέριμνα για τους πολίτες οι οποίοι δεν ανήκουν στην Ομάδα Στόχο του FINSTART;
Οι όροι Οικονομικός και Xρηματο-οικονομικός Γραμματισμός χρησιμοποιούνται συχνά και αβασάνιστα, σαν να είναι ταυτόσημοι. Δεν είναι! Ο OECD, στο πλαίσιο αξιολόγησης των αποτελεσμάτων που αφορούν το τμήμα Financial Literacy του PISA 2022 (στο συγκεκριμένο τμήμα δεν συμμετέχει, προς το παρόν, η Ελλάδα) κάνει ρητή διάκριση. Ο χρηματοοικονομικός γραμματισμός αφορά πρωτίστως την κατανόηση, τη διαχείριση και την αξιοποίηση των προσωπικών και οικογενειακών οικονομικών. Ο οικονομικός γραμματισμός είναι σαφέστατα ευρύτερος: περιλαμβάνει την κατανόηση μηχανισμών, όπως, ενδεικτικά, η προσφορά και η ζήτηση, οι διαδικασίες διαμόρφωσης των τιμών, οι μορφές των αγορών και το ευρύτερο οικονομικό περιβάλλον. Tο οικονομικά εγγράμματο άτομο καλείται να λειτουργήσει, όχι μόνο ως αποταμιευτής ή επενδυτής, αλλά και ως καταναλωτής, εργαζόμενος ή εργοδότης και, γενικά, ως «οικονομικά δρών πολίτης». Σε αυτή την προσέγγιση και ως απάντηση στο πρώτο από τα ερωτήματα που διατυπώθηκαν, προκύπτει οτι ο χρηματοοικονομικός γραμματισμός αποτελεί τμήμα μόνο – ουσιαστικό μεν, αλλά μόνο τμήμα – μιας ευρύτερης οικονομικής παιδείας!
Η διάκριση είναι ουσιώδης! Ο πολίτης πρέπει ασφαλώς να γνωρίζει τι σημαίνει επιτόκιο για το δάνειο και την αποταμίευσή του. Είναι όμως εξίσου σημαντικό να κατανοεί γιατί αυτό αλλάζει, πώς επηρεάζονται οι επενδύσεις, η κατανάλωση και η απασχόληση, ποιες είναι οι επιπτώσεις στο σύνολο της οικονομίας. Ακόμα ποια είναι η σημασία της παραγωγικότητας της εργασίας, της ανταγωνιστικότητας και της καινοτομίας. Και χρειάζεται να κατανοεί, έστω σε βασικό επίπεδο, τη σχέση φόρων και κόστους δημόσιων υπηρεσιών, πληθωρισμού και πραγματικού εισοδήματος και μια σειρά άλλων κρίσιμων εννοιών και μεγεθών. Είναι επομένως σαφές οτι, πριν μάθουμε να διαχειριζόμαστε αποτελεσματικά την όποια Αξία, είναι απαραίτητο να καταλαβαίνουμε πώς αυτή δημιουργείται, πώς κατανέμεται, πως διατηρείται, τι μπορεί να την υπονομεύσει και μέσα σε ποιο οικονομικό και κοινωνικό περιβάλλον λειτουργούν οι παράγοντες που προκαλούν αυτές τις εξελίξεις – θετικές και αρνητικές !
Και οι ενήλικοι πολίτες; Εδώ εμφανίζεται το δεύτερο Κενό: Οι μαθητές, στους οποίους απευθύνεται το FINSTART, αποτελούν τους οικονομικά ενεργούς πολίτες «του Αύριο», των οποίων οι επιλογές και η συμπεριφορά θα παράγουν αποτελέσματα αύριο, δηλαδή στο Μέλλον!
Υπάρχουν όμως και οι οικονομικά ενεργοί πολίτες «του Σήμερα»! Αυτοί εργάζονται, επιχειρούν, καταναλώνουν, αποταμιεύουν, δανείζονται, επενδύουν, φορολογούνται, χρησιμοποιούν δημόσιες υπηρεσίες και συμμετέχουν στις συλλογικές αποφάσεις. Οι οικονομικές τους επιλογές και η συμπεριφορά τους παράγουν αποτελέσματα σχετικά άμεσα, δηλαδή Σήμερα!
Η διεθνής πολιτική για τα σχετικά θέματα και η έρευνα που την υποστηρίζει έχει ήδη αναγνωρίσει την έντονη ανάγκη εκπαίδευσης και αυτής της ομάδας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και ο OECD έχουν από κοινού αναπτύξει το Financial Competence Framework ειδικά για ενηλίκους (2022), ενώ πρόσφατη έρευνα του OECD/INFE (2023) κάλυψε σχεδόν 69.000 άτομα ηλικίας 18–79 ετών, από 39 οικονομίες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.
