Παραθέτουμε πιο κάτω την εξοχή ομιλία του κυρίου Ελευθέριου Γ.Σκιαδά, προέδρου του Μορφωτικού Ιδρύματος Δήμου Αθηναίων και γενικού διευθυντή της εφημερίδος Εστια,με αφορμή την τιμητική διάκριση που του απένειμε το Hellenic American University, ανακηρυσοντας τον επίτιμο διδάκτορας του
Του Ελευθέριου Γ. Σκιαδά
Αρχικώς παρακαλώ Κύριε Πρόεδρε, Κύριε Λεωνίδα Φοίβο Κόσκο και δι’ υμών σεβαστά μέλη του Hellenic American University, όπως δεχθείτε την ευγνωμοσύνη μου για τη σημερινή τιμητική διάκριση. Στέκομαι μπροστά σας με συγκίνηση. Και σας ευχαριστώ από μέσης ψυχής, όπως και όλους, όσοι και όσες, τιμούν με την παρουσία τους τη σημερινή εκδήλωση.
Επιλέγω να αναφερθώ σε τι άλλο; Στην Αθήνα μας. Να μου επιτρέψετε ένα μικρό σεργιάνι στα σοκάκια της και μία απόπειρα να μιλήσουμε για τις ιστορικές ομορφιές της. Να απαντήσουμε πως ένας αρχαίος Δήμος μετατράπηκε σε Πολιτειακό Σύμβολο. Διότι όπως λέμε όσοι ανήκουμε στον «Σύλλογο των Αθηναίων»: «Η Αθήνα είναι μία στον κόσμο, μία γιατί είναι ασύγκριτη. Γεννήθηκε ανάμεσα από τον θρύλο της θεϊκής διαμάχης και με τα χρόνια έγινε το σύμβολο του ορθού λόγου και της ανθρώπινης σκέψης. Αστείρευτη πηγή της ιδέας, αρμονικό μέτρο σύγκρισης, υπήρξε κι έμεινε μοναδική».
Ασχολούμαι ερευνώντας και γράφοντας για την ελληνική πρωτεύουσα τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες. Παρά ταύτα διαρκώς συνειδητοποιώ πόσο δύσκολο είναι να μιλήσεις στον 21ο αιώνα και να συνοψίσεις, σε λίγες γραμμές, το ιστορικό μέγεθος των Αθηνών. Ιστορική Πόλη. Το όνομά της φθάνει για να προκαλέσει θαυμασμό. Ανακαλεί μνήμες και γεννά συγκινήσεις σε κάθε πολιτισμένο άνθρωπο.
Ο ερευνητής διακατέχεται από δέος. Ο ιστορικός από θαυμασμό. Ο επισκέπτης θαμπώνεται όταν στρέφει το βλέμμα του ψηλά. Ας επιχειρήσω λοιπόν, εν συντομία, να σας παρουσιάσω τρεις πόλεις σε μία. 1. Την Αθήνα της Ιστορίας που ανήκει σε όλους, γηγενείς και μη. 2. Την Αθήνα του Μύθου. Την πόλη που δεν ανήκει σε κανέναν. Το άστυ που είναι αφετηρία αλλά και τέρμα. Αφετηρία και πέρας άπειρων πολιτικών, κοινωνικών, πνευματικών και ψυχικών διαδρομών. Πραγματικός τόπος και ιδεατός χώρος συνάμα. 3. Αλλά και την Αθήνα των Νεοελλήνων. Των σύγχρονων Αθηναίων, τη δική μας Αθήνα.
Για την Αθήνα της Ιστορίας και του Μύθου, κάθε λόγος είναι ένας ακόμα πρόλογος. Στέκομαι λοιπόν στην τελευταία. Στην πόλη μου. Στην πόλη μας. Στην Αθήνα μας. Ας προσπαθήσουμε να φωτίσουμε από το σήμερα το χθες. Καλώντας σας να σκεφθούμε ότι η Αθήνα δεν εξαντλείται στον ιστορικό της ίσκιο και στις δάφνες του αρχαίου κλέους.
