Του Θεόδωρου Ν. Κρίντα*
Η καμπύλη ευτυχίας (ή U-shaped happiness curve) είναι μια από τις πιο γνωστές και συζητημένες ανακαλύψεις στην ψυχολογία και τα συμπεριφορικά οικονομικά τα τελευταία 15–20 χρόνια.
Σύμφωνα με εκατοντάδες μελέτες σε περισσότερες από εκατό χώρες, η ικανοποίηση από τη ζωή, η υποκειμενική ευτυχία, ξεκινά από τα υψηλά στα νιάτα και πέφτει σταδιακά έως που φτάνει στο χαμηλότερο σημείο γύρω στα 50 έτη του βίου μας. Από αυτό το σημείο αρχίζει να ανεβαίνει ξανά και συχνά φτάνει σε υψηλότερα επίπεδα από τα πρώτα 25-30 έτη ζωής, ιδιαίτερα μετά τα 60–70 και μέχρι τα βαθιά γεράματα.
Αυτό συμβαίνει γιατί μετά την εφηβεία και στην πρώιμη ωριμότητα η αισιοδοξία περισσεύει, έχουμε λιγότερες ευθύνες, καλύτερη υγεία και πολλά όνειρα για το μέλλον. Στην ωριμότητα έχουμε την κορύφωση των ευθυνών (παιδιά, γονείς που γερνάνε, καριέρα που πιέζει, οικονομικά, διαζύγια, midlife crisis κ.τλ.). Ακριβώς ότι αλλάζει μετά από μερικά χρόνια και μας επιτρέπει να έχουμε λιγότερο άγχος για τα επαγγελματικά, καλύτερη ρύθμιση συναισθημάτων και εστίαση σε ό,τι πραγματικά μετράει.
Είναι ενδιαφέρον ότι από τα μέσα της δεκαετίας 2010 και μετά, ακόμη περισσότερο μετά το 2020, η καμπύλη άρχισε να αλλάζει δραματικά σε πολλές δυτικές χώρες αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο. Η Gen Z αυτοανακηρύσσεται ως η πιο δυστυχισμένη ηλικιακή ομάδα και η μέση ηλικία (40–55) δεν αισθάνεται πως βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο.
Η καμπύλη είτε ισοπεδώνεται, είτε γίνεται ανεστραμμένη (L-shape). Τα κοινωνικά δίκτυα και η σύγκριση, η οικονομική ανασφάλεια (ακριβή στέγαση, χρέη σπουδών), η μειωμένη προσωπική κοινωνική σύνδεση και η αλλαγή αξιών, είναι μερικοί λόγοι που έχουν εντοπιστεί σχετικά με αυτή την αλλαγή.
Τα πρώτα 50 χρόνια είναι συνήθως η φάση που μαθαίνουμε κυρίως με το λάθος, με τον πόνο, με τις απογοητεύσεις, με τις ήττες και με τα «μακάρι να το ήξερα τότε». Μετά, όπως σημειώσαμε παραπάνω, ξεκινάς να χρησιμοποιείς αυτά που έμαθες –και εκεί συνήθως αρχίζει η πιο ήρεμη, πιο αληθινή και συχνά πιο ευχάριστη περίοδος.
Οι καταστροφές που δεν επαληθεύτηκαν, η μεγαλύτερη αυτοεκτίμηση, οι άνθρωποι που μένουν κοντά σου σε όλες τις περιστάσεις, η υγεία που έχεις καταφέρει να έχεις, είναι μερικές ανεκτίμητες αξίες για να ζεις περισσότερο ευχάριστα.
Αυτή την επόμενη δεκαετία που κλείνει για εμένα το 2026, έμαθα ότι δεν υπάρχει «σωστή» ηλικία για τίποτα, ότι δεν ήμουν τέλειος γονιός ή σύντροφος και απλά έκανα ότι μπορούσα χωρίς εγχειρίδιο, ότι το «όχι» είναι η πιο υποτιμημένη υπερδύναμη και ότι η ευτυχία δεν είναι συνεχής κατάσταση αλλά στιγμές.
Έμαθα ότι τα πρώτα 50 χρόνια τα πέρασα προσπαθώντας να γίνω κάτι και τώρα πρέπει να μάθω να απολαμβάνω το να είμαι, αυτό που είμαι. Μέσα από τα τόσα μαθήματα λοιπόν, από την μεγαλύτερη δασκάλα που είναι η ίδια η ζωή, διάλεξα έξι συν μία αλήθειες να μοιραστώ μαζί σας και κυρίως να αποτελέσουν το χάρτη για τα επόμενα χρόνια, πολλά ελπίζω, της δικής μου ζωής.
