Του Ryan McMaken
Στον απόηχο των αυξανόμενων εντάσεων μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας για την Ουκρανία, πλέον βρίσκει κανείς αμέτρητα δημοσιεύματα στα μέσα ενημέρωσης σχετικά με τον «άξονα Κίνας-Ρωσίας» και τον «δεσμό μεταξύ Ρωσίας και Κίνας». Το ιδεολογικό όφελος της σύνδεσης της Ρωσίας με την Κίνα είναι αναμφίβολα σαφές για τα αντιρωσικά γεράκια. Η Ρωσία είναι ένα σχετικά αδύναμο κράτος με μικρή οικονομία. Η Κίνα, από την άλλη πλευρά, τείνει να φαίνεται πιο τρομακτική. Συνδέοντας τη Ρωσία με την Κίνα σε μια νέα εκδοχή του «άξονα του κακού» του Τζορτζ Μπους, γίνεται ευκολότερο να υποβαθμιστούν οι πιο ήρεμες φωνές που επισημαίνουν τους πολλούς περιορισμούς που αντιμετωπίζει η Ρωσία, όσον αφορά τις γεωπολιτικές της φιλοδοξίες.
Ωστόσο, πόσο ασφαλής είναι αυτή η υποτιθέμενη σινο-ρωσική φιλία; Μολονότι τα δύο κράτη μπορεί να συμφωνούν σε γενικές γραμμές για την ανάγκη περιορισμού της ηγεμονικής ισχύος των ΗΠΑ, είναι πιθανό να βρίσκουν επίσης πολλούς λόγους να θεωρούν το ένα το άλλο ως πιο άμεσες πηγές σύγκρουσης.
Στο βιβλίο του Unrivaled: Why America Will Remain the World’s Soleil Superpower, ο μελετητής της Κίνας Michael Beckley σημειώνει ότι υπάρχουν πολλά ζητήματα που μετριάζουν την «ενότητα» Κίνας-Ρωσίας:
Η Ρωσία και η Κίνα διατηρούν επί του παρόντος μια στρατηγική εταιρική σχέση, αλλά αυτή η σχέση είναι απίθανο να εξελιχθεί σε μια γνήσια συμμαχία… Στα μέρη του κόσμου που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία για αυτές, η Ρωσία και η Κίνα είναι περισσότερο αντίπαλοι παρά σύμμαχοι… Για κάθε παράδειγμα σινο-ρωσικής συνεργασίας, υπάρχει ένα αντιπαράδειγμα ανταγωνισμού. Για παράδειγμα, η Ρωσία πουλάει όπλα στην Κίνα, αλλά πρόσφατα μείωσε τις πωλήσεις στην Κίνα, ενώ αύξησε τις πωλήσεις στους αντιπάλους της Κίνας, κυρίως στην Ινδία και το Βιετνάμ. Η Ρωσία και η Κίνα διεξάγουν κοινές στρατιωτικές ασκήσεις, αλλά εκπαιδεύονται επίσης με τους εχθρούς της άλλης και διεξάγουν μονομερείς ασκήσεις που προσομοιώνουν έναν σινο-ρωσικό πόλεμο. Οι δύο χώρες μοιράζονται ένα κοινό συμφέρον για την ανάπτυξη της Κεντρικής Ασίας, αλλά η Ρωσία θέλει να συνδέσει την περιοχή με τη Μόσχα μέσω της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης, ενώ η Κίνα θέλει να ανασυστήσει τον Δρόμο του Μεταξιού και να συνδέσει την Κίνα με τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη, παρακάμπτοντας τη Ρωσία.