Το ερώτημα επομένως δεν είναι εάν θα πρέπει να ασχοληθούμε σοβαρά με την οικονομική παιδεία και των ενηλίκων. Είναι πόσο ευρεία πρέπει να είναι αυτή η παιδεία!
Συμπληρωματικά πάντως προς τα παραπάνω, ίσως χρειάζεται και ένα επόμενο «τολμηρό» βήμα! Ένα Βήμα προς την ουσιαστική Σύνδεση, σε πλαίσιο διαδικασιών Διά Βίου Μάθησης, Οικονομικού και Χρηματοοικονομικού γραμματισμού και γενικότερης κατανόησης των μεταξύ τους σχέσεων!
Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει την «ικανότητα του ατόμου να λειτουργεί ως πολίτης» ως την δυνατότητά του για υπεύθυνη συμμετοχή στην κοινωνική, την οικονομική και την πολιτική ζωή, θεμελιωμένη στην κατανόηση κοινωνικών, οικονομικών, νομικών και πολιτικών εννοιών, μηχανισμών και δομών.
Δεν ξεκινάμε επομένως από μηδενική βάση! Η βιβλιογραφία έχει ήδη αναπτύξει έννοιες που καλύπτουν όλα τα παραπάνω και υπάρχουν συγκεκριμένες προσεγγίσεις που συνδέουν οικονομική παιδεία, χρηματοοικονομική εκπαίδευση και «εκπαίδευση πολιτών». Εκείνο που αξίζει πλέον να διερευνηθεί είναι το κατά πόσον τα επιμέρους αυτά πεδία μπορούν να συγκροτήσουν ένα συνεκτικό πλαίσιο Κοινωνικοοικονομικής Διά Βίου Μάθησης (SocioEconomic Lifelong Learning) για τον ενήλικο πολίτη.
Η αναφορά στην «Διά Βίου» μάθηση, είναι κρίσιμη! Οι γνώσεις και οι ικανότητες που χρειάζεται κάποιος όταν πρωτοεισέρχεται στην αγορά εργασίας δεν είναι οι ίδιες που θα χρειαστεί όταν δημιουργήσει οικογένεια, αγοράσει κατοικία, ιδρύσει επιχείρηση, αλλάξει επάγγελμα ή πλησιάσει στη συνταξιοδότηση. Ο OECD επισημαίνει ότι οι διαφοροποιήσεις δεξιοτήτων μπορεί να διευρύνονται μετά το τέλος της υποχρεωτικής εκπαίδευσης και αντιμετωπίζει πλέον ρητά τις διαφοροποιήσεις στο μέσον της επαγγελματικής πορείας και την προσέγγιση της συνταξιοδότησης, οι οποίες θεωρούνται κρίσιμες φάσεις για τον σχεδιασμό των «δια βίου» εκπαιδευτικών προγραμμάτων.
Το συμπέρασμα επομένως είναι ότι η οικονομική παιδεία δεν μπορεί να θεωρείται ως «εμβόλιο» που χορηγείται μία φορά στο σχολείο! Χρειάζεται τακτική ανανέωση και επικαιροποίησή της στη διάρκεια της ζωής του ατόμου!
Υπάρχει όμως και μια τρίτη, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διάσταση! Αυτή αφορά την περίπτωση και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες οι πολίτες «του αύριο» συναντούν τους πολίτες «του σήμερα». Ως μέλη της ίδιας οικογένειας, μαθητές και ενήλικοι γονείς ή συγγενείς, δεν αποτελούν απομονωμένες ομάδες. Για σχετικά μεγάλο μέρος της ζωής τους – στην κυριολεξία – συγκατοικούν! Το νοικοκυριό αποτελεί ίσως τον πρώτο χώρο όπου η οικονομική γνώση, οι αντιλήψεις και οι συμπεριφορές μεταδίδονται από γενιά σε γενιά. Και θα πρέπει να δεχτούμε ότι η μετάδοση μπορεί να λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις!
