Η ανάλυση της ευθύνης συνιστά ένα από τα δυσχερέστερα πνευματικά ζητήματα με τα οποία μπορεί να ασχοληθεί ένας σοβαρός ερευνητής. Γι’ αυτό και η προσπάθεια αυτή της Μαρίας Φράγκου είναι ακανθώδης και πολυεπίπεδη. Ο πρόλογος στο πόνημά της είναι εξ ίσου δύσκολος και μπορεί εύκολα να ξεστρατίσει. Η κατανόηση της ευθύνης είναι η συνειδητοποίηση ότι οι πράξεις, οι αποφάσεις ή οι παραλείψεις μας έχουν συνέπειες και ότι οφείλουμε να λογοδοτούμε γι’ αυτές. Περιλαμβάνει κυρίως την αναγνώριση του ρόλου μας σε μια κατάσταση, είτε το αποτέλεσμα είναι θετικό είτε αρνητικό. Αυτονόητα, επίσης περιέχει την αποδοχή των συνεπειών των επιλογών μας χωρίς να μεταθέτουμε διαρκώς το φταίξιμο σε άλλους.

Είναι απαραίτητη ταυτόχρονα η ανάληψη υποχρεώσεων και η σοβαρή προσπάθεια γιά να τις εκπληρώσουμε. Δεν πρέπει επισης να μας διαφεύγει η υποχρέωση διόρθωσης λαθών όταν αυτά συμβούν. Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που κατανοεί την ευθύνη του δεν λέει μόνο «έγινε λάθος», αλλά αναγνωρίζει και «είχα συμμετοχή σε αυτό το λάθος και πρέπει να συμβάλω στη διόρθωσή του». Στην ψυχολογία και στην ηθική,η κατανόηση της ευθύνης θεωρείται βασικό στοιχείο της ωριμότητας, επειδή συνδέεται με την αυτογνωσία, την αξιοπιστία και τον σεβασμό προς τους άλλους.

Η ευθύνη τώρα των γονέων αφορά το καθήκον τους να φροντίζουν, να προστατεύουν και να καθοδηγούν τα παιδιά τους μέχρι να αποκτήσουν την απαραίτητη ωριμότητα και αυτονομία.
Αυτή η ευθύνη περιλαμβάνει την σωματική φροντίδα, οπως τροφή, στέγη, υγεία και ασφάλεια. Επίσης, την συναισθηματική στήριξη όπως την αγάπη, την αποδοχή, την σταθερότητα και την καλλιέργεια αισθήματος ασφάλειας. Αλλος τομέας είναι η ανατροφή και διαπαιδαγώγηση όπως δηλ. η μετάδοση αξιών, ορίων, κανόνων και κοινωνικών δεξιοτήτων. Επίσης η εκπαίδευση, όπως η μέριμνα για τη μόρφωση και την ανάπτυξη των ικανοτήτων του παιδιού. Το ίδιο και η προστασία από κινδύνους, όπως η κακοποίηση ή η παραμέληση.

Ευθύνη επίσης των γονέων είναι η προετοιμασία για την ενήλικη ζωή. Τέτοιες ευθύνες είναι η ενίσχυση της υπευθυνότητας, της αυτοπειθαρχίας και της ανεξαρτησίας των παιδιών. Η ευθύνη των γονέων δεν σημαίνει ότι είναι υπεύθυνοι για κάθε επιλογή που θα κάνει το παιδί ως ενήλικος. Συνήθως θεωρείται ότι έχουν ευθύνη να προσφέρουν τις κατάλληλες συνθήκες ανάπτυξης και καθοδήγησης. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, αυξάνεται η προσωπική του ευθύνη για τις δικές του αποφάσεις και πράξεις. Γι’ αυτό συχνά γίνεται διάκριση ανάμεσα στην ευθύνη για την ανατροφή και στην ευθύνη για τις επιλογές ενός ενήλικου πλέον παιδιού. Οι γονείς επηρεάζουν βαθιά την εξέλιξη του χαρακτήρα, αλλά δεν καθορίζουν απόλυτα τη μελλοντική συμπεριφορά του παιδιού.

Ενας άλλος τομέας ευθύνης είναι αυτός που σχετίζεται με την ελευθερία και την ανθρώπινη ευθύνη του ώριμου πλέον πολίτη. Αυτό συνιστά ένα από τα κεντρικά ζητήματα της φιλοσοφίας. Η βασική ιδέα είναι ότι η ευθύνη προϋποθέτει κάποιο βαθμό ελευθερίας. Αν ένας άνθρωπος δεν μπορούσε να ενεργήσει διαφορετικά, θα ήταν δύσκολο να τον θεωρήσουμε πραγματικά υπεύθυνο για τις πράξεις του.
Από τον Αριστοτέλη μέχρι πολλούς σύγχρονους φιλοσόφους, θεωρείται ότι οι εκούσιες πράξεις είναι αντικείμενο επαίνου ή μομφής. Οι ακούσιες πράξεις (λόγω άγνοιας, εξαναγκασμού ή ανικανότητας) μειώνουν ή αναιρούν την ευθύνη. Έτσι, όσο μεγαλύτερη είναι η ελευθερία επιλογής, τόσο μεγαλύτερη θεωρείται και η ευθύνη. Σύμφωνα με την υπαρξιστική προσέγγιση (Ζαν-Πολ Σαρτρ) ο άνθρωπος είναι «καταδικασμένος να είναι ελεύθερος». Δηλαδή, ακόμη και όταν προσπαθεί να αποφύγει τις επιλογές, στην πραγματικότητα επιλέγει. Επομένως, φέρει ευθύνη όχι μόνο για τις πράξεις του αλλά και για τις παραλείψεις του.

Στην πραγματική ζωή βέβαια που βιώνει κάθε άτομο η ελευθερία δεν είναι απόλυτη.Οι άνθρωποι επηρεάζονται από την οικογένεια, την παιδεία της οποίας μετέχουν, απο την κοινωνία στην οποία ζούν όπως κι’ από τις οικονομικές συνθήκες, τη βιολογοκή τους δομή και την ψυχολογία τους. Αυτό οδηγεί πολλούς στο συμπέρασμα ότι η ευθύνη δεν είναι απόλυτη αλλά βαθμιαία. Δηλαδή, αξιολογούμε πόσο ελεύθερος ήταν κάποιος να επιλέξει διαφορετικά. Στις ελεύθερες κοινωνίες υπάρχει μια θεμελιώδης αρχή, τα δικαιώματα να συνοδεύονται κι’ από ευθύνες. Η ελευθερία έκφρασης, για παράδειγμα, συνεπάγεται ευθύνη για τα λόγια μας.
Ενώ η πολιτική ελευθερία συνεπάγεται ευθύνη συμμετοχής και λογοδοσίας.
Συνοπτικά, η ανθρώπινη ευθύνη συνδέεται άμεσα με την ελευθερία. Οσο περισσότερο θεωρούμε ότι ένα άτομο μπορούσε να επιλέξει, τόσο περισσότερο το θεωρούμε υπεύθυνο για το αποτέλεσμα της επιλογής του. Αντίστροφα, όπου η ελευθερία περιορίζεται σημαντικά, η ευθύνη συνήθως μειώνεται.

Υπάρχει βέβαια και η λεγόμενη πολιτική ευθύνη που είναι τελείως διαφορετική από τη νομική ή την ηθική ευθύνη. Στην πολιτική, ένα πρόσωπο (υπουργός, πρωθυπουργός, νομάρχης, δήμαρχος, περιφερειάρχης, διοικητής οργανισμού κ.λπ.) μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνο όχι επειδή διέπραξε προσωπικά ένα λάθος ή μια παρανομία, αλλά επειδή είχε την αρμοδιότητα και την υποχρέωση να εποπτεύει έναν τομέα. Οι βασικές διαστάσεις της πολιτικής ευθύνης περιλαμβάνουν :
(α) Την ευθύνη λογοδοσίας.
Ο πολιτικός οφείλει να εξηγεί και να δικαιολογεί τις αποφάσεις του στους πολίτες, στο κοινοβούλιο ή σε άλλα θεσμικά όργανα.
(β) Την ευθύνη εποπτείας.
Θεωρείται υπεύθυνος για τις πράξεις ή τις παραλείψεις των υπηρεσιών που υπάγονται στην αρμοδιότητά του, ακόμη κι αν δεν τις γνώριζε προσωπικά.
(γ) Την ευθύνη αποτελέσματος
Κρίνεται από τα αποτελέσματα της πολιτικής που άσκησε, ανεξάρτητα από τις προθέσεις του.
(δ) Την συμβολική ή θεσμική ευθύνη
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ανάληψη ευθύνης (π.χ. παραίτηση) γίνεται για την προστασία του κύρους του θεσμού, ακόμη και χωρίς προσωπική ενοχή. Αν, για παράδειγμα, συμβεί μια σοβαρή αποτυχία σε ένα υπουργείο, ο υπουργός μπορεί να αναλάβει πολιτική ευθύνη επειδή ήταν ο επικεφαλής του φορέα, ακόμη κι αν το λάθος έγινε από υφισταμένους – ίσως και εν αγνοία του – και δεν υπάρχει προσωπική νομική ευθύνη. Έτσι, η πολιτική ευθύνη βασίζεται κυρίως στην αρχή ότι όποιος έχει εξουσία και αρμοδιότητα φέρει και ευθύνη για όσα συμβαίνουν στον τομέα που διοικεί. Δεν απαιτείται απαραίτητα προσωπική ενοχή ή δόλος, όπως συμβαίνει συνήθως στη νομική ευθύνη.

Η πολιτική ευθύνη έχει λοιπόν πολύ μεγαλύτερο εύρος από αυτό που συνήθως χρεώνεται στην απλή ευθύνη. Εχει πολυ μεγαλύτερες διαστάσεις διότι χαρακτηρίζει το πολιτικό ήθος ενός λαού και στηρίζεται πανω στις κοινωνικές του ευαισθησίες και το αξιακό του σύστημα.
Το ήθος και η ευθύνη είναι στενά συνδεδεμένες έννοιες, αλλά δεν ταυτίζονται.Ήθος είναι το σύνολο των αξιών, αρχών και χαρακτηριστικών που καθοδηγούν τη συμπεριφορά ενός ανθρώπου. Αφορά το «ποιος είναι» και «πώς επιλέγει να ζει». Ευθύνη είναι η υποχρέωση να λογοδοτεί κανείς για τις πράξεις, τις αποφάσεις και τις συνέπειές τους. Αφορά το «τι κάνει» και «πώς αναλαμβάνει τις συνέπειες».

Ένας άνθρωπος με ισχυρό ήθος συνήθως αναγνωρίζει τα λάθη του, τηρεί τις δεσμεύσεις του, δεν αποφεύγει τις υποχρεώσεις του και αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών του ακόμη και όταν αυτό έχει κόστος. Από φιλοσοφική σκοπιά, η ευθύνη θεωρείται συχνά έκφραση του ήθους. Δεν αρκεί να γνωρίζει κάποιος το σωστό, χρειάζεται και να ενεργεί σύμφωνα με αυτό και να αποδέχεται τις συνέπειες των επιλογών του. Ο Αριστοτέλης συνέδεε το ήθος με την καλλιέργεια αρετών όπως η δικαιοσύνη, η φρόνηση και η εγκράτεια. Σε αυτή την παράδοση, η ανάληψη ευθύνης δεν είναι απλώς καθήκον αλλά χαρακτηριστικό του ενάρετου ανθρώπου.
Θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε πως η ευθύνη είναι η πρακτική εκδήλωση του ήθους. Το ήθος δείχνει τις αρχές που έχει κάποιος· η ευθύνη δείχνει αν είναι πρόθυμος να ζήσει σύμφωνα με αυτές.

Στις σελίδες που ακολουθούν οι βασικές διαστάσεις της έννοιας της ευθύνης ξετυλίγονται με αμεσότητα και σαφήνεια. Το ιδιαίτερο αυτό ηθικό ιδανικό που, θεωρητικά τουλάχιστον, εκπηγάζει από τα φιλοσοφικά θεμέλια της ελληνικής παράδοσης, ζωντανεύει και γίνεται κτήμα του αναγνώστη. Εκτιμώ και προσδοκώ πως η απόλαυση της ανάγνωσης να συμβαδίσει με την ικανοποίηση της καινούργιας αποκτημένης γνώσης.

Ανδρέας Ανδριανόπουλος

Το άρθρο Πρόλογος στο βιβλίο “Περί Ευθύνης” της Μαρίας Φράγκου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Στις εργασίες του φόρουμ με τίτλο «100 Χρόνια Οικονομικός Ταχυδρόμος: Από το 1926 στη Νέα Ψηφιακή Εποχή», συμμετείχαν πολιτικοί, τραπεζίτες, επιχειρηματίες, ακαδημαϊκοί και θεσμικοί παράγοντες, οι οποίοι ανέπτυξαν τις θέσεις τους για την πορεία της οικονομίας, την ανταγωνιστικότητα, τις επενδύσεις, την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, καθώς και τις γεωπολιτικές προκλήσεις που επηρεάζουν την Ευρώπη και την Ελλάδα.

Οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν στο μέλλον της ενημέρωσης και στον ρόλο που καλείται να διαδραματίσει η οικονομική δημοσιογραφία σε μια εποχή τεχνητής νοημοσύνης, ψηφιακού μετασχηματισμού και ταχύτατων γεωοικονομικών αλλαγών.