Αι Αθήναι δεν κουβαλούν την κληρονομιά τους ως χρέος. Ούτε σύρονται στους κόλπους της οι πρόγονοι σαν αερικά. Ιστορικές σκέψεις και πράξεις είναι ατόφιο συστατικό του μεγέθους της πόλεως. Η σύγχρονη Αθήνα πορεύεται με τον βηματισμό των κατοίκων της. Αφουγκράζεται τις ανησυχίες τους και προοδεύει με τα δικά τους όνειρα. Τη δική τους καθημερινότητα.
Πρόκειται για εύθραυστη ισορροπία με την οποία ασχολήθηκε ο αείμνηστος φιλόσοφος και Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος. Έγραφε ότι «Η Αθήνα ως ιστορικό μέγεθος συνιστά παγκόσμιο πολιτισμικό σύμβολο το οποίο αναπαράγεται αενάως. Χωρίς αμφιβολία είναι αθάνατη. Και την αθανασία της οφείλει στο πνεύμα της, το μοναδικό, αιώνιο και άφθαρτο πνεύμα που γεννήθηκε εδώ».
Να λοιπόν το μυστικό των Αθηνών για όσους και όσες το αναζητούν μαγεμένοι από τη γοητεία της. Η Αθήνα λειτουργεί βεβαίως ως τόπος της Ιστορίας. Ταυτοχρόνως όμως και ως τόπος ενσάρκωσης ιδεών.
Έχοντας σχεδόν τις διαστάσεις που αυτές αποκτούν στην πλατωνική φιλοσοφία. Παραμένει πολύβουη πρωτεύουσα αλλά συνεχίζει να απλώνεται μέσα μας ως ένας ιδεατός χάρτης. Κατευθύνει στη διεκδίκηση βαθύτερων βιωμάτων. Λειτουργεί ως χώρος ιδεών.
Η πόλη των Αθηνών παραμένει ζωντανός οργανισμός. Ανάμεσα στην πραγματικότητα και στον Μύθο. Ανάμεσα σε ρήξεις και συνέχειες. Μεταξύ οραμάτων και διαψεύσεων. Κινείται σε ένα σταυροδρόμι όπου συναντώνται οι ατομικές με τις ομαδικές διαδρομές. Φαντάζει μερικές φορές πως η Θεά Αθηνά στέκεται αόρατη πάνω από τον ιστό της πόλης. Πως αφουγκράζεται και παρατηρεί. Ακόμη πως υψώνει το ανάστημά της και επικαλούμενη το παρελθόν φροντίζει να δηλώνει παρούσα στη ζωή μας. Στη ζωή του Αθηναίου, του Νεοέλληνα, αλλά και γενικότερα στη ζωή του σύγχρονου Ευρωπαίου πολίτη.
Στην τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, η Αθήνα παραμένει λαμπερός πολιτισμικός φάρος της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Νοερά συνοψίζει τις πανανθρώπινες αξίες. Τα δομικά στοιχεία του Δυτικού Πολιτισμού:
Δημοκρατία, Ελεύθερη Σκέψη – Έκφραση, Ισονομία και Πολυφωνία.
Δηλαδή, η Αθήνα, δεν εξαντλείται στις αναρίθμητες, ομολογουμένως, ιστορικές στιγμές της. Διότι οι ιδέες που γεννήθηκαν εδώ αποτέλεσαν και θα αποτελούν έναν συνετό και φιλοσοφημένο Οδηγό Ζωής. Ακόμη και για εκείνους που δεν έχουν επισκεφθεί το Κάστρο της, τον Ιερό Βράχο της.
Οι Αθηναίοι οι οποίοι σε βάθος αιώνων έδωσαν τη ζωή τους για τις ιδέες τους συναντούν εκείνους που δεν βάδισαν ανάμεσα στα ερείπια του Παρθενώνα αλλά εμπνεύστηκαν, πίστεψαν και θυσιάστηκαν στην αξία τους.
Εδώ γεννήθηκαν επιστημονικές και καλλιτεχνικές καινοτομίες που αποτελούν εσαεί κληρονομιά της ανθρωπότητος. Αρκεί ίσως η αναφορά στη Μαιευτική του Σωκράτη και τον Πλατωνικό Διάλογο για να συνειδητοποιήσουμε την ανοικτή σχέση παρελθόντος-παρόντος. Να συναντήσουμε τη σαγηνευτική σύνθετη φύση των Αθηνών.
