Η ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ… Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Μεταξύ της έκδοσης, πριν απο 35 χρόνια περίπου, του βιβλίου μου “Ο Θρίαμβος του Δημοκρατικού Καπιταλισμού”, 1988 και του τελευταίου βιβλίου του Martin Wolf, “The Crisis of Democratic Capitalism” 2023 (Η Κρίση του Δημοκρατικού Καπιταλισμού) μεσολάβησε, πριν λίγο καιρό, η ανακάλυψη του Αλέξη Τσίπρα πως ο ‘Δημοκρατικός Καπιταλισμός’ αποτελεί το πιο αποτελεσματικό σύγχρονο σύστημα διακυβέρνησης! Ολα βέβαια ξεκίνησαν σπο την πρωτοποριακή εργασία του Michael Novak, “The Spirit οf Democratic Capitalism”, 1982 (To Πνεύμα του Δημοκρατικού Καπιταλισμού) που αφορούσε στις προτεσταντικές εμπνεύσεις που επέβαλαν αυτές τις αρχές πάνω και επί των ξεπερασμένων αντιλήψεων του καθολικισμού στην Αμερική – και στην Ευρώπη, μέσω της Μεταρρύθμισης, του Αγγλικανισμού και του Καλβινισμού. Οι αρχές αυτές στη συνέχεια εδραιώθηκαν, οδηγώντας αργότερα στο θαύμα της οικονομίας της αγοράς και στην οριστική περιθωριοποίηση του Μαρξισμού.

Πως ανακάλυψε αυτές τις αρχές τώρα ένας παληός μαρξιστής, και σε μιά εποχή μάλιστα που αντιμετωπίζουν σοβαρότατα προβλήματα αυτοπροσδιορισμού και εσωτερικής αμφισβήτησης, είναι πραγματικά αξιοπερίεργο. Εκτός πια κι αν χρησιμοποιούμε ίδιους όρους αλλά καταλαβαίνουμε εντελώς διαφορετικά πράγματα. Η σημερινή κρίση του δημοκρατικού καπιταλισμού οφείλεται κατά κύριο λόγο στην αμφισβήτηση των δημοκρατικών κανόνων που κυριαρχούσαν για δεκαετιες στις δυτικές κοινωνίες. Οταν έγραψα τον “Θρίαμβο του Δημοκρατικού Καπιταλισμού”, ο κόσμος βρισκόταν στην κορύφωση του αστερισμού της ελεύθερης οικονομίας της αγοράς. Ο Ρόναλντ Ρήγκαν και η Μάργκαρετ Θάτσερ κυριαρχούσαν στην διεθνή πολιτική σκηνή, το τείχος του Βερολίνου είχε καταρρεύσει, οι σκιές του ολοκληρωτισμού πάνω από την Ευρώπη είχαν εξαφανισθεί, η δημοκρατία είχε παντού θριαμβεύσει, ακόμα και η Ρωσία φαινόταν έτοιμη να συμμετάσχει σε μια ευρύτερη ευρωπαική ολοκλήρωση. Τα μεγάλα ιδεολογικά, πολιτικά και οικονομικά σχίσματα που είχαν τις ρίζες τους πίσω στην Γαλλική επανάσταση, είχαν σχεδόν ολότελα τελειώσει. Το επικύρωσε αυτό λίγο αργότερα και ο Francis Fukuyama, με το περίφημο άρθρο του, και βιβλίο έπειτα, για το “The End of History?” 1989 (Το Τέλος της Ιστορίας;) !

Οταν όμως ο Martin Wolf έγραψε το ” The Crisis of Democratic Capitalism” (2023) τα πράγματα είχαν πολύ αλλάξει. Η οικονομική ασταθεια και αβεβαιότητα είχε αρχίσει να κυριαρχεί στις περισσότερο κρατικιστικές πιά διεθνείς οικονομίες, η παγκοσμιοποίηση είχε αναδείξει χώρες οπως η Κίνα, η Ινδία και η Βραζιλία προκαλώντας φτώχεια και ανισότητες σε πολλές δυτικές οικονομίες, ενώ οι κοινωνικές ελίτ, αποκομμένες απο τους λαούς τους, άρχισαν να μιλούν διαφορετικη γλώσσα και να μην αφουγκράζονται τις ανησυχίες και τις σγωνίες του. Σαν αποτέλεσμα, οι δημοκρατικοί θεσμοί άρχισαν να κλονίζονται στην ίδια τη Δύση ενώ αυταρχικά καθεστώτα (Βλαντιμίρ Πούτιν, Ξι Ζιπίνγκ, Ερντογάν, Ναρέντρα Μόντι, μεταξύ άλλων) κερδίζουν έδαφος παγκοσμίως, σαν μοντέλα σύγχρονης διακυβέρνησης. Οι αντιπροσωπευτικοί θεσμοί λοιπόν μένουν πολύ πίσω και η πραγματική δημοκρατία κλονίζεται. Οι λεγόμενες ‘δικτατορίες του σπιναρίσματος’ (“Spin Dictatorships”, όπως στο βιβλίο των Sergei Guriev και Daniel Treisman) – σε αντίθεση με τις παληές ‘δικτατορίες του φόβου’ – αποκτούν παντού οπαδούς και ερείσματα. Οπως και οι “μη φιλελεύθεροι δημοκράτες” ηγέτες σε χώρες της Δύσης (Λε Πεν, Φαράζ, Βίλντερς, Ορμπαν, Σαλβίνι, Στράχε, Καζύνσκι, ακόμα και ο Τράμπ).

Σε ποιόν λοιπόν ακριβώς ‘δημοκρατικό καπιταλισμό’ προσβλέπει ο Αλέξης Τσίπρας, σύμφωνα με τις τελευταίες του εξαγγελίες; Σύμφωνα με το βιβλίο του Martin Wolfe, η σημερινή του κρίση οφείλεται στις οικονομικές απογοητεύσεις της καπιταλιστικής ρητορικής και στις θεσμικές αδυναμίες του δημοκρατικού του αφηγήματος. Ο διεθνής οικονομικός ανταγωνισμός δηλ. υπονομεύει την οικονομική ισορροπία ενώ οι μετανάστες και ο δικαιωματισμός τινάζουν στον αέρα τις κατοχυρωμένες για δεκαετίες εξουσίες των απλών γηγενών πολιτών. Η αγορά και η δημοκρατία ψάχνουν μιά νέα ισορροπία. Πως αντιμετωπίζονται αυτά;