Ιδιαίτερη θέση στην εκδήλωση κατείχε η αναδρομή στην ιστορία του Οικονομικού Ταχυδρόμου, ο οποίος από το 1926 καταγράφει τις μεταβολές της ελληνικής οικονομίας, τις επιχειρηματικές εξελίξεις και τις διεθνείς τάσεις που επηρεάζουν την αγορά. Συνέχισε να κυκλοφορεί ακόμη και στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής. H έκδοσή του διακόπηκε το 1944 και συνεχίστηκε το 1954. Η τελευταία αυτόνομη έντυπη έκδοση κυκλοφόρησε το 2004. Στη συνέχεια ο τίτλος έπαψε να εκδίδεται ως εβδομαδιαίο περιοδικό, μέχρι την επανεκκίνησή του από τον όμιλο Alter Ego Media: ως ψηφιακό μέσο στον ιστότοπο του ot.gr (από τον Απρίλιο του 2021) και ως ένθετο στο “Βήμα της Κυριακής”.

Από τα κεντρικά πρόσωπα στην ιστορία του περιοδικού υπήρξε ο Γιάννης Μαρίνος. Οι Εκδόσεις Κέρκυρα-Economia Publishing κυκλοφόρησαν το 2019 το βιβλίο Ακατάλληλο για Στρουθοκαμήλους, στο οποίο ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Θανάσης Παπανδρόπουλος παρουσιάζει το δημοσιογραφικό έργο του επί 31 έτη εκδότη και διευθυντή του Οικονομικού Ταχυδρόμου. Προλογίζοντας την έκδοση, η εκδότρια, Αλεξάνδρα Κ. Βοβολίνη αναφέρει:

«Το νέο βιβλίο των Εκδόσεων Κέρκυρα-Economia Publishing αφορά το εκτεταμένο δημοσιογραφικό έργο του Γιάννη Μαρίνου, επί μακρό διάστημα εκδότη και διευθυντή του Οικονομικού Ταχυδρόμου, μέσα από τη ματιά του στενού του συνεργάτη Θανάση Παπανδρόπουλου.

Με συγκίνηση και χαρά, οι Εκδόσεις μας παρουσιάζουν τη δυναμική αρθρογραφία του πάνω στα οικονομικά αλλά και γενικότερα ζητήματα των τελευταίων δεκαετιών.

Ο Γιάννης Μαρίνος είναι θρύλος της μαχόμενης δημοσιογραφίας στην Ελλάδα, παρακολουθώντας, αναλύοντας και σχολιάζοντας με ανεξαρτησία την επικαιρότητα. Είναι σεβαστός από φίλους και εχθρούς των ιδεών του, οι οποίοι του αναγνωρίζουν την παρρησία των θέσεων και τη συνέπειά του.

Ο θείος μου, Σπύρος Βοβολίνης, που ίδρυσε το 1934 την Βιομηχανικήν Επιθεώρησιν και υπήρξε εκδότης και διευθυντής της έως το 1990, έτρεφε μεγάλη εκτίμηση στο πρόσωπο του Γιάννη Μαρίνου – καθώς και στον Δημοσιογραφικό Οργανισμό Λαμπράκη, παρά τις ιδεολογικές διαφορές τους.

Στα πρώτα μου βήματα, εκτός από τον θείο μου, από τότε που πρωτάρχιζα την πορεία στον χώρο ως φοιτήτρια της Νομικής Σχολής Αθηνών, ο Γιάννης Μαρίνος υπήρξε ακόμη και για εμένα δάσκαλος. Επίσης, του χρωστώ ευγνωμοσύνη για την είσοδο της Βιομηχανικής και μετέπειτα Οικονομικής Επιθεώρησης στον κλειστό κύκλο των Ευρωπαίων εκδοτών οικονομικού Τύπου (της τότε U.P.E.F.E. / Union de la Presse Économique et Financière Européenne, σήμερα European Business Press – σ.σ.: από το 2023 ονομάζεται European Business Media).

Η έκδοση αυτή, από τις σπάνιες με αντικείμενο τον ελληνικό οικονομικό Τύπο, συμπληρώνεται με σύντομη αναδρομή στην ευρύτερη ιστορία του και στις αρχές της οικονομικής ειδησεογραφίας από τον ερευνητή του αντικειμένου Θεόδωρο Δεληγιάννη. Συνοδεύεται επίσης από σπάνιο φωτογραφικό υλικό και ένα πολύ χρήσιμο χρονολόγιο, που παρακολουθεί τα κυριότερα γεγονότα που συνόδευσαν τη ζωή και την αρθρογραφία του Γιάννη Μαρίνου.

Σε μια εποχή όπου οι ξεκάθαρες θέσεις και οι σταθερές πεποιθήσεις σπανίζουν, η αναδρομή αυτή στη δημοσιογραφική του πορεία έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία.»

Πηγή: ekdoseiskerkyra.gr

Το άρθρο Έναν αιώνα οικονομικής δημοσιογραφίας γιόρτασε ο Οικονομικός Ταχυδρόμο εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Θα ήθελα κατ’ αρχάς να ευχαριστήσω εσένα προσωπικά, τις Εκδόσεις ΕΥΡΑΣΙΑ, καθώς και όλους τους συντελεστές της σημερινής εκδήλωσης, για την τιμητική πρόσκληση να συμμετάσχω στην παρουσίαση της σημαντικής και επίκαιρης μελέτης με τίτλο «Η Οικονομία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς: Αξιοποιώντας το παρελθόν για ένα βιώσιμο μέλλον».

Η σημερινή συνάντηση δεν αφορά απλώς στην παρουσίαση μιας ακόμη επιστημονικής έκδοσης. Αποτελεί, ουσιαστικά, αφορμή για έναν ευρύτερο και εξαιρετικά επίκαιρο δημόσιο διάλογο γύρω από ένα ζήτημα στρατηγικής σημασίας: Τη θέση της πολιτιστικής κληρονομιάς στον σύγχρονο αναπτυξιακό σχεδιασμό και τη σχέση Πολιτισμού, κοινωνίας και οικονομίας.

Η ενεργοποίηση και η εντατικοποίηση του δημόσιου διαλόγου αποτελεί, άλλωστε, μία από τις κύριες επιδιώξεις της συγκεκριμένης μελέτης. Η πρωτοβουλία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς προέρχεται από έναν επιστήμονα με τη διαδρομή, το κύρος και τη μακρά δημόσια παρουσία του Γιώργου Μέργου. Ενός πανεπιστημιακού δασκάλου και οικονομολόγου, ο οποίος έχει υπηρετήσει με συνέπεια και επιστημονική επάρκεια τη δημόσια πολιτική, την ανώτατη εκπαίδευση και τον αναπτυξιακό σχεδιασμό της χώρας επί δεκαετίες. Η ακαδημαϊκή του πορεία, το ερευνητικό του έργο, αλλά και η ενεργός συμμετοχή του στη διαμόρφωση δημόσιων πολιτικών σε κρίσιμους τομείς της οικονομικής και περιφερειακής ανάπτυξης, του επιτρέπουν να προσεγγίζει τα ζητήματα της πολιτιστικής κληρονομιάς όχι αποσπασματικά ή θεωρητικά, αλλά μέσα από ένα μη συνήθη συνδυασμό επιστημονικής τεκμηρίωσης, διεθνούς εμπειρίας και βαθιάς κατανόησης της ελληνικής πραγματικότητας.

Η συμβολή του Γιώργου Μέργου στη δημόσια συζήτηση για τη βιώσιμη ανάπτυξη, τη χωρική συνοχή, την περιφερειακή πολιτική και την αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της χώρας είναι γνωστή και διαχρονική. Στο νέο του βιβλίο, η συζήτηση αυτή αποκτά έναν ιδιαίτερα γόνιμο και ουσιαστικό άξονα: την οικονομική διάσταση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Όχι, όμως, υπό μια στενά λογιστική ή αγοραία θεώρηση. Αντιθέτως, μέσα από μια πολυπαραγοντική και ολιστική προσέγγιση, η οποία αναδεικνύει την πολιτιστική κληρονομιά ως σύνθετο δημόσιο αγαθό, ως αναπτυξιακό κεφάλαιο, αλλά και ως θεμελιώδη παράγοντα κοινωνικής συνοχής, συλλογικής ταυτότητας και βιώσιμης ευημερίας.

Αυτό ακριβώς είναι, κατά τη γνώμη μου, και ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα του βιβλίου. Ο συγγραφέας δεν αντιμετωπίζει την πολιτιστική κληρονομιά ως στατικό κατάλοιπο του παρελθόντος ούτε ως απομονωμένο πεδίο διαχείρισης ειδικών επιστημόνων. Την αντιμετωπίζει ως ενεργό και δυναμικό στοιχείο της σύγχρονης κοινωνικής και οικονομικής ζωής. Ως πόρο που παράγει αξία —πνευματική, κοινωνική, πολιτιστική, αλλά και οικονομική. Ως πεδίο όπου η προστασία, η διατήρηση, η ανάδειξη και η αξιοποίηση μπορούν και πρέπει να συνυπάρχουν μέσα σε ένα συνεκτικό και βιώσιμο πλαίσιο πολιτικής.

Η βασική αυτή παραδοχή διατρέχει ολόκληρο το έργο. Και θα έλεγα, ότι αποτελεί και τον κεντρικό πυρήνα της επιχειρηματολογίας του συγγραφέα: Οτι η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι εμπόδιο στην ανάπτυξη ούτε πολυτέλεια που αφορά αποκλειστικά περιόδους οικονομικής ευμάρειας. Αντιθέτως, αποτελεί κρίσιμο και αναντικατάστατο αναπτυξιακό πόρο, με ισχυρό κοινωνικό και οικονομικό αποτύπωμα, ικανό να συμβάλει ουσιαστικά στη βιώσιμη ανάπτυξη, στην περιφερειακή συνοχή, στην ενίσχυση της απασχόλησης, στην ποιότητα ζωής και στην ανθεκτικότητα των τοπικών κοινωνιών.

Το βιβλίο είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον και ως προς τη δομή και τη μεθοδολογική του προσέγγιση. Ο Γιώργος Μέργος αξιοποιεί ένα ευρύ φάσμα βιβλιογραφικών, θεωρητικών και εμπειρικών εργαλείων, συνδυάζοντας τη διεθνή εμπειρία με την ελληνική πραγματικότητα. Αναλύει βασικές έννοιες της οικονομικής του Πολιτισμού, παρουσιάζει διεθνή παραδείγματα, εξετάζει πολιτικές και πρακτικές διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς και επιχειρεί να αποτιμήσει τις άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις της στο οικονομικό και κοινωνικό πεδίο.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι το έργο δεν περιορίζεται σε γενικές διαπιστώσεις ή αφηρημένες θεωρητικές αναλύσεις. Ο συγγραφέας επιχειρεί να τεκμηριώσει, με συστηματικό τρόπο, τον πολλαπλασιαστικό χαρακτήρα των επενδύσεων στον Πολιτισμό, αξιοποιώντας δεδομένα, ποσοτικές εκτιμήσεις και σύγχρονα εργαλεία οικονομικής ανάλυσης. Υπό αυτή την έννοια, το βιβλίο συνομιλεί ουσιαστικά με μια ευρύτερη διεθνή επιστημονική τάση, η οποία τα τελευταία χρόνια αναδεικνύει ολοένα και περισσότερο τον Πολιτισμό ως διακριτό παραγωγικό τομέα και βασικό συντελεστή ανάπτυξης.

Οι διαπιστώσεις αυτές επιβεβαιώνονται πλέον και από τη διεθνή εμπειρία και τη διεθνή βιβλιογραφία. Μελέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της UNESCO, του ΟΟΣΑ και διεθνών ερευνητικών οργανισμών τεκμηριώνουν ότι ο πολιτιστικός και δημιουργικός τομέας αποτελεί έναν από τους πλέον δυναμικούς τομείς της σύγχρονης οικονομίας, με σημαντική συμβολή στο ΑΕΠ, στην απασχόληση, στην καινοτομία και στην κοινωνική συνοχή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η αναφορά του βιβλίου στην ελληνική περίπτωση. Η Ελλάδα διαθέτει ένα εξαιρετικά πλούσιο και πολυεπίπεδο πολιτιστικό απόθεμα, το οποίο συνιστά αναμφισβήτητο συγκριτικό πλεονέκτημα της χώρας. Ταυτόχρονα, όμως, όπως επισημαίνεται, η δυναμική αυτή δεν είχε αξιοποιηθεί διαχρονικά στον βαθμό που θα μπορούσε, ιδίως σε επίπεδο περιφερειακής ανάπτυξης, παραγωγικής ανασυγκρότησης και δημιουργίας βιώσιμων τοπικών οικοσυστημάτων πολιτισμού και δημιουργικότητας.

Σε αυτό το σημείο, το βιβλίο θίγει μια εξαιρετικά κρίσιμη διάσταση: Την ανάγκη εφαρμογής όχι αποσπασματικών ή αμιγώς προστατευτικών προσεγγίσεων. Αλλά την ανάγκη εφαρμογής ολοκληρωμένων πολιτικών πολιτιστικής διαχείρισης, που συνδέουν την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς με την τοπική ανάπτυξη, τον τουρισμό, την εκπαίδευση, την καινοτομία, την έρευνα, τις δημιουργικές βιομηχανίες και τις νέες τεχνολογίες.

Πρόκειται για μια θεώρηση που αποκτά, σήμερα, ιδιαίτερη σημασία, καθώς τα ζητήματα της βιωσιμότητας, της κλιματικής ανθεκτικότητας, της κοινωνικής συνοχής και της ποιότητας ζωής βρίσκονται στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης για τις δημόσιες πολιτικές. Ο Πολιτισμός —και ειδικότερα η πολιτιστική κληρονομιά— αναγνωρίζεται πλέον ως ο τέταρτος πυλώνας της βιώσιμης ανάπτυξης, σε άμεση συνάρτηση με την οικονομία, την κοινωνία και το περιβάλλον.