Μα η Πλατωνική διαλεκτική δεν είναι το πιο ζωντανό κύτταρο κάθε σύγχρονης Πολιτείας; Εκπαίδευση, Οικονομία, Τύπος, Πολιτική στην πράξη. Μήπως και το «γνώθι σ’ αυτόν» της Σωκρατικής Φιλοσοφίας δεν συνεχίζει, επί χιλιάδες χρόνια, να βρίσκεται στην επικαιρότητα; Δείχνοντας τον αποκλίνοντα δρόμο για να κατανοήσει κανείς τον κόσμο και τον εαυτό του. Η σωκρατική ματιά γεφυρώνει, κατά μία έννοια, την κλασική Αθήνα με τη χριστιανική Αθήνα.
Η στροφή προς το εσωτερικό διδάσκει ακόμη την ανθρωπότητα. Ο δρόμος της αυτό-βελτίωσης ως μέσου κοινωνικής προόδου και βελτίωσης της σχέσης με τον άλλο. Αυτά είναι τα αντίβαρα στην ευτέλεια και τη φιλαυτία της συχνά λαίμαργης κατανάλωσης εικόνων, ανθρώπων και πεποιθήσεων στην εποχή μας.
Υπάρχει ένα ακόμη επιχείρημα που αποκαλύπτει την ενιαία ταυτότητα των Αθηνών. Είναι η αγάπη του Σωκράτη για την πόλη του. Για τη δική μας πόλη. Η πίστη του ότι ο τόπος είναι οι άνθρωποί του και ο τρόπος ζωής τους. Οι νοοτροπίες που ενέπνευσαν οι αξίες αυτές είναι πρόσθετος λόγο δόξας για την Αθήνα. Αποτυπώθηκαν με ακρίβεια και καθαρότητα στην Τέχνη τους. Κυρίως δε ο τρόπος που εφαρμόστηκαν στην τέχνη της καθημερινής ζωής είναι ο λόγος που ένας αρχαίος Δήμος μετατράπηκε σε Πολιτειακό Σύμβολο.
Ιδού οι άξονες οργάνωσης της συνέχειας του δυτικού κόσμου. Οι αρχές των Αθηνών ένωσαν την αρχαιότητα με τη νεωτερικότητα, μέσω της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού. Ανακουφιστικό το αίσθημα του συνανήκειν στον δυτικό άνθρωπο. Εγγύηση δύναμης του Ορθού Λόγου.
Εξάλλου, η Αττική Τραγωδία δεν ήταν εκείνη που ανέδειξε τις ασυνέχειες των ανθρώπινων κοινωνιών; Οι μεγάλοι τραγωδοί γέννησαν την πολιτισμική αντοχή της αθηναϊκής κληρονομιάς στην ανθρωπότητα. Τέρπεται και ψυχαγωγείται ο αναγνώστης ακόμη και αν δεν έχει επισκεφθεί το θέατρο του Διονύσου. Τα κείμενά τους μας πληροφορούν για τους προγόνους αλλά δείχνουν και το δρόμο να ανακαλύψουμε τους εαυτούς μας. Τα έργα τους είναι καλλιτεχνικά επιτεύγματα που ιστορούν αισθητικά όψεις και του δικού μας σήμερα.
Διδάσκουν οι μεγάλοι τραγωδοί των κλασικών Αθηνών πλουραλισμό. Πως η Δημοκρατία όχι μόνο ανέχεται ή επιτρέπει τη διαφορετικότητα της κάθε φωνής, αλλά την εκλαμβάνει ως προϋπόθεση, για να επιτευχθεί η συλλογική πρόοδος. Ο Αισχύλος διαλέγεται με το θεϊκό, όσο κανείς στην εποχή του. Ο Σοφοκλής διεισδύει στην ανθρώπινη ψυχή και αναδεικνύει αθέατες όψεις της. Και ο Ευριπίδης αποκωδικοποιεί επιθυμίες, πάθη και ασυνέχειες του κοινωνικού βίου.
Οι τρεις αποτελούν ιστορικό παράδειγμα της πολιτισμικής αξίας των κλασικών Αθηνών. Παράδειγμα που συγκεφαλαιώνει όλες τις αρετές της Δημοκρατικής Πολιτείας.