Η πιθανότητα μιας συνεχιζόμενης συνοριακής διαμάχης μεταξύ Ρωσίας και Κίνας παραμένει επίσης. Από την πλευρά της, η Κίνα έχει αυτή τη στιγμή δεκαοκτώ συνοριακές διαφορές και η Ρωσία συνεχίζει να αντιμετωπίζει πολλά συνοριακά ζητήματα, τόσο με την Ουκρανία όσο και με τη Γεωργία. Στη Σιβηρία, ωστόσο, η Ρωσία και η Κίνα αντιμετωπίζουν μια σύγκρουση χαμηλής έντασης για τα σύνορά τους, η οποία αποτελεί συνεχή πηγή διχασμού μεταξύ των δύο κρατών. Μολονότι είναι απίθανο να οδηγήσει σε κάποια βίαιη σύγκρουση στο εγγύς μέλλον, αυτή η συνοριακή κατάσταση παρέχει ένα κατατοπιστικό παράδειγμα ενός από τους πολλούς τρόπους με τους οποίους η «εταιρική σχέση» Ρωσίας-Κίνας αντιμετωπίζει πολλές παγίδες.
Ποιο είναι το πρόβλημα της Άπω Ανατολής για τη Ρωσία;
Καθώς ο πληθυσμός της Ρωσίας μειώνεται, η κινεζική πλευρά των συνόρων μοιάζει ολοένα και περισσότερο με πηγή πολιτικής αστάθειας και εθνοτικής εισβολής στο ρωσικό έδαφος. Πέρα από το βραχυπρόθεσμο μέλλον, αυτό είναι πιθανό να οδηγήσει σε περισσότερες συγκρούσεις σχετικά με την ακριβή χωροθεσία των συνόρων και το ποιος κυριαρχεί στην περιοχή.
Πολλοί το έχουν παρατηρήσει αυτό. Το 2008, για παράδειγμα, ο Laurent Murawiec του Ινστιτούτου Hudson δημοσίευσε το βιβλίο «Ο Μεγάλος Σιβηρικός Πόλεμος του 2030», το οποίο διερεύνησε την πιθανότητα αυξανόμενων εντάσεων κατά μήκος των ρωσο-κινεζικών συνόρων. Ο Murawiec σημειώνει ότι καθώς ο πληθυσμός της Ρωσίας συνεχίζει να μειώνεται και να αποσύρεται από τη Σιβηρία – με τον όρο «Σιβηρία» σε αυτό το πλαίσιο που σημαίνει οτιδήποτε βρίσκεται ανατολικά των Ουραλίων Ορέων – η σχετική γεωπολιτική ισχύς της Κίνας στην περιοχή θα συνεχίσει να μειώνεται:
Μια κενή Σιβηρία θα μοιάζει με ένα κενό αέρος που απορροφά εξωτερικές δυνάμεις για να αντισταθμίσει την εξαφανιζόμενη ρωσική παρουσία. Η σύγκρουση δεν είναι ούτε αμείλικτη ούτε προδιαγεγραμμένη από κάποια μηχανική αναπόφευκτη συνέπεια, αλλά η πιθανότητα να οδηγήσει αυτή η ανισορροπία σε αναταραχή πρέπει να ληφθεί υπόψη ως ρεαλιστική πιθανότητα.
Μια παρόμοια θέση εμφανίστηκε στους New York Times το 2015 σε ένα άρθρο με τίτλο «Γιατί η Κίνα θα ανακτήσει τη Σιβηρία». Ο συγγραφέας, Frank Jacobs, παρουσιάζει τη βασική δυναμική:
Τα σύνορα, σε όλη τους την έκταση των 2.738 μιλίων, είναι η κληρονομιά της Σύμβασης του Πεκίνου του 1860 και άλλων άνισων συμφωνιών μεταξύ μιας ισχυρής, επεκτεινόμενης Ρωσίας και μιας αποδυναμωμένης Κίνας μετά τον Δεύτερο Πόλεμο του Οπίου. (Άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις καταπάτησαν με παρόμοιο τρόπο την Κίνα, αλλά από τον νότο. Εξ ου και η πρώην βρετανική βάση στο Χονγκ Κονγκ, για παράδειγμα.)