Το βιβλίο αναδεικνύει, επίσης, με ιδιαίτερη σαφήνεια ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν λειτουργεί μόνο ως οικονομικός πόρος, αλλά και ως παράγοντας κοινωνικής συνοχής και συλλογικής αυτογνωσίας. Εχω πει πολλές φορές, στο πλαίσιο της δημόσιας πολιτικής για τον Πολιτισμό, που εφαρμόζουμε για τα τελευταία επτά χρόνια, ότι τα μνημεία, οι αρχαιολογικοί χώροι, τα μουσεία και γενικότερα οι χώροι πολιτισμού δεν υπάρχουν in vitro, αποκομμένοι από την κοινωνία. Συνδέονται με συγκεκριμένους τόπους και κοινότητες, παράγουν εμπειρίες, ενεργοποιούν κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις, δημιουργούν αίσθημα συμμετοχής και συνανήκειν.

Αυτή ακριβώς η οργανική σύνδεση Πολιτισμού και κοινωνίας καθιστά τόσο σημαντική την έννοια της βιώσιμης διαχείρισης, στην οποία ο συγγραφέας επανέρχεται συστηματικά. Η αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν μπορεί να ταυτίζεται με την άκριτη εμπορευματοποίηση ούτε με πρακτικές που υπονομεύουν την αυθεντικότητα και τη φέρουσα ικανότητα των μνημείων και των τόπων. Ορθά, λοιπόν, το βιβλίο επιμένει στην ανάγκη ισορροπίας ανάμεσα στην προστασία και στην ανάπτυξη, ανάμεσα στην οικονομική αξιοποίηση και στη διαφύλαξη της πολιτιστικής και περιβαλλοντικής βιωσιμότητας.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι και η έμφαση που δίνεται στην περιφερειακή διάσταση της πολιτιστικής πολιτικής. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης ανάπτυξης ιδίως σε λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές, δημιουργώντας θέσεις εργασίας, κινητοποιώντας τοπικούς πόρους και ενισχύοντας την κοινωνική και οικονομική ανθεκτικότητα των τοπικών κοινωνιών. Η διαπίστωση αυτή επιβεβαιώνεται και από πρόσφατες μελέτες για την ελληνική περίπτωση, σύμφωνα με τις οποίες οι πολιτιστικοί πόροι επιδρούν ακόμη εντονότερα στις περιοχές χαμηλότερου εισοδηματικού επιπέδου.

Το έργο του Γιώργου Μέργου αποκτά, επομένως, ιδιαίτερη αξία γιατί συμβάλλει ουσιαστικά στην αποδόμηση παρωχημένων αντιλήψεων, που αντιμετώπιζαν τον Πολιτισμό είτε ως πολυτέλεια είτε ως πεδίο αποκομμένο από την οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα. Με επιστημονική νηφαλιότητα, αλλά και σαφή αναπτυξιακή οπτική, αναδεικνύει ότι οι επενδύσεις στον Πολιτισμό δεν αποτελούν δημοσιονομικό βάρος χωρίς ανταπόδοση, αλλά επένδυση υψηλής προστιθέμενης αξίας με πολλαπλασιαστικά οφέλη για την οικονομία και την κοινωνία.

Ακριβώς γι’ αυτό, θεωρώ ότι το βιβλίο δεν απευθύνεται μόνο στους ειδικούς επιστήμονες ή στους ανθρώπους του Πολιτισμού. Απευθύνεται εξίσου στους φορείς χάραξης πολιτικής, στην τοπική αυτοδιοίκηση, στους ερευνητές, στους επαγγελματίες του τουρισμού και της ανάπτυξης, αλλά και σε κάθε πολίτη που ενδιαφέρεται για το μέλλον του τόπου μας και για τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει ο Πολιτισμός σε αυτό.

Η συμβολή του βιβλίου στον δημόσιο διάλογο είναι, συνεπώς, εξαιρετικά σημαντική. Όχι μόνο επειδή τεκμηριώνει με επιστημονικό τρόπο τη σχέση Πολιτισμού και ανάπτυξης, αλλά και επειδή θέτει ουσιαστικά ερωτήματα για το μέλλον: Πώς μπορούμε να διαχειριστούμε υπεύθυνα και βιώσιμα το πολιτιστικό μας απόθεμα; Πώς μπορούμε να μετατρέψουμε την πολιτιστική κληρονομιά σε παράγοντα κοινωνικής ευημερίας χωρίς να αλλοιώσουμε τον χαρακτήρα και την αυθεντικότητά της; Πώς μπορούμε να συνδέσουμε αποτελεσματικότερα τον Πολιτισμό με την εκπαίδευση, την έρευνα, την τεχνολογία, την καινοτομία και την περιφερειακή ανάπτυξη;

Η ανάγνωση, όμως, του βιβλίου του Γιώργου Μέργου έχει, για μένα προσωπικά, και μία ακόμη ιδιαίτερη διάσταση. Πολλές από τις αναλύσεις, τις διαπιστώσεις και τα συμπεράσματα του συγγραφέα συμπίπτουν απολύτως τόσο με τη δική μου επιστημονική προσέγγιση, όσο και με την εμπειρία που έχω αποκομίσει από τη θητεία μου στο Υπουργείο Πολιτισμού. Επιβεβαιώνουν, ουσιαστικά, μια βασική μου πεποίθηση που διαμορφώθηκε μέσα από δεκαετίες ενασχόλησης με την πολιτιστική πολιτική και τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς: ότι ο Πολιτισμός δεν αποτελεί μόνο στοιχείο ταυτότητας και ιστορικής συνέχειας, αλλά και κρίσιμο αναπτυξιακό κεφάλαιο με ισχυρό κοινωνικό και οικονομικό αποτύπωμα. Και είναι αυτή ακριβώς η πεμπτουσία βάσει της οποίας σχεδιάσαμε και υλοποιούμε τις πολιτικές μας, από το 2019 έως σήμερα.

Η πεποίθηση αυτή δεν αποτελεί ιδεολογική ή θεωρητική παραδοχή. Τεκμηριώνεται πλέον από τη διεθνή επιστημονική έρευνα, αλλά και από ασφαλή δεδομένα και μετρήσιμα στοιχεία της ελληνικής πραγματικότητας. Τεκμηριώνεται από ανεξάρτητες μελέτες και έρευνες, όπως εκείνες της διαΝΕΟσις για τους Πολιτιστικούς και Δημιουργικούς Τομείς στην Ελλάδα, οι οποίες αναδεικνύουν με σαφήνεια τον ρόλο του Πολιτισμού ως μοχλού οικονομικής, κοινωνικής και περιφερειακής ανάπτυξης. Η διεθνής μελέτη της Olsberg για τον οπτικοακουστικό τομέα στην Ελλάδα, την περίοδο 2018–2025, τεκμηριώνει με σαφήνεια ότι η δημόσια επένδυση στην οπτικοακουστική παραγωγή συγκαταλέγεται στις πιο αποδοτικές δημόσιες πολιτικές της τελευταίας εξαετίας, αποδεικνύοντας ότι η δημόσια επένδυση ενός ευρώ αποδίδει στην οικονομία 4,20 ευρώ. Τεκμηριώνεται, επίσης, από τα στοιχεία και τις μελέτες που εκπονήθηκαν με πρωτοβουλία του ίδιου του Υπουργείου Πολιτισμού σχετικά με τις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις των δημόσιων επενδύσεων στον τομέα του Πολιτισμού.

Επιτρέψτε μου να σταθώ ιδιαίτερα σε αυτό το σημείο, γιατί θεωρώ ότι αφορά σε έναν από τους πιο κρίσιμους άξονες της σημερινής συζήτησης. Επανέρχεται συχνά, με τη μία ή την άλλη μορφή, το ερώτημα: «Αιτιολογούνται δημοσιονομικά μεγάλες δημόσιες επενδύσεις στον Πολιτισμό, όταν υπάρχουν τόσο πολλές και πιεστικές κοινωνικές ανάγκες;» Πρόκειται για ένα ερώτημα εύλογο, το οποίο, όμως, στηρίζεται συχνά σε μια παρωχημένη αντίληψη που αντιμετωπίζει τον Πολιτισμό ως αγαθό πολυτελείας ή ως πεδίο δευτερεύουσας σημασίας για τη δημόσια πολιτική. Η αντίληψη αυτή δεν ανταποκρίνεται ούτε στη διεθνή εμπειρία ούτε στα πραγματικά δεδομένα της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας.

Σήμερα γνωρίζουμε πλέον, με επιστημονική τεκμηρίωση και μετρήσιμα στοιχεία, ότι οι επενδύσεις στον Πολιτισμό δεν αποτελούν δημοσιονομική επιβάρυνση χωρίς ανταπόδοση. Αντιθέτως, αποδίδουν στην οικονομία και στην κοινωνία πολλαπλάσιο όφελος από το αρχικό ύψος της επένδυσης. Δημιουργούν εισόδημα και θέσεις εργασίας, κινητοποιούν ιδιωτικούς πόρους, ενισχύουν τον τουρισμό και την επιχειρηματικότητα, αυξάνουν την ελκυστικότητα των περιοχών, ενδυναμώνουν την κοινωνική συνοχή και βελτιώνουν την ποιότητα ζωής των πολιτών.

Από τη θέση της Γενικής Γραμματέως του Υπουργείου Πολιτισμού, το 2014, ζήτησα την πρώτη συστηματική επιστημονική αποτίμηση των κοινωνικοοικονομικών επιπτώσεων των έργων Πολιτισμού του ΕΣΠΑ 2007-2013. Η μελέτη ανατέθηκε στην εταιρεία Deloitte και βασίστηκε στο οικονομετρικό μοντέλο εισροών-εκροών του Βασίλι Λεόντιεφ. Τα αποτελέσματα υπήρξαν απολύτως αποκαλυπτικά: Επενδύσεις ύψους 512 εκατομμυρίων ευρώ στον Πολιτισμό παρήγαγαν συνολικό οικονομικό αποτύπωμα ύψους 1,6 δισεκατομμυρίων ευρώ, με πολλαπλασιαστικό συντελεστή 3,16. Δηλαδή, για κάθε 1 ευρώ δημόσιας επένδυσης επέστρεψαν στην ελληνική οικονομία 3,16 ευρώ.

Σχεδόν δέκα χρόνια αργότερα, επαναλάβαμε τη μελέτη για τα έργα της προγραμματικής περιόδου 2014-2020, ακολουθώντας συγκρίσιμη μεθοδολογία. Τα αποτελέσματα ήταν ακόμη πιο εντυπωσιακά. Επενδύσεις ύψους 453 εκατομμυρίων ευρώ δημιούργησαν συνολικές οικονομικές επιπτώσεις ύψους 1,56 δισεκατομμυρίων ευρώ, με τον πολλαπλασιαστικό συντελεστή να ανέρχεται πλέον στα 3,44 ευρώ για κάθε 1 ευρώ επένδυσης. Παράλληλα, περίπου 22.000 θέσεις εργασίας συντηρήθηκαν ή δημιουργήθηκαν μέσω των έργων Πολιτισμού της συγκεκριμένης περιόδου.

Τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνονται και από ευρύτερες ανεξάρτητες έρευνες. Η πρόσφατη μελέτη των Ioannis Kostakis και Sarantis Lolos για τις ελληνικές περιφέρειες τεκμηριώνει εμπειρικά ότι η πολιτιστική κληρονομιά έχει στατιστικά σημαντική θετική επίδραση στην οικονομική ανάπτυξη, ιδίως στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές της χώρας. Αντίστοιχα, η έρευνα της διαΝΕΟσις αναδεικνύει ότι ο πολιτιστικός και δημιουργικός τομέας δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη κλάδο της οικονομίας, αλλά έναν «φορέα θετικής αλλαγής» με πολλαπλασιαστικές επιπτώσεις στην οικονομία, στις πόλεις, στην κοινωνική συνοχή, στην υγεία και στη διεθνή εικόνα της χώρας. Το ίδιο αποδεικνύει και η μελέτη για τον οπτικοακουστικό τομές, που προανέφερα. Όλα αυτά ενισχύουν τη βασική μας πεποίθηση ότι οι δημόσιες επενδύσεις στον Πολιτισμό όχι μόνο αιτιολογούνται δημοσιονομικά, αλλά οφείλουν να αποτελούν πάγια και σταθερή ευρωπαϊκή και εθνική προτεραιότητα. Διότι ο Πολιτισμός δεν είναι απλώς τομέας κατανάλωσης πόρων. Είναι τομέας παραγωγής αξίας. Είναι μοχλός ανάπτυξης, κοινωνικής συνοχής και βιώσιμης προόδου.

Και όλη αυτή η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σήμερα, καθώς η Ευρώπη διαπραγματεύεται την επόμενη χρηματοδοτική περίοδο 20228-2034. Μια συζήτηση που φαίνεται ότι θα κλείσει στην Ελληνική Προεδρία , το 2027. Γι αυτό για την χώρα μας, αλλά και για τον Πολιτισμό, αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα ποιος μπορεί να τη διαπραγματευθεί με τον επωφελέστερο για την Ελλάδα τρόπο.