Πρώτη: Περιορίζουμε τις συγκρούσεις
Με απλά λόγια «μην ταΐζεις τον καβγά». Όταν κάποιος προκαλεί, «τρολάρει», οδηγεί σε άγονη συζήτηση ή επαναλαμβάνει τοξική κριτική, η πιο αποτελεσματική απάντηση είναι η σιωπή. Δεν απαντάς, δεν εξηγείς, δεν δικαιολογείσαι και κυρίως δεν αντιδράς συναισθηματικά.
Χωρίς «τροφή» (συναισθηματική αντίδραση, ενδιαφέρον, συνέχεια), ο καβγάς χάνει δύναμη και συνήθως σταματάει. Σήμερα στα social media το «trolling» ζει από τα views και τα replies. Η καλύτερη διαχείριση θυμού και τοξικών ανθρώπων είναι η στέρηση τους από την προσοχή μας με σιωπή.
Τα ίδια συμβαίνουν και στις πολιτικές/ιδεολογικές συζητήσεις, όπως και στα επαγγελματικά. Μερικές φορές η στέρηση του «οξυγόνου» από την κακή ιδέα, η σιωπή από τη συνέχιση μιας τοξικής συζήτησης προσφέρει λύση και ηρεμία.
Δεύτερη: Η υγεία μας είναι καθήκον μας
Πρόκειται για μια πολύ δυνατή και βαθιά αλήθεια, που επαναλαμβάνεται συχνά σε πολλά ελληνικά κείμενα, ακριβώς επειδή ισχύει απόλυτα. Η υγεία δεν είναι δώρο της τύχης ή αποκλειστική ευθύνη του γιατρού, του συστήματος ή των κατάλληλων φαρμάκων. Είναι προσωπική υποχρέωση, ηθική δέσμευση, ακόμα και «φυσική ηθική» όπως έλεγε ο Herbert Spencer.
Πρόκειται για το θεμέλιο για όλα τα υπόλοιπα (καριέρα, σχέσεις, δημιουργικότητα, απόλαυση), που στην απουσία της γίνονται είτε αδύνατα είτε πικρά. Ο Πλάτωνας σημείωνε ότι το καλύτερο είναι η υγεία, το δεύτερο η ομορφιά, το τρίτο ο πλούτος.
Εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εμάς και μελέτες δείχνουν ότι το 70–80% των χρόνιων νοσημάτων συνδέονται με τρόπο που ζούμε. Έτσι όσο περνάμε στο επόμενο στάδιο της ζωής μας πρέπει να καταλάβουμε ότι δεν είμαστε θύματα μόνο της γενετικής ή της «κακιάς τύχης» και έχουμε πραγματική επιρροή και ευθύνη.
Επίσης η κακή υγεία μας επηρεάζει και τους άλλους καθώς γινόμαστε βάρος (οικονομικό, συναισθηματικό, πρακτικό) σε οικογένεια, φίλους και κοινωνία. Είναι προσωπικό καθήκον, όμως, γιατί είναι πράξη αυτοσεβασμού και ελευθερίας. Η υγεία και η σωματική φροντίδα είναι μέρος του «καθήκοντος προς τον εαυτό» (Seneca).
Τρίτη: Χρησιμοποιούμε τη λογική
Σήμερα ολοένα και περισσότερο το συναίσθημα, η δραματοποίηση και η εξιδανίκευση, οδηγούν σε αυξημένη τοξικότητα, εύκολες αντιδράσεις και ακόμα πιο εύκολες λύσεις με ισχυρές δόσεις λαϊκισμού. Η λέξη amputate, που προέρχεται από την ιατρική και ιδιαίτερα από το χειρουργικό λεξιλόγιο, σημαίνει ριζική, μη αναστρέψιμη αφαίρεση ενός μέλους του σώματος που είναι νεκρωμένο, μολυσμένο ή απειλεί τη ζωή του υπόλοιπου οργανισμού.
Μεταφορικά λοιπόν, θα μπορούσαμε να ζητήσουμε τη «χειρουργική» αφαίρεση του δράματος (συναισθηματικό χάος, γκρίνιες, θυματοποίηση, υπερβολικές αντιδράσεις, κουτσομπολιό, χειρισμός) ακριβώς όπως αντιμετωπίζεται ο καρκίνος ή η γάγγραινα.
Δεν αρκεί να αγνοήσουμε, να το μειώσουμε ή να το διαχειριστούμε γιατί το «δράμα» εξαπλώνεται, μολύνει άλλους τομείς της ζωής (ύπνος, συγκέντρωση, αυτοεκτίμηση, άλλες σχέσεις) και αναγεννιέται. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι πρέπει να μειώσουμε δραστικά τις επαφές, δεν απαντούμε σε κλήσεις στη 1:30 π.μ., δεν δίνουμε συμβουλές και ο κύκλος μας μικραίνει, αλλά η ποιότητα του αυξάνεται.