Τα 1,35 δισεκατομμύρια Κινέζοι νότια των συνόρων υπερτερούν αριθμητικά των 144 εκατομμυρίων της Ρωσίας, σε αναλογία σχεδόν 10 προς 1. Η απόκλιση είναι ακόμη μεγαλύτερη για τη Σιβηρία από μόνη της, όπου ζουν μόλις 38 εκατομμύρια άνθρωποι, και ιδιαίτερα για την παραμεθόρια περιοχή, όπου μόνο 6 εκατομμύρια Ρώσοι αντιμετωπίζουν πάνω από 90 εκατομμύρια Κινέζους. Με τους μεικτούς γάμους μεταξύ των δύο εθνών, με το εμπόριο και τις επενδύσεις από την κινεζική πλευρά των συνόρων, οι Σιβηριανοί έχουν συνειδητοποιήσει ότι, για καλό ή για κακό, το Πεκίνο είναι πολύ πιο κοντά από ό,τι η Μόσχα.
Υπάρχουν δύο κύρια σημεία εδώ: το πρώτο, που σκιαγραφεί επίσης ο Murawiec, είναι ότι η ανισορροπία του πληθυσμού μεταξύ των δύο πλευρών των συνόρων είναι πολύ αποσταθεροποιητική. Τελικά, αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει την Κίνα ακόμη και στο να χρησιμοποιήσει μια στρατηγική παρόμοια με αυτήν που εφαρμόζει τώρα η Ρωσία στην ανατολική Ουκρανία: εάν οι ρωσικές παραμεθόριες περιοχές καταλήξουν με έναν σημαντικό αριθμό Κινέζων με δεσμούς με την Κίνα, το κινεζικό καθεστώς θα μπορούσε να εκδώσει κινεζικά διαβατήρια στη ρωσική πλευρά των συνόρων και στη συνέχεια να επιδιώξει de facto προσάρτηση στο όνομα της προστασίας της εθνοτικής μειονότητας από τις «καταπατήσεις» της Μόσχας.
Δεύτερον, είναι σημαντικό ότι η πραγματική τοποθεσία των συνόρων δεν καθορίστηκε στα βάθη της αρχαίας ιστορίας, αλλά είναι περισσότερο αποτέλεσμα της πολιτικής του δέκατου ένατου αιώνα. Το γεγονός ότι τα σύνορα καθορίστηκαν από τις «άνισες συνθήκες» του 1858 και του 1860 συνδέει τα σημερινά σύνορα Ρωσίας-Κίνας με τον «Αιώνα της Ταπείνωσης» της Κίνας. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου (περίπου 1840-1950), η Κίνα βρέθηκε στην πλευρά των ηττημένων σε πολυάριθμους πολέμους και σε συνθήκες που της επιβλήθηκαν από τις μεγάλες δυνάμεις του κόσμου.
Αυτό εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά σημαντικό στο μυαλό ορισμένων Κινέζων εθνικιστών, οι οποίοι βασίζουν την αξιολόγηση των τρεχουσών πολιτικών στο Πεκίνο με το σκεπτικό να διασφαλίσουν πως δεν θα υπάρξει ποτέ ξανά ένας ακόμη αιώνας ταπείνωσης.
Πράγματι, μόλις το 1969, τα ρωσικά και τα κινεζικά στρατεύματα παρενόχλησαν το ένα το άλλο πέρα από τα σύνορα στη βορειοανατολική Κίνα. Αυτό τελικά «κλιμακώθηκε σε έναν αγώνα ανταλλαγή πυρών στις 2 και 15 Μαρτίου, με αποτέλεσμα βαριές απώλειες». Αν και ένας πόλεμος ανταλλαγής πυρών για τέτοια θέματα φαίνεται προς το παρόν απομακρυσμένος, τα παράπονα για την κινεζική μετανάστευση στη Σιβηρία συνεχίζονται σήμερα. Όσοι ενδιαφέρονται μπορούν μάλιστα να δουν στο Amazon ένα ντοκιμαντέρ του 2018 με τίτλο «Όταν η Σιβηρία θα γίνει κινεζική».
Το 2020, τα κινεζικά κρατικά μέσα ενημέρωσης φρόντισαν να υπενθυμίσουν στο ρωσικό καθεστώς ότι το Βλαδιβοστόκ ήταν κινεζικό «πριν το προσαρτήσει η Ρωσία μέσω της άνισης Συνθήκης του Πεκίνου».
Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι η Κίνα και η Ρωσία θα έρθουν απαραίτητα σε σύγκρουση στο εγγύς μέλλον. Αλλά χρησιμεύει ως παράδειγμα για τον τρόπο με τον οποίο τα δύο κράτη θα αντιμετωπίσουν μια πραγματική πιθανή σύγκρουση στο μέλλον. Είναι επίσης ένας λόγος για να αμφιβάλλουμε ότι η Ρωσία και η Κίνα είναι ισχυροί σύμμαχοι ενωμένοι σε αντίθεση με τη Δύση.
Δύο πληθυσμοί σε παρακμή
Ίσως η καλύτερη ελπίδα της Ρωσίας για να διατηρήσει μια σταθερή κυριαρχία στη Σιβηρία είναι το γεγονός ότι η δημογραφική βόμβα της Κίνας είναι ακόμη πιο ακραία από της Ρωσίας.
Στα τριάντα χρόνια που έχουν περάσει από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, ο πληθυσμός της Ρωσίας δεν έχει επιστρέψει ποτέ στο απόγειό του της σοβιετικής εποχής. Επιπλέον, ο πληθυσμός της Ρωσίας αναμένεται να μειωθεί ακόμη περισσότερο, ίσως μάλιστα να μειωθεί από 146 εκατομμύρια σήμερα σε λιγότερο από εκατό εκατομμύρια έως το 2100.
Αυτό από μόνο του θα εξασφάλιζε σχεδόν την κινεζική κατάληψη της Σιβηρίας, αν δεν υπήρχε το γεγονός ότι η Κίνα ενδέχεται να αντιμετωπίζει μια ακόμη πιο δραματική μείωση του πληθυσμού. Όπως σημείωσαν οι Asia Times πέρυσι,
Η Κινεζική Ακαδημία Επιστημών προβλέπει ότι εάν η γονιμότητα συνεχίσει να μειώνεται από το τρέχον ποσοστό των 1,6 παιδιών ανά γυναίκα σε ένα προβλεπόμενο 1,3, ο πληθυσμός της Κίνας θα μειωθεί κατά περίπου 50% μέχρι το τέλος αυτού του αιώνα.
Αλλά ένα ποσοστό γονιμότητας 1,3 είναι πιθανώς μια υψηλή εκτίμηση. Τα επίσημα στοιχεία της Κίνας τείνουν να διαστρεβλώνουν την αλήθεια και το πραγματικό ποσοστό γονιμότητας μπορεί να είναι πιο κοντά στο 1,1 . Εάν αυτό αληθεύει, η μείωση του πληθυσμού θα μπορούσε να είναι πράγματι δραματική. Ή, όπως το έθεσε η South China Morning Post,
Εάν η Κίνα καταφέρει να σταθεροποιήσει το συνολικό ποσοστό γονιμότητας στο 1,2, ο συνολικός πληθυσμός θα μειωθεί σε περίπου 1,07 δισεκατομμύριο έως το 2050 και σε 480 εκατομμύρια έως το 2100. Αυτή η μείωση θα συνοδευτεί από μια γήρανση της δομής του πληθυσμού. Το ποσοστό του πληθυσμού ηλικίας 65 ετών και άνω θα αυξηθεί από 10% το 2015 σε 32,6% έως το 2050.
Ένας πληθυσμός που είναι ηλικιωμένος και συρρικνώνεται γρήγορα είναι λιγότερο πιθανό να διαθέτει τους απαραίτητους πόρους για να ασκήσει σοβαρή πίεση στη Σιβηρία.
Έτσι, τελικά, τουλάχιστον σε αυτό το μέτωπο, η δημογραφική παρακμή μπορεί να κατευνάσει και τα δύο μέρη. Η κατάσταση στη Σιβηρία αποτελεί, ωστόσο, μια σημαντική υπενθύμιση ότι τα ρωσικά και κινεζικά συμφέροντα δεν συμπίπτουν απαραίτητα και ότι η Ρωσία δεν είναι το γεωπολιτικά ασφαλές μεγαθήριο που πολλοί ρωσοφοβικοί φαινομενικά πιστεύουν ότι είναι.
Πηγή: xpressing.substack.com