Με πλήρη επίγνωση αυτής της πραγματικότητας, την οποία αναλύει εξαιρετικά ο Γιώργος Μέργος,, από το 2019 και εξής, προχωρήσαμε σε μια ουσιαστική αλλαγή παραδείγματος στην πολιτιστική διαχείριση και στην ασκούμενη πολιτιστική πολιτική. Είχαμε απόλυτη συναίσθηση,  ότι προκειμένου ο Πολιτισμός να επιτελέσει αποτελεσματικά τον κοινωνικό και αναπτυξιακό του ρόλο, δεν αρκούσαν αποσπασματικές παρεμβάσεις ή μια αμυντική λογική διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Χρειαζόταν ένα νέο, συνεκτικό, ευέλικτο και δυναμικό μοντέλο πολιτιστικής διαχείρισης, με άξονες τη γνώση, την καινοτομία, τη βιωσιμότητα, τον στρατηγικό σχεδιασμό και την αποδοτική αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων.

Στο επίκεντρο αυτής της πολιτικής βρίσκεται η αντίληψη ότι ο Πολιτισμός αποτελεί βασικό παράγοντα ανάπτυξης, ιδιαίτερα για την περιφέρεια της χώρας. Πρακτικά, το Υπουργείο Πολιτισμού είναι ένα περιφερειακό υπουργείο, καθώς τα μνημεία βρίσκονται παντού, διάσπαρτα σε κάθε γωνιά της πατρίδας μας, ενώ η σύγχρονη πολιτιστική δημιουργία παράγεται, επίσης, σε όλη τη χώρα. Ειδικά για την πολιτιστική κληρονομιά, αυτή δεν μπορεί να παραμένει αποκομμένη από τις τοπικές κοινωνίες. Αντιθέτως, η αποκατάσταση, ανάδειξη και λειτουργική επανένταξη μνημείων, αρχαιολογικών χώρων και μουσείων στη ζωή των πολιτών δημιουργεί ένα δυναμικό οικοσύστημα οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων, το οποίο κινητοποιεί την τοπική παραγωγή, ενισχύει την απασχόληση, στηρίζει τη μικρομεσαία επιχειρηματικότητα και συμβάλλει στη συγκράτηση του πληθυσμού στην περιφέρεια.

Με αυτό το σκεπτικό καταρτίσαμε και εφαρμόζουμε την «Πολιτιστική Χάρτα Ανάπτυξης και Ευημερίας», έναν δυναμικό οδικό χάρτη πολιτιστικής πολιτικής και ανάπτυξης για όλες τις Περιφέρειες της χώρας, με ορίζοντα το 2030. Πρόκειται για ένα συνεκτικό σχέδιο που βασίζεται στις ιδιαίτερες ανάγκες, τα χαρακτηριστικά και τις δυνατότητες κάθε περιοχής και περιλαμβάνει έργα υποδομών, δράσεις και θεσμικές μεταρρυθμίσεις μεγάλης συνδυαστικής αξίας. Βασικοί άξονες της Πολιτιστικής Χάρτας είναι: Η προστασία, η συντήρηση, η ανάδειξη και η προσβασιμότητα της πολιτιστικής κληρονομιάς, η αξιοποίηση των σύγχρονων τεχνολογιών και του ψηφιακού μετασχηματισμού, η ενίσχυση της σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας και των δημιουργικών βιομηχανιών, η προώθηση συνεργειών μεταξύ πολιτισμού, τουρισμού, εκπαίδευσης, έρευνας και καινοτομίας, καθώς και η επίτευξη πολλαπλασιαστικών αποτελεσμάτων για τη βιώσιμη και ισόρροπη ανάπτυξη σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο.

Στο πλαίσιο αυτής της στρατηγικής υλοποιείται σήμερα το μεγαλύτερο πρόγραμμα πολιτιστικών υποδομών που έχει εφαρμοστεί ποτέ στη χώρα. Περισσότερα από 900 έργα και δράσεις, συνολικού προϋπολογισμού άνω του 1,3 δισεκατομμυρίου ευρώ, βρίσκονται σε εξέλιξη σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια, με χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ, το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης. Το πρόγραμμα αυτό εκτείνεται από μεγάλα εμβληματικά έργα έως παρεμβάσεις σε μικρούς και απομακρυσμένους οικισμούς της χώρας. Περιλαμβάνει αναστηλώσεις μνημείων, δημιουργία και εκσυγχρονισμό μουσείων, έργα ψηφιακού μετασχηματισμού, πολιτιστικές διαδρομές, παρεμβάσεις προσβασιμότητας, έργα προστασίας απέναντι στην κλιματική αλλαγή, αλλά και δράσεις που συνδέουν την πολιτιστική κληρονομιά με τη σύγχρονη δημιουργία και την καθημερινή ζωή των πολιτών. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδουμε στην επίτευξη συνεργειών και οικονομιών κλίμακας. Στην ενίσχυση δηλαδή ολοκληρωμένων χωρικών και θεματικών προσεγγίσεων, όπως οι Πολιτιστικές Διαδρομές, που συνδέουν μνημεία, μουσεία, φυσικά τοπία, τοπικά προϊόντα και πολιτιστικές δράσεις σε ενιαία βιώσιμα αναπτυξιακά οικοσυστήματα.

Και τα αποτελέσματα αυτής της πολιτικής είναι ήδη ορατά. Αποτυπώνονται στην αυξανόμενη επισκεψιμότητα των αρχαιολογικών χώρων και των μουσείων. Στη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών. Στην αναβάθμιση της εμπειρίας των επισκεπτών. Στη σημαντική αύξηση των εσόδων και της οικονομικής δραστηριότητας γύρω από τους πολιτιστικούς πόλους. Στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Στην ενίσχυση της εξωστρέφειας των τοπικών κοινωνιών. Στην αναζωογόνηση περιοχών που επί δεκαετίες παρέμεναν στο περιθώριο της αναπτυξιακής διαδικασίας.

Αποτυπώνονται, επίσης, στην ίδια την κοινωνική αποδοχή των πολιτικών αυτών. Σύμφωνα με πρόσφατη πανελλαδική έρευνα που πραγματοποιήθηκε για το Υπουργείο Πολιτισμού, πάνω από το 70% των πολιτών αξιολογεί θετικά τις παρεμβάσεις και τις υπηρεσίες στους αρχαιολογικούς χώρους και στα μουσεία, ενώ η συντριπτική πλειονότητα αναγνωρίζει ότι η πολιτιστική κληρονομιά συμβάλλει ουσιαστικά τόσο στην ποιότητα ζωής όσο και στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας.

Αυτό ακριβώς είναι, τελικά, και το ουσιαστικότερο συμπέρασμα του βιβλίου του Γιώργου Μέργου. Αλλά και της πολιτικής που εφαρμόζουμε τα τελευταία χρόνια: Οτι ο Πολιτισμός δεν αποτελεί απλώς πεδίο προστασίας του παρελθόντος, αλλά στρατηγική επένδυση για το μέλλον. Μια επένδυση που παράγει κοινωνική, πολιτιστική, περιβαλλοντική και οικονομική αξία. Μια επένδυση που ενισχύει τη συλλογική αυτογνωσία, τη συνοχή και την ανθεκτικότητα της κοινωνίας μας. Και μια επένδυση που μπορεί να λειτουργήσει ως βασικός πυλώνας ενός πιο βιώσιμου, πιο ισόρροπου και πιο ανθρώπινου αναπτυξιακού προτύπου για τη χώρα μας.

Θα ήθελα, κλείνοντας, να συγχαρώ και να ευχαριστήσω τον συγγραφέα για το σημαντικό αυτό έργο. Για την επιστημονική του πληρότητα, τη νηφαλιότητα της προσέγγισης, την τεκμηρίωση των θέσεών του, αλλά και για τη συμβολή του στην ενίσχυση μιας πιο ώριμης και δημιουργικής συζήτησης γύρω από τον Πολιτισμό και την αναπτυξιακή του δυναμική.

Είμαι βέβαιη ότι το βιβλίο αυτό θα αποτελέσει σημείο αναφοράς για την περαιτέρω έρευνα και τον δημόσιο διάλογο γύρω από την οικονομία της πολιτιστικής κληρονομιάς και τις προοπτικές της στη χώρα μας. Και πιστεύω ότι θα συμβάλει ουσιαστικά στην κατανόηση μιας θεμελιώδους αλήθειας: Οτι ο Πολιτισμός δεν αφορά μόνο το παρελθόν μας, αλλά πρωτίστως το μέλλον μας.

Σας ευχαριστώ

Το άρθρο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Προλογίζοντας το έργο τους, οι  κ.κ. Παπανδρόπουλος και Χριστίδης υπογράμμισαν ότι αποφάσισαν να γράψουν τη βιογραφία του κ. Δ. Μανιατάκη, διότι αποτελεί ζωντανό παράδειγμα επιτυχημένης δημιουργικής επιχειρηματικότητας. Μετά από 40 χρόνια δραστηριοποίησής του στην ICAP, η εταιρία διέπρεψε εφαρμόζοντας σημαντικές καινοτομίες, ενώ η επιτυχημένη πορεία του ως επικεφαλής της ΔΕΗ συνδέθηκε με τις πρώτες προσπάθειές της για διεθνοποίηση, σε συνεργασία με κορυφαίους διεθνείς επενδυτικούς οργανισμούς. Η μακρά επιτυχημένη δράση του κ. Δ. Μανιατάκη συνεχίζεται στον  τομέα του πολιτισμού,  μέσω του Μανιατακείου Ιδρύματος, στο οποίο προεδρεύει, με αντικείμενο την πολιτιστική κληρονομιά ως όχημα για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη.

Στη συνέχεια, τρεις διακεκριμένοι ομιλητές αναφέρθηκαν στους διαφορετικούς τομείς δραστηριοποίησης του κ. Δημήτρη Μανιατάκη.

Στη σημαντική προστιθέμενη αξία που είχε για την Ελληνική Οικονομία η ανάπτυξη των μεθόδων πιστοληπτικής αξιολόγησης και ο ρόλος της στην ορθολογική κατανομή των επενδύσεων των ελληνικών επιχειρήσεων, αναφέρθηκε στην ομιλία του ο κ. Παναγιώτης Μίχαλος, ιδρυτής και πρόεδρος του «Ιδρύματος Γ. Μ. Μίχαλος | Διάλογοι της Νισύρου» και π. Γ.Γ. Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων του ΥΠΕΞ. Η εταιρεία συμβούλων ICAP, με διευθύνοντα σύμβουλο τον κ. Δ. Μανιατάκη, είχε πρωτοποριακό ρόλο στην πραγματοποίηση κλαδικών μελετών και πιστοληπτικών αξιολογήσεων των επιχειρήσεων, συμβάλλοντας στον εκσυγχρονισμό και εξορθολογισμό της πιστωτικής επέκτασης των ελληνικών τραπεζών.

Ο κ. Ραφαήλ Μωυσής, επίτιμος καθηγητής του ΜΙΤ, επίτιμος πρόεδρος του ΙΟΒΕ και πρώην πρόεδρος της ΔΕΗ, ανέπτυξε τον πρωταγωνιστικό ρόλο που είχε η ΔΕΗ στον εξηλεκτρισμό της χώρας και την ταχύρρυθμη ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας. Ανέφερε ακόμη, ότι στις σημερινές ενεργειακές συνθήκες η Ελλάδα χρειάζεται να εκσυγχρονισθεί και να καινοτομήσει, προτείνοντας τον εμπλουτισμό του ενεργειακού μείγματος με πυρηνική ενέργεια, παραγόμενη σε θαλάσσιες πλατφόρμες.

Στη συνέχεια πήρε τον λόγο ο κ. Γεώργιος Μέργος, επίτιμος καθηγητής Οικονομικών Επιστημών του ΕΚΠΑ, μέλος του Δ.Σ. του Ιδρύματος, παρουσιάζοντας ένα «νέο μοντέλο ανάπτυξης» με τη συνεργασία του Μανιατακείου Ιδρύματος, στο οποίο ο πολιτισμός αποτελεί κορυφαίο συντελεστή  βελτίωσης του επιπέδου ευημερίας και  δυναμικό παράγοντα προώθησης της οικονομικής ανάπτυξης, που έχει ως συνέπεια την αναβάθμιση της ποιότητας ζωής των τοπικών κοινωνιών.

Τέλος ο κ. Andrea Nanetti, Διακεκριμένος Καθηγητής στις Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Guangzhou στην Κίνα και μέλος του Δ.Σ. του Ιδρύματος, γνωστός για την έρευνα και βιβλιογραφία του σχετικά με την Ενετοκρατία στην Πελοπόννησο, ανέφερε: «Οι πέτρες του Παλατιού του Νέστορα και των Κάστρων της Κορώνης, της Μεθώνης και του Ναβαρίνου, μαζί με τη διαχρονική σοφία της μεσογειακής διατροφής, δεν είναι απλώς αναμνήσεις. Είναι ευκαιρίες για την ενδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων, την ενίσχυση της επιχειρηματικότητας και την οικοδόμηση ανθεκτικότητας απέναντι στις οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις».