Τέταρτη: Εξασφαλίζουμε την ελευθερία μας
Η φράση «buy your freedom» (αγόρασε την ελευθερία σου), ή περισσότερο ακριβώς εννοιολογικά «Αγόρασε πίσω την ελευθερία σου», δεν έχει το νοήμα να πληρώσεις χρήματα για να γίνεις ελεύθερος, αλλά είναι μεταφορική.
Μας προτρέπει να μάθουμε να χρησιμοποιούμε σωστά τα χρήματα που έχουμε συγκεντρώσει και συγκεντρώνουμε για να έχουμε την ικανότητα να ζούμε χωρίς να εξαρτιόμαστε από εργασία που δεν μας αρέσει, χρέη, κοινωνικές ή οικογενειακές προσδοκίες και γενικότερα υλικά που λειτουργούν ως σύμβολα «αξίας».
Τα χρήματα δεν είναι σκοπός -είναι εργαλείο που «αγοράζει» χρόνο, επιλογές, αυτονομία και ηρεμία. Είναι γνωστό ότι η πραγματική πολυτέλεια είναι να μπορείς να πεις «όχι» χωρίς να φοβάσαι. Αρχές όπως η μείωση των εξόδων, ιδιαίτερα των περιττών, ο μηδενισμός του χρέους, οι έξυπνες επενδύσεις και σίγουρα η αποδόμηση της αγοράς συμβόλων status (αμάξια, ρούχα, gadgets), αποτελούν τα θεμέλια της ανατροπής του status quo που θέλει τη χαρά να συνδέεται με τον καταναλωτισμό.
Πέμπτη: Συνεχίζουμε να εξελισσόμαστε
Η φράση «η ζωή και οι επιχειρήσεις δεν έχουν στάση», είναι πραγματικά μια από τις αγαπημένες μου. Είτε προχωρούμε, είτε φθειρόμαστε και υπάρχει μια βιολογική αλήθεια πίσω από αυτό. Ένα κύτταρο που σταματά να διαιρείται πεθαίνει, ένα μυϊκό κύτταρο χωρίς ερέθισμα ατροφεί, ένα φυτό χωρίς φως και νερό μαραίνεται.
Ο εγκέφαλος μας ακολουθεί το ίδιο μοτίβο και η σύγχρονη επιστήμη της neuroplasticity (νεύροπλαστικότητα) ορίζει ότι είτε μαθαίνουμε συνέχεια, είτε χάνουμε συνάψεις. Πολύ νωρίς, ακόμα και μετά τα 30 έτη, αν δεν συνεχίζεται η μάθηση, η γνωστική πτώση επιταχύνεται. Αναφερόμαστε συχνά στην ευφυία και θεωρούμε ότι είναι κληρονομικό χάρισμα.
Λοιπόν δεν είναι, τουλάχιστον όχι μόνο. Η ευφυΐα εκπαιδεύεται και η εξέλιξη μας δεν είναι πολυτέλεια – είναι βιολογική επιβίωση. Ιδιαίτερα σήμερα που η νέα γενιά μιλά για μια ακόμα φορά μια διαφορετική γλώσσα από τις προηγούμενες. Όταν όμως σταματούμε την εξέλιξη μας (μαθαίνουμε, δοκιμάζουμε, προσαρμοζόμαστε), εισερχόμαστε σε μια κατάσταση στάσιμης αυτοεκτίμησης. Συγκρινόμαστε αρνητικά με τον παλιότερο εαυτό μας και αναπτύσσουμε συναισθήματα μετάνοιας για διάφορες «χαμένες ευκαιρίες».
Η αληθινή εξέλιξη είναι τόσο εσωτερική όσο και εξωτερική, συμπεριλαμβάνει προσόντα αλλά και ικανότητες για ηρεμία, συγχώρεση, όρια, αποδοχή. Είναι το αντίδοτο στην παθητικότητα της ψηφιακής εποχής και καθορίζει ότι δεν χρειάζεται να είναι κανείς τέλειος. Αρκεί να μη την καθημερινή εξέλιξη.
Εκτη: Αφήνουμε ότι μας κρατά πίσω
Υπάρχει συνήθως ένα ισχυρό συναισθηματικό – ψυχολογικό φορτίο που βαραίνει, κρατάει πίσω και εμποδίζει την πρόοδο, την ηρεμία ή την ελευθερία του καθενός μας. Αυτά μπορεί να είναι τα «βαρίδια» της ζωής όπως, παλιές πληγές, τραύματα, πικρίες, θυμός από διάφορες σχέσεις, ενοχές, τοξικές πεποιθήσεις, φόβοι, ανασφάλειες, παλιές αποτυχίες και βέβαια άνθρωποι, συνήθειες και σκέψεις που «ταξιδεύουν» μαζί μας σε όλη τη ζωή μας.
