Όταν ο Άμλετ λέει στον φίλο και συμφοιτητή του, τον Οράτιο, πως «υπάρχουν πολύ περισσότερα (όμορφα) πράγματα στον ουρανό και στη γη απ’ ό,τι έχει ονειρευτεί η φιλοσοφία σου» (εννοώντας τη δημοφιλή και πολλά υποσχόμενη επιστήμη εκείνης της εποχής), σαφώς αναφέρεται στα όρια (περιορισμούς) της εμπειρικής παρατήρησης και λογικής εξήγησης των κρυφών στοιχείων, μηχανισμών και νόμων της φύσης, του μακρόκοσμου και του μικρόκοσμου που μας περιβάλλει. Δεν μπορούμε να τα γνωρίζουμε όλα, υπάρχουν αλήθειες αδιαπέραστες και ασαφείς. Περίπου δύο αιώνες αργότερα (και πιο συγκεκριμένα, περί τα μέσα του 19ου αιώνα), έρχεται στο προσκήνιο μια νέα, συναρπαστική επιστήμη, που εμπνέεται από τον θετικισμό και έχει ως αντικείμενο τον «ανθρώπινο κόσμο» μεταξύ μακρόκοσμου και μικρόκοσμου, η Επιστήμη της Κοινωνίας (ή «Κοινωνική Φυσική» κατά τον Αύγουστο Κοντ). Πρόκειται για το «ενδιάμεσο επίπεδο», το δυναμικό σύμπλεγμα κοινωνία – τεχνολογία, που εξελίχθηκε γρήγορα οδηγώντας μας στη λεγόμενη Ανθρωπόκαινο Εποχή, μια εποχή κατίσχυσης των ανθρώπινων επιδράσεων στον πλανήτη και μιας δύσκολα διαχειρίσιμης συστημικής πολυπλοκότητας, στην καρδιά της οποίας βρίσκονται πάσης φύσεως κοινωνιοτεχνολογικά δίκτυα.

Στο παραπάνω πλαίσιο, η γνώση προοδεύει εκθετικά (ιδίως σε περιόδους διαταραχής και κρίσης, όπως συμβαίνει σήμερα) και αρχίζει να «βαραίνει» υπερβολικά (burden of knowledge). Σύμφωνα με το «παράδοξο της πολυπλοκότητας» (complexity paradox), όσο περισσότερες απαντήσεις ανακαλύπτουμε, τόσο περισσότερα ερωτήματα προκύπτουν για τη «φύση» των πραγμάτων.

Μέσα σε αυτό το συμφραζόμενο, η διαρκώς αυξανόμενη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το σύμπαν και ο κόσμος γύρω μας, σε συνδυασμό με την αναδυόμενη κλιματική κρίση και τη ραγδαία εξάπλωση και διάχυση της τεχνητής νοημοσύνης, κατά το μάλλον ή ήττον, συμβαδίζει με την αναστοχαστική αντίληψη ότι δεν είμαστε παντοδύναμοι και ότι χρειάζεται επειγόντως να αναπτύξουμε από κοινού μελλοντοστραφείς προσεγγίσεις, με ισχυρές δόσεις γνωστικής ποικιλομορφίας και ταπεινότητας.

Για να χρησιμοποιήσουμε την εύστοχη μεταφορά του Λουτσιάνο Φλορίντι, σε τελευταία ανάλυση, δεν είμαστε κάποια τέλεια και αψεγάδιαστη υπολογιστική εφαρμογή, αλλά απλώς μια όμορφη «μικροβλάβη» (glitch) στο ασύλληπτο λογισμικό του σύμπαντος. Ωστόσο, οφείλουμε να αναλάβουμε συνειδητά την ηθική ευθύνη για την ιστορία που γράφουμε, όσο και για το φυσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε και δημιουργούμε τον πολιτισμό μας. Αυτή η ευθύνη είναι de facto σχεσιακή. Όλοι μαζί συμμετέχουμε σε μια κοινή μοίρα.