Το άρθρο ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ “ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΑΝΙΑΤΑΚΗΣ, ΟΡΑΜΑ, ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΑΞΙΟΚΡΑΤΙΑ” ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ, 28.5.2026. εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Κεφάλαιο 1
Ιστορική και Οικονομική Ανασκόπηση της Περιόδου πριν από την Ιδρυση της ICAP

Κεφάλαιο 2
Ο Δημήτρης Μανιατάκης και η Ελληνική Οικονομία

Κεφάλαιο 3
Η ICAP και ο Ρόλος της Χρηματοοικονομίας

Κεφάλαιο 4
Δημήτρης Μονιατάκης
Από τη «Δημιουργική Καταστροφή»
στη «Μετά Επιχειρηματικότητα»

Καιφάλεο 5
Η Μέτρηση του Πιστωτικού Κινδύνου
Στην Ελλάδα και η Σημασία του
του Παναγιώτη Αγγελόπουλου, οικονομολόγου-συγγραφέα

Του Παναγιώτη Γ. Μίχαλου

Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί φίλοι,

Θα ήθελα αρχικά να πω ότι τα πέντε κεφάλαια που εξετάζουμε σήμερα δεν αποτελούν απλώς μια τεχνική ή τραπεζική ανάλυση γύρω από τον πιστωτικό κίνδυνο για τη λειτουργία των τραπεζών, των επενδύσεων και της πραγματικής οικονομίας.

Στην πραγματικότητα, περιγράφουν κάτι πολύ βαθύτερο:

την πορεία μετάβασης της ελληνικής οικονομίας…
από μια οικονομία προσωπικών σχέσεων και διαμεσολάβησης…
σε μια οικονομία θεσμών, αξιολόγησης και εμπιστοσύνης.
σε μία πιο θεσμική και αξιοκρατική λειτουργία,
την εξέλιξη της επιχειρηματικότητας και του τραπεζικού συστήματος,
τη σχέση τεχνογνωσίας, πιστοληπτικής αξιολόγησης και ανάπτυξης,
το ισχυρό οικονομικό και χρηματοοικονομικό βάθος και ιστορικό context για
την Ελλάδα των δεκαετιών 1960–2000,
τη σαφή σύνδεση της ICAP με την ωρίμανση της αγοράς, της τραπεζικής εποπτείας και της απορρόφησης ευρωπαϊκών πόρων.
και τον ρόλο του Δημήτρη Μανιατάκη ως μεταρρυθμιστικού και θεσμικού παράγοντα.
_____

Ο πιστωτικός κίνδυνος, με την κλασική οικονομική έννοια, είναι η πιθανότητα ένας δανειολήπτης να μην μπορέσει να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του.

Να μην αποπληρώσει ένα δάνειο.
Να μην εξυπηρετήσει τις υποχρεώσεις του.
Να πτωχεύσει.
Να οδηγήσει τον πιστωτή σε ζημία.

Όμως, αν το δούμε βαθύτερα, ο πιστωτικός κίνδυνος είναι κάτι πολύ περισσότερο.

Είναι ο τρόπος με τον οποίο μια οικονομία μετρά την αξιοπιστία της.

Είναι ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία τιμολογεί την εμπιστοσύνη.

Και τελικά, είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου κατανέμεται το κεφάλαιο μέσα στην οικονομία.

_____

Για πολλές δεκαετίες, ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1980 και μετά, η ελληνική οικονομία αντιμετώπισε μια σειρά από διαρθρωτικές παθογένειες που καθυστέρησαν τη θεσμική της ωρίμανση.

Η ανάπτυξη της χώρας δεν στηρίχθηκε πάντοτε σε ένα συνεκτικό θεσμικό πλαίσιο.

Αντίθετα, συχνά κυριάρχησαν:

• το πελατειακό κράτος,
• η πολυνομία και η κανονιστική ασάφεια,
• η γραφειοκρατία,
• η έλλειψη αξιοκρατίας,
• και πολλές φορές η υποκατάσταση θεσμών από προσωπικές σχέσεις και διαμεσολαβήσεις.

Αυτό είχε άμεσες συνέπειες και στην οικονομία.

Γιατί όταν μια οικονομία δεν αξιολογεί αντικειμενικά τον κίνδυνο…

τότε δεν κατανέμει σωστά ούτε το κεφάλαιο.

Και όταν το κεφάλαιο δεν κατανέμεται σωστά…

τότε επιβραβεύεται όχι πάντα ο πιο παραγωγικός,

όχι πάντα ο πιο καινοτόμος,

αλλά συχνά εκείνος που έχει καλύτερη πρόσβαση στο σύστημα.

_____

Αυτή είναι ίσως η βαθύτερη πολιτική οικονομία της ελληνικής κρίσης.

Διότι το πρόβλημα της Ελλάδας δεν ήταν μόνο δημοσιονομικό ή τραπεζικό

Ήταν και θεσμικό.

Ήταν αποτέλεσμα βαθιών θεσμικών και πολιτικών παθογενειών που

διαμόρφωσαν τον τρόπο λειτουργίας της οικονομίας επί δεκαετίες.

Ήταν πρόβλημα ποιότητας διακυβέρνησης.

Ήταν πρόβλημα αξιοπιστίας μηχανισμών αξιολόγησης.

Ήταν πρόβλημα εμπιστοσύνης.

_____

Σε αυτό το πλαίσιο, αποκτά ιδιαίτερη σημασία η σταδιακή εισαγωγή στην Ελλάδα μιας περισσότερο επιστημονικής και αντικειμενικής προσέγγισης του πιστωτικού κινδύνου.

Δηλαδή η μετάβαση:

από την υποκειμενική κρίση…

στη μετρήσιμη αξιολόγηση.

_____

Η ανάπτυξη συστημάτων πιστοληπτικής διαβάθμισης, η δημιουργία βάσεων οικονομικών δεδομένων, η συστηματική αξιολόγηση επιχειρήσεων και η ενσωμάτωση διεθνών προτύπων αποτέλεσαν ουσιαστικά μέρος του εκσυγχρονισμού της ελληνικής οικονομίας.

Όχι απλώς ως επιχειρηματικών φορέων.

Αλλά ως θεσμικών ενδιάμεσων μηχανισμών αξιοπιστίας.

Και εδώ αναδεικνύεται η σημασία οργανισμών όπως η ICAP.

_____

Η συμβολή του Δημήτρη Μανιατάκη, ειδικότερα, πρέπει να ιδωθεί ακριβώς μέσα από αυτό το πρίσμα.

Δεν αφορά μόνο τη διοίκηση μιας επιχείρησης.

Αφορά τη συμβολή στη δημιουργία μιας διαφορετικής κουλτούρας οικονομικής αξιολόγησης στην Ελλάδα.

Ο Δημήτρης Μανιατάκης αναδεικνύεται μέσα από αυτά τα κεφάλαια όχι μόνο ως ένας επιτυχημένος επιχειρηματίας ή τραπεζικός τεχνοκράτης,αλλά ως ένας βαθιά θεσμικός μεταρρυθμιστικός παράγοντας της ελληνικής οικονομίας. Σε μια Ελλάδα όπου επί δεκαετίες οι επιχειρηματικές σχέσεις, οι χρηματοδοτήσεις και ακόμη και οι επενδύσεις βασίζονταν συχνά στις προσωπικές γνωριμίες, στη διαμεσολάβηση, στο πελατειακό κράτος και στην έλλειψη αντικειμενικών δεδομένων, ο Μανιατάκης συνέβαλε καθοριστικά στη μετάβαση προς μια πιο αξιοκρατική, θεσμική και επιστημονικά οργανωμένη οικονομία.

Μέσα από την ICAP, προώθησε για πρώτη φορά στην Ελλάδα την έννοια της αντικειμενικής πιστοληπτικής αξιολόγησης, της συστηματικής επιχειρηματικής πληροφόρησης και της επιστημονικής μέτρησης του
πιστωτικού κινδύνου. Η σκέψη του συνδέει άμεσα την ανάπτυξη με τη γνώση, τη διαφάνεια, την αξιοπιστία και την τεχνοκρατική επάρκεια. Και ταυτόχρονα φωτίζει τις διαχρονικές παθογένειες της ελληνικής οικονομίας:

την πολυνομία, τον κρατισμό, την έλλειψη αξιοκρατίας, τη στρεβλή χρηματοδότηση και την αδυναμία δημιουργίας σταθερών θεσμών.

Ουσιαστικά, το έργο και η φιλοσοφία του κου Μανιατάκη αποτελούν μια έμμεση αλλά σαφή υπενθύμιση ότι χωρίς θεσμική σοβαρότητα, αντικειμενική αξιολόγηση και κουλτούρα ευθύνης, καμία οικονομία δεν μπορεί να γίνει πραγματικά ανταγωνιστική και ανθεκτική στον διεθνή ανταγωνισμό.

Σε μια εποχή όπου η οικονομική πληροφόρηση ήταν περιορισμένη, οι λογιστικές πρακτικές ατελείς, και η αξιολόγηση επιχειρήσεων πολλές φορές αποσπασματική ή υποκειμενική…

η ανάπτυξη μηχανισμών οργανωμένης πιστοληπτικής αξιολόγησης αποτέλεσε ουσιαστικά θεσμική καινοτομία.

Με άλλα λόγια, συνέβαλε στη μετάβαση:

από την οικονομία της διαίσθησης…

στην οικονομία της τεκμηρίωσης.

_____

Και αυτό δεν ήταν απλώς τεχνικό ζήτημα.

Ήταν βαθιά αναπτυξιακό.

Γιατί όταν μια οικονομία αποκτά καλύτερους μηχανισμούς αξιολόγησης:

• μειώνει την αβεβαιότητα,
• ενισχύει τη διαφάνεια,
• βελτιώνει την πρόσβαση σε χρηματοδότηση,
• και αυξάνει την εμπιστοσύνη επενδυτών και αγορών.

_____

Η εξέλιξη αυτή συνέπεσε και με τις μεγάλες διεθνείς μεταβολές των τελευταίων δεκαετιών.

Την παγκοσμιοποίηση των αγορών.

Την απελευθέρωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Την κατάργηση πολλών παραδοσιακών περιορισμών.

Την ανάπτυξη σύνθετων χρηματοοικονομικών προϊόντων.

Την εμφάνιση νέων μορφών χρηματοοικονομικού κινδύνου.

_____

Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η μέτρηση του κινδύνου έγινε κεντρικός πυλώνας οικονομικής σταθερότητας.

Και η Ελλάδα έπρεπε σταδιακά να προσαρμοστεί.

Μέσα από την εναρμόνιση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα.

Μέσα από τους κανόνες της Βασιλείας.

Μέσα από την εισαγωγή εποπτικών και κανονιστικών μηχανισμών.

Μέσα από τη δημιουργία κουλτούρας διαχείρισης κινδύνου.

_____

Η πορεία αυτή δεν ήταν εύκολη.

Και ασφαλώς δεν ολοκληρώθηκε από τη μία ημέρα στην άλλη.

Όμως αποτέλεσε μέρος της βαθύτερης προσπάθειας θεσμικής ευρωπαϊκής ενσωμάτωσης της χώρας.

_____

Και εδώ υπάρχει και μια ευρύτερη γεωοικονομική διάσταση.

Η Ανατολική Μεσόγειος σήμερα είναι ένας χώρος υψηλής στρατηγικής σημασίας.

Ένας χώρος ενεργειακών διαδρομών.

Ανταγωνισμών.

Μεταβαλλόμενων συμμαχιών.

Και αυξημένης γεωπολιτικής αβεβαιότητας.

_____

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η οικονομική αξιοπιστία δεν είναι απλώς οικονομικός δείκτης.

Είναι στοιχείο εθνικής και περιφερειακής ανθεκτικότητας.

Γιατί η δυνατότητα μιας οικονομίας να προσελκύει επενδύσεις, να χρηματοδοτεί επιχειρήσεις, να χρηματοδοτεί υποδομές για την ενεργειακή και εθνική μας ασφάλεια, και να διαχειρίζεται αποτελεσματικά τον κίνδυνο…

συνδέεται άμεσα με τη συνολική στρατηγική της σταθερότητα.

_____

Γι’ αυτό και η θεσμική ποιότητα αποκτά σήμερα γεωπολιτική σημασία.

Οι ισχυροί θεσμοί, η αξιοπιστία των μηχανισμών αξιολόγησης, η ποιότητα της διακυβέρνησης και η διαφάνεια…, το κράτος δικαίου, δεν είναι μόνο οικονομικές παράμετροι.

Είναι και παράγοντες γεωοικονομικής ισχύος.

_____

Αν λοιπόν επιχειρούσαμε να συνοψίσουμε το βαθύτερο μήνυμα αυτών των πέντε κεφαλαίων…

θα λέγαμε ότι περιγράφουν τη σταδιακή μετάβαση της Ελλάδας:

Από μια οικονομία σχέσεων…

σε μια οικονομία θεσμών.

Από μια οικονομία αβεβαιότητας…

σε μια οικονομία αξιολόγησης.

Από μια οικονομία διαμεσολάβησης…

σε μια οικονομία εμπιστοσύνης.

_____

Και ίσως αυτή να είναι τελικά η μεγαλύτερη πρόκληση που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει η χώρα μέχρι σήμερα.

Η οικοδόμηση θεσμών που λειτουργούν με συνέχεια, συνέπεια, αξιοκρατία, διαφάνεια και αξιοπιστία.

Όχι συγκυριακά.

Αλλά διαχρονικά.

_____

Κυρίες και κύριοι, τελειώνοντας,

Ο πιστωτικός κίνδυνος μπορεί να μοιάζει με τεχνικό χρηματοοικονομικό όρο.

Στην πραγματικότητα όμως…

είναι ένας καθρέφτης της θεσμικής ωριμότητας μιας χώρας.

_____

Και η εμπειρία της Ελλάδας μάς υπενθυμίζει ότι η πραγματική ανάπτυξη δεν οικοδομείται μόνο με κεφάλαια.

Οικοδομείται με εμπιστοσύνη.

Με θεσμούς.

Με αξιοκρατία.