Απαιτείται μια άμεση και αποφασιστική πράξη και όχι μια αργή διαδικασία. Άλλωστε έχουμε ήδη διανύσει αρκετά χρόνια από τη ζωή μας μαζί. Από τα εξήντα και μετά πρέπει ταξιδεύουμε ελαφρά γιατί όσο πιο πολλά βαρίδια κουβαλούμε, τόσο πιο δύσκολο γίνεται το ταξίδι της ζωής προς τα γηρατειά.
Ας μην τιμωρούμε τον ώριμο εαυτό μας για τα λάθη της νιότης μας. Αυτό το μάθημα με έμαθε ότι δεν υπάρχουν στη ζωή μου μόνο όσο πρέπει να «χειρουργηθούν» με άμεσο και βίαιο τρόπο. Υπάρχουν και εκείνα που πρέπει να αποφασίσω να αφήνω σταδιακά πίσω, όπως τα ρούχα που δε θα ξαναφορέσω.
Υπάρχουν εκείνα που θα πρέπει να αφήσω για να αποκτήσω περισσότερο ελεύθερο χρόνο για εμένα. Υπάρχουν τα άλλα που θα συναντήσω μπροστά μου ως εμπόδια στην εξέλιξη μου και δε θα τα αφήσω να με κρατήσουν πίσω. Έχει μια θεραπευτική διάσταση και υπενθυμίζει ότι δεν χρειάζεται να κουβαλάμε τα πάντα για πάντα και να επιλέξουμε να τα αφήσουμε πίσω για να προχωρήσουμε.
Συν Μία: Δεν χρειάζονται περισσότερα
Ας πούμε πλέον στον εαυτό μας «αρκετά». Μπορούμε να σταματήσουμε να κυνηγάμε το «περισσότερο» (περισσότερα λεφτά, καλύτερο σώμα, περισσότερα likes, υψηλότερο status, τέλεια σχέση, ακόμα και την ατελείωτη εξέλιξη). Αν αναγνωρίσουμε ότι αυτό που έχουμε και είμαστε τώρα είναι αρκετό, τότε μπορούμε να είμαστε πλήρεις, ελεύθεροι και ήρεμοι.
Η ευτυχία και η ηρεμία δεν έρχονται πάντα από τα «περισσότερα». Οι αρχαίοι στωικοί όπως ο Επίκτητος και ο Seneca, που τόσο χρησιμοποίησα σε αυτό το κείμενο, σημείωσαν ότι η ευτυχία βρίσκεται στην αναγνώριση της επάρκειας (sufficiency), όχι στην ατέρμονη επιθυμία.
Οι αρχές είναι απλές. Δεν χρειάζομαι εκατό διαφορετικές φορεσιές για να είμαι καλός, δεν χρειάζεται η σχέση μου να με συμπληρώνει 100% για να είναι τέλεια, δεν χρειάζομαι καλύτερο σώμα για να αξίζω την αγάπη, δεν είναι απαραίτητο να δουλεύω δώδεκα ώρες για να είμαι παραγωγικός.
Δεν χρειάζομαι περισσότερα για να είμαι ευτυχισμένος. Είναι η κατάλληλη ώρα για να το καταλάβουμε. Είναι αυτή η πρόσθετη αλήθεια που για εμένα έδωσε νόημα σε όσα έμαθα μέχρι τώρα και όσες αλήθειες σημείωσα παραπάνω.
Θα αφήσω πίσω τα «δεν είμαι αρκετός», θα σταματήσω να κυνηγώ το «περισσότερο», θα εξελιχθώ προς το «αρκετά» με μια πιο ήρεμη και πιο αυθεντική ζωή και θα εξαφανίσω τα άσκοπα δράματα και τις κόντρες από τη ζωή μου.
Γιατί η ζωή μέχρι τα εξήντα δε μου φτάνει και η συνέχεια είναι ομορφότερη γιατί είμαι σοφότερος εκεί που έχει αξία: Με το ποιος τελικά είμαι.
* Ο Θεόδωρος Κρίντας ιδρυτής και CEO της Koubaras Ltd (συμβουλευτική εταιρεία που δίνει έμφαση στις λύσεις διαδοχής), είναι συμπεριφορικός οικονομολόγος, και εξωτερικός καθηγητής, στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Oι απόψεις που διατυπώνονται σε ενυπόγραφο άρθρο γνώμης ανήκουν στον συγγραφέα και δεν αντιπροσωπεύουν αναγκαστικά, μερικώς ή στο σύνολο, απόψεις του Euro2day.gr.
Πηγή: euro2day.gr