Αισχύλος – Σοφοκλής – Ευριπίδης: Προσωπική αισθητικής διαδρομής που φανερώνει διαφορετικές όψεις της ανθρώπινης φύσης. Η αισθητική τους αξία αποκαλύπτει τον τρόπο που η Αθήνα, ως ιστορικό μέγεθος, είχε ισχυρό αποτύπωμα στην ανθρωπότητα.
Διατύπωσε θαυμάσια ο φιλόσοφος Ι. Θεοδωρακόπουλος την αδιάσπαστη συνέχεια παρελθόντος-παρόντος των Αθηνών. Έγραψε πως ο Πλάτων ποτέ δεν πίστεψε πως το πνεύμα των Αθηνών μπορούσε να εκλείψει. Ήταν άλλωστε το απαραίτητο συνεκτικό στοιχείο των Ελλήνων που έπρεπε να ενωθούν, αν ήθελαν να επιζήσουν. Ένας νέος από τη Μακεδονία, ο δεκαεννιάχρονος Αριστοτέλης, παρέλαβε το πνεύμα των Αθηνών και το γενίκευσε. Όμως η παλιά Αθήνα θα εξακολουθήσει να ζει ως αληθινό σχολείο της ανθρωπότητος. Η Ιστορία των Αθηνών, της πόλης μας, είναι Ιστορία και Θρύλος μαζί.
Σε όλες τις διακριτές περιόδους της Ιστορίας, αναγνωρίζεται η ζωντανή κληρονομιά των ιδεών των σπουδαίων Αθηναίων. Η κραταιή σχέση που διατηρήθηκε έμμεσα με το πνευματικό κέντρο των Αθηνών. Του τόπου που συνέχισε να υπάρχει παράλληλα με τις εξελίξεις και ταυτόχρονα με τον μύθο της.
Η Αθήνα καλείται να διαδραματίσει το ρόλο της ως διαχρονική μητρόπολη των μεγάλων κέντρων του δυτικού κόσμου. Οι αξίες της μεταλαμπαδεύονται, προσαρμόζονται, αλλοιώνονται, ανασυντίθενται. Οι συνδέσεις είναι πάντοτε ορατές και οι οφειλές αδιαμφισβήτητες. Το σήμερα δεν είναι κάτι λιγότερο ή περισσότερο σημαντικό σε σχέση με το χθες που ενυπάρχει στην αυτό-αφήγηση μας για την πόλη των Αθηνών. Δεν είναι ένα άλλο, δεν συνιστά ένα ξένο σώμα. Δεν είμαστε έκπτωση, ούτε αναγωγή.
Είμαστε ενιαία συνέχεια με το παρελθόν μας. Ένας ακόμα κρίκος στην ιστορική διαδρομή της ιστορικής πόλης. Ίσως η επανάληψη του επιθέτου «ιστορική» να δυσκολεύει την επίτευξη της αυτόχθονας έννοιας της αυτογνωσίας. Όμως, την ίδια στιγμή, δημιουργεί αυξημένες ευκαιρίες. Το δίδαγμα περί πολυφωνίας και η πίστη στο ανοικτό πνεύμα είναι περισσότερο από ποτέ επίκαιρα στην εποχή μας. Η ζωή σε μια ιστορική πόλη με μυθικές διαστάσεις στις αφηγήσεις των άλλων ή τις δικές μας καλλιεργεί αυτόματα δεξιότητες διαλόγου με το διαφορετικό. Ασκεί τον πολίτη στον επανέλεγχο των ερμηνειών που του παρουσιάζονται ως θέσφατα. Μαθαίνουμε να απολαμβάνουμε τις προκλήσεις που θέτει η πολυσημία του τόπου μας.
Ιδού λοιπόν η πρόκληση της ελληνικής πρωτευούσης. Να πορευόμαστε έχοντας πάντα στη σκέψη μας ό,τι η Αθήνα είναι και ζωή. Μόνον που σε αυτό τον τόπο δεν υπάρχει ζωή χωρίς ιστορία και θρύλο. Εδώ ανανεώνεται διαρκώς η Ιστορία και η ζωή γίνεται γρήγορα και αυτή Θρύλος.