Και με την ικανότητα μιας κοινωνίας να μετατρέπει την πληροφορία σε αξιοπιστία και την αξιοπιστία σε ανάπτυξη.

_____

Σας ευχαριστώ πολύ και καλοτάξιδο. //

Το άρθρο Παρουσίαση Βιβλίου Δημήτρη Μανιατάκη των Θανάση Παπανδρόπουλου – Κώστα Χρηστίδη… Του Παναγιώτη Γ. Μίχαλου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Την εποχή του Περικλέους κι αυτή που ακολούθησε, στην ακμάζουσα Αθήνα και στον ευρύτερο χώρο της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, αναδύεται μια ατμόσφαιρα εξαιρετικής πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίαςˑ αναπτύσσονται ρεύματα σκέψης μοναδικής διεισδυτικότητας σε καίριους τομείς γνώσης, που έως τότε κινούνταν στον εμπειρισμό, στο ημίφως του Μύθου και στην πλάνη της προκατάληψης.

Ανοίγονται νέοι ορίζοντεςˑ πεδία συσκοτισμένα βρίσκουν τον μίτο. Μεταξύ αυτών, στον Πλατωνικό Τίμαιο καταγράφεται η πρώτη μαθηματικοποιημένη ερμηνεία της δημιουργίας του Κόσμου. Γραμμένο περί το 360 π.Χ., το σύγγραμμα άσκησε επί μακρόν αποφασιστική επιρροή, η οποία ουδόλως περιορίζεται στη Φυσική: εισάγονται οι έννοιες της αριθμητικής αναλογίας, της μεσότητας, της συμμετρίας και της αρμονίας, συντελεστές που «κυριαρχούν» από τότε στην Αισθητική και στην Αρχιτεκτονική (και) με την ευρύτερη έννοιά της.

Η εκτύλιξη του νήματος του διδάγματος του Τίμαιου, αποτελεί ερέθισμα το οποίο οδηγεί στην έρευνα κεντρικών παραμέτρων που συνθέτουν την Τέχνη της Αρχιτεκτονικήςˑ νοούμενης ως ενιαίου corpus: Urbis-Αισθητική-Οικοδομική Tέχνηˑ κατά το παράδειγμα των Ικτίνου και Καλλικράτη, του Ιππόδαμου, της εμπειρίας της Ελληνιστικής περιόδου, όπως τη μετέφερε ο Vitruvius ή όπως εκδηλώθηκε στο απαράμιλλο έργο των Ανθέμιου και Ισίδωρου και –με την δική τους πινελιά– των πρωτοπόρων του «Primo Rinascimento».

Το παρόν φιλοδοξεί να αναδείξει κύριους σταθμούς, έργα και επισπεύδοντες, μιας εξαιρετικά γοητευτικής πορείας με αφετηρία τους «τόπους» που διαμορφώθηκε και αναπτύχθηκε, βρίσκοντας πρόσφορο πνευματικό, πολιτικό και οικονομικό έδαφοςˑ να αποτιμήσει το μέτρο επιρροήςˑ να αξιολογήσει την πρόσληψη, το πεδίο εφαρμογής, τον βαθμό αφομοίωσηςˑ να συνεισφέρει στη γνώση των πολεοδομικών ιστών του παρελθόντος, των μνημείων και των ιζημάτων αλλοτινών εποχών, των «Τόπων» της Ιστορίας και του Μύθου.

• Το πρώτο Κεφάλαιοπροσεγγίζει τις αντιλήψεις περί Πόλης, Αισθητικής και Αρχιτεκτονικής της Κλασικής περιόδουˑ τις απαρχές, τη θεμελίωση και την κορύφωση της Ελληνικής δημιουργίαςˑ αναζητά τις Αρχές της Αρχιτεκτονικής της «Χρυσής Εποχής», ως εγχείρημα γήινης αναπαράστασης της κοσμικής τάξης. Εξετάζει την Ελληνική Ζωγραφική, η οποία εκφράζεται «πολλαχώς»: μεταξύ οντολογικής άρνησης και μίμησης του συμβολισμού του Μύθου, της δύναμης του Έπους και της Ιστορίαςˑ της έννοιας της προοπτικήςˑ Αποκαλύπτει το μεγαλείο της Ελληνικής Γλυπτικής.
• Το δεύτερο Κεφάλαιοαναλύει τους Συμβολισμούς στην Αισθητική, στην Αρχιτεκτονική και στην Τέχνη στη χιλιετία της Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης.

• Το τρίτο κεφάλαιοεπικεντρώνει σε κύρια χαρακτηριστικά μιας περιόδου που σημάδεψε την πορεία του Δυτικού κόσμου: την ανάδυση της Φλωρεντίας ως κέντρο αναβίωσης των Ελληνικών Γραμμάτωνκαι της μελέτης των Ρωμαϊκών κειμένων, σε βαθμό που οι ίδιοι την αποκαλούσαν «Athenae Alterae».

Σ΄αυτό το πλαίσιο, το τέταρτο Κεφάλαιο μελετά το νέο «Υπόδειγμα» στην Αρχιτεκτονική και στην Τέχνη. Την επάνοδο του «Ελληνικού Μύθου», τις αντιλήψεις περί του «Ωραίου», την (επαν)ερμηνεία και επαναδιατύπωση του συστήματος των «Αναλογιών» και της Προοπτικής απεικόνισης.

• Το πέμπτο Κεφάλαιο αναλύει την Ενετική Αναγέννηση: τις καταβολές και την πορεία της ως μιας Βυζαντινής Επαρχίας στη μεθόριο της Ανατολικής Αυτοκρατορίας και τα αδιάψευστα τεκμήρια που αποτυπώθηκαν στην Οικοδομική, στην Εικαστική δημιουργία, στην Οχυρωματική Μηχανικήˑ το πέρασμα από το «QuasiAlterum Byzantium», στην αναβίωση των αρχών του κλασικού.

• Το έκτο Κεφάλαιοεπικεντρώνει στο θεωρητικό υπόστρωμα και σε εμβληματικά έργα πρωταγωνιστών του «Rinascimento Veneziano», υπό το πρίσμα της πρόσληψης του κλασικού: του Gian Giorgio Trissino, μαθητή και φίλου του Χαλκοκονδύλη, ελογιμότατου, και μεγάλου σκηνοθέτη της κλασικής αναβίωσης στο Veneto: «splendore dei nostri tempi», για τον μαθητή του Andrea di Pietro, τον οποίο ο ίδιος μεταμόρφωσε σε Palladio: Συνεχίζει με τον Daniele Barbaro, ένθερμο μελετητή της Ελληνικής Γραμματείας και εκδότη, μεταρρυθμιστή της Αρχιτεκτονικής σκέψης στη Βενετία.

Διερευνά τις καταβολές της αρχιτεκτονικής έκφρασης του Andrea Palladio: συνθετική, λειτουργική, μορφολογική, αναδεικνύοντας πτυχές της κλασικής τους συγκρότησης.

Ακολουθεί η μυθογραφία του Έρωτα στην «Ποιητική εικονογραφία» του Tiziano Vecellio:

Η πρόσληψη του «Antico» στην «Αιώνια Πόλη», η βίωση της ανεξίτηλης γοητείας του Μύθου. τα ισχυρά ερεθίσματα που αναδεικνύονται στην ιδιοφυή εικαστική απόδοση της «Ιδέας του Έρωτα» – ο «Ουράνιος και Αγοραίος Έρωτας» του Πλατωνικού Συμποσίου.

Το αποτύπωμα της Αναγεννησιακής Βενετίας στη διαδρομή του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, αποτελεί αντικείμενο της επόμενης ενότητας: η Τέχνη «in forma alla Greca», τα κλασικά του ερείσματα, η παρουσία του στον «Maestro Tiziano», η ανάγνωση του υπερβατικού στο έργο τουˑ η αποτίμηση μιας μοναδικής διαδρομής «προς την αιώνια επιστροφή».

Εμβαθύνει στην πραγματεία De Harmonia Mundi Totius του μοναχού Francesco Zorzi –θεωρητικού με εδραία Πλατωνικά θεμέλια– με ισχυρή επιρροή στην οικοδόμηση του Ναού του San Francesco della Vigna των Jacopo Sansovino και Andrea Palladio.

Το τελευταίο κεφάλαιο ολοκληρώνεται με την ανάγνωση του έργου ενός ξεχωριστού Μήλιου ζωγράφου, με εντυπωσιακή παρουσία στη Venetia, του Αντώνιου Βασιλάκη, του επιλεγόμενου Aliense: των υφολογικών του καταβολών, την πληθωρικότητα της ζωγραφικής του παραγωγής, τον πλούτο των συνθέσεών του, που τον οδήγησαν στον «Όλυμπο της Τέχνης», στο παρατεταμένο Φθινόπωρο της Ενετικής Αναγέννησης.

Το παρόν πόνημα εντάσσεται στον ολκό των πρωτοβουλιών που αποσκοπούν να καταστήσουν την ανάγνωση των ανάγλυφων τεκμηρίων του παρελθόντος, όπως διασώζονται στην «Υψηλή Τέχνη της Αρχιτεκτονικής», ως μέσο κατανόησης του παρόντος και ανάληψης πολιτικών διατήρησης και ανάδειξής τουˑ οδηγώντας στον σχεδιασμό ενός αστικού μέλλοντος, που θεωρεί την «Ιδιοσυστασία του Τόπου» –το «Genius Loci»– ως πολύτιμο κομμάτι του.

Χαρακτηριστικά της έκδοσης: Αθήνα, 2026. 560 σελίδες. Κεντρική διάθεση: Εκδόσεις Παπασωτηρίου, Στουρνάρη 49^Α, Αθήνα. Τηλ. (+30) 2103800008. E-mail: publish@papasotiriou.gr

Το άρθρο ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΤΣΕΤΣΗ «ΤΟ ΔΗΛΙΟΝ ΦΩΣ» εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Αυτό που συνέβη με τα Τέμπη δεν είναι αυτό που νιώσαμε : είναι αυτό που «βιώσαμε» όλοι σχεδόν μαζί.

Και το βίωμα αποτελεί «κρυφή δομή» και «μειονεξία στην ιστορική παγίδα» όπως λέει ο πανεπιστημιακός δάσκαλος Αντώνης Ανδρουλιδάκης οποίος έγραψε ένα έξοχο σύγγραμμα (« Τι μας έχει συμβεί : Το συλλογικό ιστορικό τραύμα και η θεραπεία του» εκδ. Νησίδες, 2025).

Και το έγραψε για να μας θυμίσει ότι πάντα ως κοινωνικά υποκείμενα κουβαλάμε συλλογικό φορτίο πόνου, μνήμης και βιωμάτων, κουβαλάμε την «σιωπή της αδικίας» χωρίς τελικά να μάθουμε να θεραπευόμαστε, χωρίς να βουτάμε σε αυτό που ευφυώς αποκαλεί «υπόγειο της συλλογικής μας ψυχής».

Ακολουθώ, χρόνια τώρα, στα social και σε sites (αλλά και ως αναγνώστης άρθρων/βιβλίων του) τον ειδικό στην Ψυχολογία Αντώνη Ανδρουλιδάκη και ομολογώ ότι θαυμάζω τον τρόπο που ξέρει να απεικονίζει το σήμερα με όρους «ψυχοπολιτικής», περνώντας όμως από τα αναγκαία μονοπάτια της βιοεξουσίας και της βιοπολιτικής.

Ο συγγραφέας στο βιβλίο του αυτό κάνει (χωρίς να κουράζει τον αναγνώστη) μια «αναμόχλευση» της τραυματικής ιστορίας μας – ως έθνος και ως νεοελληνική πραγματικότητα, ως συλλογική «κοινωνική κατασκευή».

Είναι ο πρώτος εξ όσων μελέτησα που εισάγει με επιστημονικό τρόπο στην έννοια «ατομικό τραύμα», δια μέσου του κοινωνικού, το «πολιτικό υπόστρωμα».

Και φυσικά ονομάζει ξεκάθαρα ένα εξουσιαστικό προϊόν : την «ενοχοποιητική κοινωνική μηχανική» που τυλίγει σφιχτά και επικίνδυνα τις δυτικές κοινωνίες.

Το βιβλίο δεν πέφτει στην παγίδα να επικεντρωθεί στην οργή και την αγανάκτηση της κοινωνίας μας λόγω των Τεμπών. Πρώτα περιγράφει την «τυπολογία των τραυματισμένων πολιτών» και πως το τραύμα ζει μέσα μας, πως ξορκίζεται περιστασιακά, και πως μεταφέρεται διαγενειακά και «κληρονομικά» ως συμβολική αναπαράσταση.

Υπάρχει ένα εξαιρετικό κεφάλαιο που μπαίνει στα βαθιά νερά των νοημάτων, για τις ψυχοκοινωνικές και κοινωνιολογικές προεκτάσεις του ζητήματος.

Ο Ανδρουλιδάκης αναφέρεται στην «επανανοηματοδότηση στην ανάκτηση του ανήκειν» (το συστήνω ανεπιφύλακτα στους αναγνώστες) όπως και κάτι εξαιρετικά σημαντικό, και αφού μεταπηδήσει ο συγγραφέας στο παρεμβατικό «θεραπευτικό» κομμάτι : την «ψυχοκοινωνική επανόρθωση ως πολιτική δράση»

Αυτό το διαμεσολαβητικό πλαίσιο έχει μια «αδιαμεσολάβητη» προσέγγιση που ο συγγραφέας πολύ υπεύθυνα – και αρκετά αποστασιοποιημένος από ιδεολογίες και αγκυλώσεις ή εμμονικές αντιλήψεις – δομεί μια συνθήκη δυνητικής κοινωνικής «αποκάλυψης της αλήθειας».