Για τα σχετικά θέματα, υπάρχει αναπτυσσόμενη διεθνής βιβλιογραφία. Ενδεικτικά, σε μεγάλης κλίμακας έρευνα στη Βραζιλία (περίπου 25.000 μαθητές από 892 σχολεία), διαπιστώθηκε ότι η χρηματοοικονομική εκπαίδευση βελτίωσε τις γνώσεις των μαθητών, αλλά δημιούργησε και θετικές επιδράσεις στους γονείς τους (L.Leao et al., American Economic Journal: Applied Economics – 2016). Άλλη μελέτη στο Περού διαπίστωσε ότι, ενώ τα αποτελέσματα στους γονείς ήταν, κατά μέσο όρο, μάλλον περιορισμένα, ήταν ταυτόχρονα σημαντικά ισχυρότερα στα φτωχότερα νοικοκυριά (V.Frisancho, Journal of Financial Literacy and Wellbeing – 2023). Επίσης, πρόσφατη μετα-ανάλυση 39 μελετών επιβεβαίωσε ότι η χρηματοοικονομική κοινωνικοποίηση μέσα στην οικογένεια – η συζήτηση, η καθοδήγηση και τα πρότυπα οικονομικής συμπεριφοράς που παρέχουν οι γονείς – συνδέονται θετικά με τις μελλοντικές γνώσεις, στάσεις, συμπεριφορές και την οικονομική ευημερία των παιδιών (LeBaron-Black et al., Journal of Family Theory & Review – 2026). Υπάρχουν επιπλέον αναφορές σε ενδιαφέρουσες εμπειρίες «διαγενεακής μετάδοσης γνώσης» από Ισπανία (ΟΟΣΑ) και από Γερμανία (Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Financial Literacy Stimulation – FINALIST). Ειδικά από το δεύτερο (Συντονιστής: Πανεπιστήμιο Πειραιώς), ήταν χαρακτηριστική η εμπειρία από εκπαιδευτικές δραστηριότητες στο Βερολίνο, όπου έφηβοι μετανάστες που συμμετείχαν σε χρηματοοικονομική εκπαίδευση, άρχισαν να συνοδεύουν τις μητέρες τους στο supermarket και να τις βοηθούν να συγκρίνουν τιμές προϊόντων και να αξιολογούν τις εναλλακτικές επιλογές αγορών. Η γνώση, δηλαδή, πέρασε από την αίθουσα διδασκαλίας στο νοικοκυριό – και από το παιδί στον γονέα!
Αναδύεται επομένως μια δυνατότητα που η εκπαιδευτική πολιτική θα πρέπει να εξετάσει σοβαρά! Αντί δηλαδή την δημιουργία και λειτουργία παράλληλων εκπαιδευτικών συστημάτων («Μαθητές – Πολίτες του Αύριο» και
«Ενήλικες – Πολίτες του Σήμερα») που «αγνοούν» το ένα το άλλο, θα ήταν πιο αποδοτικό να δοθεί προτεραιότητα και έμφαση σε παρεμβάσεις που μπορούν να δημιουργούν αμοιβαία ενίσχυση μέσα στην οικογένεια και, στη συνέχεια, στην εργασία, την επιχείρηση και την κοινωνία. Το ίδιο το FINSTART, άλλωστε, προβλέπει ήδη ενεργό συμμετοχή των γονέων. Αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει την αρχή μιας πολύ ευρύτερης συζήτησης.
Στην κατεύθυνση αυτή θα μπορούσε να διερευνηθεί ο σχεδιασμός, υιοθέτηση και υλοποίηση ενός προγράμματος ειδικά για ενηλίκους, ενταγμένου στη Διά Βίου Μάθηση. Ένα τέτοιου τύπου πρόγραμμα, με κωδική ονομασία ΚΛΕΙΔΙ -για το οποίο έχουν ήδη προωθηθεί στο Υπουργείο Παιδείας σχετικές Ενημερώσεις – δεν προορίζεται να υποκαταστήσει το FINSTART! Το αντίθετο μάλιστα! Το FINSTART μπορεί να αποτελέσει σημαντική επένδυση στους «πολίτες του αύριο». Ένα Πρόγραμμα ΚΛΕΙΔΙ κοινωνικοοικονομικού και διά βίου μάθησης θα αποτελούσε συμπληρωματική επένδυση που θα αφορά στους «πολίτες του σήμερα». Και ίσως η μεγαλύτερη ευκαιρία βρίσκεται ακριβώς εκεί όπου οι δύο πολιτικές συναντώνται, δυνητικά αλληλοϋποστηρίζονται και μαζί δημιουργούν τις προϋποθέσεις για έναν ιδιαίτερα ενδιαφέροντα τύπο άτυπης διαγενεακής και δια βίου οικονομικής μάθησης.
Καταλήγουμε, υποστηρίζοντας ότι η Οικονομική Παιδεία μιας χώρας δεν πρέπει να τελειώνει στην πόρτα του σχολείου! Ούτε όμως να αρχίζει μόνο εκεί! Η πρόκληση είναι να βοηθήσουμε τους πολίτες «του σήμερα» και τους πολίτες «του αύριο» να κατανοούν καλύτερα την οικονομία και την κοινωνία στην οποία συνυπάρχουν και, όπου αυτό είναι δυνατόν, να μαθαίνουν ο ένας από τον άλλο!
*Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Πειραιώς