Ο καθηγητής Ανδρουλιδάκης μπορεί να αναφέρεται στο τωρινό «ελληνικό τραύμα» (έξοχο και το προηγούμενο ομώνυμο βιβλίο του) όμως μιλάει για ευρύτερη ιστορική παρακαταθήκη «κοινοτικής και συλλογικής αντοχής»

Τα προτεινόμενα «στάδια θεραπείας» του συλλογικού τραύματος, ανήκουν στην αμιγώς επιστημονική προσέγγιση του Ανδρουλιδάκη, μια προσέγγιση που πολιτικοποιεί την «ψυχολογικοποίηση» του φαινομένου και το καθιστά επίκαιρο και κατανοητό για δημοσιολογούντες και φυσικά για πολιτικούς, πολιτευτές, πολίτες…..

Το άρθρο Ένα βιβλίο με συλλογικό «φορτίο» εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Παρουσίαση ενός βιβλίου, που ουσιαστικά αποτέλεσε την χρονογράφηση ενός ανθρώπου και της διαδρομής του – του Σπύρου Βοβολίνη – μέσα από το δημιούργημά του  – την Βιομηχανική Επιθεώρηση, του παλαιότερου οικονομικού περιοδικού σε συνεχή έκδοση στην Ελλάδα: αυτό ήταν η χθεσινή διοργάνωση (στα γραφεία της ΕΔΙΠΤ/Ένωσης Δημοσιογράφων Ιδιοκτητών Περιοδικού Τύπου) όπου τις μαρτυρίες τους κατέθεσαν, με διαφορετική γωνία ο καθείς/η καθεμιά, άνθρωποι σχετιζόμενοι με το εγχείρημα του περιοδικού.

Καθώς η έκδοση του βιβλίου «Ο Σπύρος Α. Βοβολίνης και η Βιομηχανική Επιθεώρησις» αποτέλεσε πρωτοβουλία του Ιστορικού Αρχείου του Κέντρου Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος (και εντάχθηκε στην σειρά ΤΕΚΜΗΡΙΑ), ο επιστημονικός υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου Ανδρέας Κακριδής άνοιξε την παρουσίαση σημειώνοντας την σημασία που έχει η διατήρηση και αξιοποίηση των αρχείων των επιχειρήσεων – αλλά ακόμη και οικογενειακών αρχείων – προκειμένου να διατηρείται και να βρίσκεται διαθέσιμο στην έρευνα υλικό, που επιτρέπει μιαν ολιστική προσέγγιση της οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας. Ειδικά στην ελληνική περίπτωση όπου, όπως παρατηρήθηκε «η στοργή προς τα αρχεία είναι περιορισμένη», η λειτουργία του Ιστορικού Αρχείου της ΤτΕ συνειδητά στράφηκε σε μια ευρεία ανάγνωση του προς διάσωση αρχειακού υλικού. Στην περίπτωση δε τόσο του αρχείου της Βιομηχανικής Επιθεωρήσεως όσο και του Σπύρου Βοβολίνη/της οικογένειας Βοβολίνη, η σημασία που δινόταν ακριβώς στην διατήρηση αρχείων οδήγησε στην εξασφάλιση, ήδη ψηφιοποίηση και διάθεση στην έρευνα, ενός ενδιαφέροντος corpus. Του οποίου αυτή η έκδοση αποτελεί ένα πρώτο αποτέλεσμα.

Την σκυτάλη πήρε ο Γεώργιος Τσάτσος, πρώην διευθύνων σύμβουλος της ΑΓΕΤ-Ηρακλής και βαθύς γνώστης της διαδρομής της ελληνικής μεταποιητικής βιομηχανίας – συνδέοντας το νήμα από την εποχή του Ανδρέα Χατζηκυριάκου και εν συνεχεία του Αλέξανδρου Τσάτσου – ο οποίος τόνισε το πώς/πόσο η μεγάλη πρόοδος στο βιοτικό επίπεδο που συντελέστηκε από τον Μεσοπόλεμο και ιδιαίτερα τα μεταπολεμικά χρόνια συνδυάστηκε με την ανάπτυξη της βιομηχανίας. Παγκόσμιο το φαινόμενο της συμβολής της βιομηχανίας στην οικονομική ανάπτυξη, ίσχυσε κατά πολύ και στην Ελλάδα. Όπου, ωστόσο, δεν υπήρξε πάντοτε – και ιδίως στα χρόνια της Μεταπολίτευσης – δημόσια αποδοχή και αντίστοιχη στήριξη. Συνέδεσε, στο σημείο αυτό, ο Γ. Τσάτσος με την συνειδητή υποστήριξη της βιομηχανικής προσέγγισης στην οικονομική ανάπτυξη από τον Σπ. Βοβολίνη και το εκδοτικό του εγχείρημα.

Στην συνέχεια, δυο άνθρωποι που συνεργάσθηκαν επί πολλά χρόνια με τον Σπύρο Βοβολίνη – ο Δημήτρης Καραμάνος και η Κατερίνα Δασκαλάκη – εισέφεραν τις δικές τους καταθέσεις.

Ο Δημήτρης Καραμάνος στάθηκε ιδιαίτερα στην τάση του Σπ. Βοβολίνη, έκδηλη στην μαχητική του αρθρογραφία και τα εκδοτικά του σημειώματα, να υποστηρίζει «έξω από τα δόντια» απόψεις για πρόσωπα και καταστάσεις. Μη διστάζοντας να έρχεται σε αντιπαράθεση – ο ίδιος και το περιοδικό – με πολιτικούς και με επιχειρηματίες της εποχής. Μ’ αυτόν τον τρόπο, χτίστηκε το κύρος της Βιομηχανικής στην δημόσια συζήτηση, τόσο τα χρόνια της ακμής όσο και σε εκείνα των «ισχνών αγελάδων» της δεκαετίας του ΄80. Από τον Δ. Καραμάνο τονίστηκαν τρία ακόμη στοιχεία: η εξωστρέφεια του εντύπου, με την δημιουργία μέχρι και αγγλικού ενθέτου σε συνεργασία με τους Financial Times, εν συνεχεία με την αποκλειστικότητα του The Economist^. ο σεβασμός στην παράδοση^. το άνοιγμα της Βιομηχανικής, καίτοι ως οικονομικού περιοδικού, σε θεματικές διαφορετικές: από την κριτική βιβλίου μέχρι την κάλυψη ευρύτερα πολιτιστικών θεμάτων ή την εισαγωγή καινοτομιών στην εμφάνιση της έκδοσης.

Η Κατερίνα Δασκαλάκη, με την δική της ματιά – καταθέτοντας «λίγα λόγια αντί ανθέων» για τον Σπύρο Βοβολίνη – περιέγραψε βιωματικά την γνωριμία της και την λειτουργία δίπλα σ’ έναν απαιτητικό εκδότη με δημοσιογραφική ματιά, ο οποίος ήξερε να ανοίγει τον δρόμο της δημοσιογραφίας σε νέους ανθρώπους, πλην όμως με αξιώσεις. «Είχε ματιά για τα νέα ταλέντα» αλλά και λειτουργούσε ως δάσκαλος, δίνοντας ευκαιρίες^. θεωρούσε ότι ο δημοσιογράφος, πέρα και από το καλό χειρόγραφο όφειλε να γνωρίζει και τις τεχνικές λεπτομέρειες της έκδοσης ενός εντύπου.

Και οι δυο – Δ. Καραμάνος και Κ. Δασκαλάκη – στάθηκαν στην σχεδόν οικογενειακή ατμόσφαιρα που επικρατούσε στην συνεργασία με τον Σπύρο Βοβολίνη, και τούτο πάρα τον παραδοσιακό χαρακτήρα οργάνωσης και λειτουργίας. Ενώ περιέγραψαν και την μετάβαση, την δεκαετία του ΄90, της ευθύνης συνέχισης της έκδοσης στην ανιψιά του Αλεξάνδρα, που συνέχισε με την σταδιακή μετάβαση σε Οικονομική Επιθεώρηση έως και το τέλος του 2022.

Οι δυο συγγραφείς του «Ο Σπύρος Α. Βοβολίνης και η Βιομηχανική Επιθεώρησις»  μίλησαν για την μετάβαση από το αρχειακό υλικό στην δόμηση του στηριζόμενου σε ντοκουμέντα βιβλίου. (Το οποίο, με QRCode που μπορεί να σκανάρει ο αναγνώστης, «οδηγεί» σε αποτύπωση του πρωτογενούς αρχειακού υλικού). Η Γεωργία Μ. Πανσεληνά, η οποία γνώρισε τον Σπ. Βοβολίνη στην τελευταία φάση της ζωής του, μίλησε για έναν «κλειστό και ωστόσο ανθρώπινο» χαρακτήρα αλλά και για την σημασία που φαινόταν εξαρχής ότι έδινε στην συγκέντρωση και διατήρηση ιστορικού υλικού. Η ίδια αναφέρθηκε στην ελευθερία που δόθηκε για την αξιοποίηση του Αρχείου αλλά στην δυσκολία τιθάσευσης του πλούτου του αρχειακού υλικού/στην έρευνα και επιλογή τεκμηρίων τα οποία συνέθεσαν το βιβλίο. Αντίστοιχα τοποθετήθηκε και ο Χρήστος Αναστασίου, ο οποίος βρέθηκε στην διαχείριση του αρχείου αργότερα και περιέγραψε πλευρές του υλικού και των επιλογών που χρειάστηκε να γίνουν για να προκύψει το «Ο Σπύρος Α. Βοβολίνης και η Βιομηχανική Επιθεώρησις» ως βιβλίο. Και οι δυο συγγραφείς μίλησαν για συνειδητή επιλογή να αναδειχθεί «η συνομιλία του περιοδικού και του αρχειακού υλικού με την εποχή του».

Η – και αμφιτρύων της εκδήλωσης, που έγινε στα γραφεία της Ένωσης Δημοσιογράφων Ιδιοκτητών Περιοδικού Τύπου – Πέννυ Καλύβα, Πρόεδρος σήμερα της ΕΔΙΠΤ (της οποίας δεύτερος Πρόεδρος  από την ίδρυσή της υπήρξε ο Σπύρος Βοβολίνης, κατά το διάστημα 1951-1964) αναφέρθηκε στο πώς ο χώρος αυτός προσέγγισε, διαχρονικά, την λειτουργία του περιοδικού Τύπου. Αριθμώντας σήμερα περί τις 160 επιχειρήσεις, κυρίως περιοδικών κάθε κλάδου και χαρακτήρα, επιχειρεί να εισφέρει μιαν ανάγνωση όχι των γεγονότων της καθημερινής επικαιρότητας αλλά περισσότερο μια προσέγγιση αναστοχασμού και περαιτέρω ανάλυσης. Σε εποχές αβεβαιότητας, η ΕΔΙΠΤ «δίνει ιδιαίτερη σημασία στην διατήρηση της συλλογικότητας των εκδοτών», τόνισε η Π. Καλύβα παρουσία και του Αντιπροέδρου της ΕΔΙΠΤ, Ευάγγελου Παπαλιού.

[Καθώς στο προσωπικό αρχείο του Σπ. Βοβολίνη σώζονταν σημαντικά τμήματα που αφορούσαν την δραστηριότητα της ΕΔΙΠΤ από το ξεκίνημά της, προχωρεί ήδη συνεννόηση με το Ιστορικό Αρχείο της Τράπεζας της Ελλάδος ώστε να διασωθεί/αξιοποιηθεί συνδυαστικά αυτό το αρχειακό υλικό].

Κλείνοντας την εκδήλωση, η διάδοχος του Σπύρου Βοβολίνη στην έκδοση του εντύπου Αλεξάνδρα Βοβολίνη μίλησε για την προσωπική της σύνδεση με μια διαδρομή 60 χρόνων^. όπου ως κοριτσάκι 10-12 χρόνων παρακολουθούσε τις Γενικές Συνελεύσεις της Τράπεζας της Ελλάδας μαζί με τον θείο της, ή πάλι τις θορυβώδεις γενικές συνελεύσεις εταιρειών της εποχής στη μεγάλη αίθουσα του ξενοδοχείου Μεγάλη Βρεταννία «με ισχυρές αντιπαραθέσεις μεταξύ των μετόχων και με τις διοικήσεις της εποχής». Αποκτώντας έτσι από πολύ νωρίς μια αίσθηση της λειτουργίας του χώρου της οικονομίας και των επιχειρήσεων.

Ευχαρίστησε όσους μετείχαν στην εκδήλωση μεταφέροντας «παλιές ιστορίες που έγραψαν μεγάλη ιστορία», προσθέτοντας δε και καταθέσεις απόντων που έστειλαν τα δικά τους μηνύματα. Του ήδη Προέδρου της Δημοκρατίας Κώστα Τασούλα, που είχε ασκηθεί δίπλα στον Σπ. Βοβολίνη (υπάρχει 5σέλιδο άρθρο του, αρκούντως κριτικό/μαχητικό, για το πανεπιστημιακό άσυλο, στο τεύχος Φεβρουαρίου 1980) και του πρώην Προέδρου του ΣτΕ και υπηρεσιακού Πρωθυπουργού Τάκη Πικραμμένου, με την οικογένεια του οποίου – δραστηριοποιούμενη στον τομέα του δημοσιογραφικού χάρτου – η οικογένεια Βοβολίνη είχε στενούς δεσμούς.

Παραβρέθηκαν, μεταξύ άλλων, οι: Ευθύμιος (Τίμος) Χριστοδούλου, Βασίλης Κοντογιαννόπουλος, Τηλέμαχος Χυτήρης, Ελένη Λουρή, Αλέξανδρος Σαμαράς, Δημήτρης Μανιατάκης, Χριστίνα Αγριαντώνη, Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Μαρία Γεωργοπούλου, Ιωάννα Πεπελάση, Γιάννης Καλογήρου, Γιώργος Χριστοδουλάκης, Δημήτρης Βέργαδος κ.ά.

Επίσης, την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους μέλη των οικογενειών Γερουλάνου, Δοξιάδη, Δουρίδα, Κανελλόπουλου, Κατσάμπα, Λαλαούνη, Παπαλεξόπουλου, Στράτου κ.ά.

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο: https://www.bankofgreece.gr/trapeza/kepoet/o-spyros-a-vovolinhs-kai-h-viomhxanikh-epithewrhsis

Πηγή: ekdoseiskerkyra.gr

Το άρθρο Ένα βιβλίο και μία εκδήλωση προς τιμήν του Σπύρου Βοβολίνη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Του Aθαν. Χ. Παπανδρόπουλου

Σπεύδω να πω ότι η βραδιά της 16ης Οκτωβρίου 2025 στην αίθουσα «Γιάννης Μαρίνος» του Συλλόγου «Οι φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, ήταν γεμάτη γνώση, συγκίνηση και πολιτισμό. Περιείχε δηλαδή τα τρία στοιχεία που χαρακτηρίζουν το έργο του Μανιατακείου Ιδρύματος που ίδρυσαν ο Δημήτρης Μανιατάκης, πρόεδρος του Ιδρύματος και η σύζυγός του Ελένη Ταγωνίδη-Μανιατάκη, αντιπρόεδρος.

Και στην εκδήλωση αυτή, που πραγματοποιήθηκε σε μια κατάμεστη αίθουσα, παρουσιάστηκε το βιβλίο «In Memoriam Εμμανουήλ Στεφάνου Ταγωνίδη-Διονυσίου Πύρρου του Θετταλού Εγκόλπιον των Ιατρών ήτοι Πρακτική Ιατρική».

Το βιβλίο αποτελεί δακτυλογραφημένη μεταγραφή και αναστατική ανατύπωση χειρόγραφου του πατέρα της συγγραφέως Εμμανουήλ Στεφάνου Ταγωνίδη, ο οποίος το 1929 μετέγραφε πιστά το «Εγκόλπιον των ιατρών ήτοι Πρακτική ιατρική» (εκδοθέν το 1840), έργο ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού του 19ου αιώνα, του αρχιμανδρίτου, ιατρού, λόγιου και φιλοσόφου Διονυσίου Πύρρου του Θετταλού. Στην εκτενή εισαγωγή της, η συγγραφέας, μέσα από την εξιστόρηση της ζωής του πατέρα της, παρουσιάζει τη λαμπρή οικονομική και πολιτιστική ιστορία του ελληνισμού της Αιγύπτου μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα.

Ένας ελληνισμός, άγνωστος σήμερα στο ευρύ κοινό, ο οποίος όμως πολλά προσέφερε στο κύρος και στη λάμψη της χώρας διεθνώς, ενώ παράλληλα ήταν και πολύτιμος παραγωγός πλούτου και πολιτισμού. Αυτός προφανώς ήταν και ο λόγος που το έργο της κυρίας Ελένης Ταγωνίδη-Μανιατάκη προλόγισε ο τ.Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας κ.Προκόπης Παυλόπουλος, οι οποίος μίλησε για τη ζωή, την επιστημονική και κοινωνική προσφορά του Διονυσίου Πύρρου, υπογραμμίζοντας ιδιαίτερα την διορατικότητα του και το ανήσυχο πνεύμα επιστητού ως αναζήτηση τόσο σε ιατρικό επίπεδο όσο και σε φιλοσοφικό. Διαδεχόμενος στο βήμα τον τ.πρόεδρο Προκόπη. Παυλόπουλο ο Πανοσιολογιώτατος Αρχιμανδρίτης Αλέξιος Αρώνης, κατά την αναφορά του στο έργο του ιατροφιλοσόφου, τόνισε μεταξύ άλλων τη θεολογική-φιλοσοφική διάστασή του, παραθέτοντας καταγεγραμμένες σε παλαιές εκδόσεις σκέψεις του για τη σχέση Θεού και Φύσης.

Από την πλευρά της, η καθηγήτρια Ιστορικός Κωνσταντίνα Μπότσιου έκανε εκτενή αναδρομή στην παρουσία του Ελληνισμού στην Αίγυπτο, κατά το διάστημα μετά την ίδρυση Ελληνικού Κράτους το 1830 και την αυτονόμηση της Αιγύπτου έως τη δεκαετία του 1970, εστιάζοντας στις οικονομικές, εμπορικές και φιλανθρωπικές δραστηριότητες των Ελλήνων Αιγυπτιωτών και στη συνεισφορά τους στην πατρίδα.

Εντυπωσιακή στην εκδήλωση, υπήρξε και η ομιλία του καθηγητή Ιατρικής Ανδρέα Καραμπίνη που μίλησε για την σημαντικότατη προσφορά του Διονυσίου Πύρρου στην ιατρική επιστήμη και πρακτική φαρμακολογία, καθώς εφήρμοσε για πρώτη φορά επαναστατικές ιατρικές μεθόδους και τεχνικές. Παράλληλα δε διατύπωσε και πρωτότυπες, χρήσιμες πρακτικές συμβουλές, αρκετές από τις οποίες δείχνουν να αντέχουν στο χρόνο.

Κλείνοντας τη βραδιά, η Ελένη Ταγωνίδη-Μανιατάκη ευχαρίστησε συγκινημένη όλους όσοι μίλησαν για το έργο της, τους καλεσμένους και εκείνους που συνέβαλαν στην έκδοση του βιβλίου και στην επιτυχή οργάνωση της εσπερίδας, η οποία για την ίδια απετέλεσε απόδοση φόρου τιμής στη μνήμη του πατέρα της, Εμμανουήλ Ταγωνίδη.

Τέλος, η κα Βέρα Κριεζή ανακοίνωσε την ομόφωνη απόφαση του διοικητικού συμβουλίου του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» για την εκλογή της συγγραφέως ως Τακτικό Μέλος του Συλλόγου.

Συμειώνουμε ότι μεταξύ των εκλεκτών καλεσμένων στην εκδήλωση, παρευρέθησαν: οι Βουλευτές Μεσσηνίας κ.κ. Μίλτος Χρυσομάλλης και Περικλής Μαντάς, ο κ. Αναστάσιος Γαϊτάνης, Γενικός Γραμματέας Έρευνας και Καινοτομίας, ο Αρχιμανδρίτης κ. Αρίσταρχος Γκρέκας, Καθηγητής Θεολογίας ΕΚΠΑ, ο κ. Δημήτρης Καφαντάρης, Γενικός Γραμματέας Κ.Ε.Δ.Ε., ο κ. Χρήστος Ζερεφός, Γενικός Γραμματέας Ακαδημίας Αθηνών, ο κ. Ανδρέας Καραμάνος, Ακαδημαϊκός και μέλος του Δ.Σ. του Ιδρύματος, η κα Γεωργία Ξανθάκη-Καραμάνου, Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, τα μέλη του Δ.Σ. του ιδρύματος κκ. Γεώργιος Μέργος, Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών ΕΚΠΑ, Παναγιώτης Αγγελόπουλος, Οικονομολόγος, Άγγελος Κυριόπουλος, Οικονομολόγος και Ελένη Μαντζάρα, Νομικός.

Το άρθρο ΕΝΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ «ΜΑΝΙΑΤΑΚΕΙΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ»… Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Ο Αλέξης Τσίπρας καταγράφει με μοναδική δύναμη τα γεγονότα που συγκλόνισαν την Ελλάδα, αλλά και την Ευρώπη, το 2015-2019. Η ωμότητα των δανειστών, τα σχέδια έξωσης της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση, οι κλειστές τράπεζες, το δημοψήφισμα, οι συναντήσεις με ξένους ηγέτες, όπως η Μέρκελ, ο Ολάντ, ο Πούτιν, οι αντιδράσεις της τότε αντιπολίτευσης, οι αγωνιώδεις προσπάθειες της ελληνικής κυβέρνησης να απελευθερώσει τη χώρα από το σπιράλ των μνημονίων, μετατρέπουν την αφήγηση σε πολιτικό θρίλερ.

Ταυτόχρονα, τα γεγονότα αποδίδονται και χρωματίζονται δραματικά από την προσωπική, εξομολογητική αλλά και αυτοκριτική ματιά του συγγραφέα, που υπήρξε ο νεότερος στην ελληνική ιστορία πρωθυπουργός της χώρας. Η στρατηγική της διαπραγμάτευσης και οι συγκρούσεις με τους δανειστές, οι εσωτερικοί κραδασμοί, και τα κρίσιμα διλήμματα που αποκρυσταλλώνονται σε αποφάσεις, περιγράφονται χωρίς ωραιοποιήσεις και προσχήματα, και προσδίδουν στο βιβλίο το χαρακτήρα μιας συγκλονιστικής αφήγησης που έχει μορφή ιστορικού ντοκουμέντου.

Με λογοτεχνική ενάργεια περιγράφονται τα παιδικά και εφηβικά χρόνια του συγγραφέα, η ριζοσπαστική του πολιτικοποίηση στις γραμμές της ΚΝΕ και της Αριστεράς, όταν ο κόσμος άλλαζε με την πτώση του τείχους, η ανάδειξή του σε επικεφαλής του Συνασπισμού και του ΣΥΡΙΖΑ, η είσοδος στο Μαξίμου.

Πρόκειται για ένα συναρπαστικό, με δυο λόγια, αφήγημα, στα 11+1 κεφάλαια του οποίου ο αναγνώστης θα αντικρίσει την αλήθεια, τεκμηριωμένη με ντοκουμέντα, πρακτικά συνεδριάσεων και δραματικούς διαλόγους με όλους τους ηγέτες της εποχής και θα κατανοήσει τις σκέψεις και τους προβληματισμούς του Αλέξη Τσίπρα τότε, αλλά και την κριτική ματιά του σήμερα, για την περίοδο εκείνη. Επιπλέον, θα μοιραστεί τις αξίες, τις διαδρομές και τις συνθήκες που διαμόρφωσαν τόσο τον ίδιο τον συγγραφέα, όσο και την πορεία της χώρας. Θα βρει απαντήσεις στα πώς και τα γιατί, έξω από την παραμόρφωση που έχει υποστεί η αλήθεια από την προπαγάνδα των τελευταίων χρόνων.

Θα βρει επίσης απαντήσεις για τις εξελίξεις μετά το 2019. Στα πώς και τα γιατί που οδήγησαν στην κρίση του ΣΥΡΙΖΑ, ο οποίος από μικρό κόμμα διαμαρτυρίας εξελίχθηκε σε μεγάλο κόμμα εξουσίας, κέρδισε τη μάχη για την απελευθέρωση της χώρας από τους καταναγκασμούς της χρεοκοπίας, αλλά έχασε τη μάχη με τις εσωτερικές παθογένειες και τον εαυτό του.

Τέλος, και το πιο σημαντικό ίσως για τον πολίτη του σήμερα που στρέφει τη ματιά του στο μέλλον, η ΙΘΑΚΗ του Αλέξη Τσίπρα δεν είναι ένα βιβλίο για το παρελθόν, αλλά μια διακήρυξη ελπίδας και προοπτικής για το μέλλον. Κάθε γεγονός, κάθε αποκάλυψη, κάθε κριτική και αυτοκριτική εκτίμηση δεν αντιμετωπίζεται από τον συγγραφέα ως αντικείμενο αρχειοθέτησης για το χτες, αλλά ως αντικείμενο προβληματισμού για το σήμερα και το αύριο. Ως ευκαιρία να στοχαστεί ο ίδιος, αλλά και όσοι ακόμα επιμένουν στο όραμα μιας δίκαιης Ελλάδας, όχι απλώς στο «τι κάναμε», αλλά στο τι «να κάνουμε». Ως ένα έργο που θέλει και έρχεται να προσθέσει την ενέργεια του χτες στον κινητήρα του σήμερα.

Η ματιά στο μέλλον διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο. Οι Πρέσπες, η εξωτερική πολιτική εθνικής κυριαρχίας και ειρήνης, οι μικρές και μεγάλες μάχες, άλλες χαμένες και άλλες κερδισμένες, τα βήματα προς τα μπρος, αλλά και τα βήματα προς τα πίσω, δεν αποτελούν στην οπτική του συγγραφέα μόνο αντικείμενο στοχασμού και εμπειρίας. Αλλά και πεδίο συνάντησης όσων κατανοούν ότι είναι αναγκαίο σήμερα, περισσότερο ίσως από κάθε άλλη στιγμή στη μεταπολίτευση, ένα κίνημα «από τα κάτω», που μόνο αυτό μπορεί να δώσει υλική υπόσταση σε μια προοπτική δικαιοσύνης και προόδου.

Στο τελευταίο εκτενές κεφάλαιο, ο Αλέξης Τσίπρας συνοψίζει αυτές τις σκέψεις για το μέλλον. Ένα όραμα για την Αριστερά και τη χώρα, γιατί, όπως γράφει ο ίδιος, «ένας λαός που σταματά να ονειρεύεται το καλύτερο, είναι έτοιμος να αποδεχτεί το χειρότερο».

Το άρθρο ΙΘΑΚΗ: Ο τίτλος του βιβλίου του Αλέξη Τσίπρα εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.