Όπως ευφυώς το θέτει ο Σαίξπηρ στον περίφημο μονόλογό του (Όπως σας αρέσει, 1599), ο κόσμος είναι μια θεατρική σκηνή, όλοι μας απλώς υποδυόμαστε πολλούς ρόλους πάνω σ’ αυτήν, μικρούς ή μεγάλους. Ρόλους μέσα στα όρια της κοινής μας ανθρωπινότητας, που έχει ως θεμέλιο την ενσυναίσθηση, την αγάπη και τη συνεργασία, αλλά και την κρυφή επίγνωση της παροδικότητας και τραγικότητας της (πεπερασμένης) ύπαρξής μας, όσο και της δύναμης της προόδου, της προσδοκίας και της ελπίδας.

Κυρίως αυτή η δύναμη οδήγησε τον άνθρωπο από τη σκοτεινή εποχή της Μαύρης Πανώλης (1348-1353) και τον Μεσαίωνα στην Αναγέννηση και την εποχή της Επιστημονικής Επανάστασης (η εποχή του Άμλετ), στον Διαφωτισμό και τη Νεωτερικότητα, έως την «παρούσα» Τετάρτη Βιομηχανική Επανάσταση (Industry 4.0), η οποία συνεπάγεται τη νέα, ψηφιακή φάση της παγκοσμιοποίησης (Globalization 4.0). Η ίδια δύναμη τον καλεί τώρα να αντιμετωπίσει και να αφήσει πίσω του την καταστροφική πανδημία του κορωνοϊού, να προχωρήσει μπροστά με συλλογική ενότητα, μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και κοινό, δημοκρατικό όραμα, επαναπροσδιορίζοντας ριζικά το νόημα και τους σκοπούς της ζωής στην αναδυόμενη Κοινωνία της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Η Ελλάδα θα συμμετάσχει ενεργά στην ευρωπαϊκή και διεθνή συζήτηση για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, ως μία «έξυπνη υποβοήθεια» στον άνθρωπο. Η δεοντολογία ως προς τη χρήση της, οι κανόνες, η διαφάνεια, ο σεβασμός στις ατομικές και κοινωνικές προτεραιότητες και η διαρκής έρευνα για την εξέλιξή της, θα βρεθούν και στην ελληνική ατζέντα των εθνικών προτεραιοτήτων. Σχεδιάζουμε – κορωνοϊού επιτρέποντος – δράσεις, συζητήσεις, διεθνή συνέδρια με στόχο την ανάδειξη του ανθρωπιστικού συμπεριληπτικού φάσματος της ΑΙ, προς όφελος όλων.

*γενικός γραμματέας του Πρωθυπουργού και γενικός γραμματέας Επικοινωνίας & πρόεδρος της ομάδας Foresight υπό τον Πρωθυπουργό και αντιπρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής & Τεχνοηθικής

Το άρθρο Από τον Άμλετ στην… τεχνητή νοημοσύνη… Των Γρηγόρη Δημητριάδη, Γιάννη Μαστρογεωργίου & Χαράλαμπου Τσέκερη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Των Γιάννη Μαστρογεωργίου, Γρηγόρη Δημητριάδη και Χαράλαμπου Τσέκερη*

Στο ταραχώδες και ρευστό συνεχές του χρόνου, τα αντικρουόμενα συναισθήματα και οι έντονες και βαθιές πολιτισμικές αντιθέσεις συνθέτουν εν πολλοίς τη μεγάλη εικόνα της ελληνικής πολιτικής πραγματικότητας.

Πάντοτε υπήρχε ένας ευρύς καμβάς από ιδιότυπες αμφιρροπίες ή και ισχυρές συγκρούσεις ανάμεσα στον επιστημονικό λόγο και τις θεωρίες συνωμοσίας, τον πλουραλισμό και τον λαϊκισμό, τη σύνθεση και την πόλωση, τη συνεργασία και τη μισαλλοδοξία, τη συναίνεση και τον διχασμό, την εξωστρέφεια και την περιχαράκωση, την αυτοπεποίθηση και τη φοβικότητα.

Η πολυετής οικονομική κρίση έδωσε τροφή στις δυνάμεις εκείνες που καλλιεργούν τον φόβο για το καινούργιο και το διαφορετικό, τον φόβο για το μέλλον.

Ο φόβος για το μέλλον φαίνεται να συνδέεται συχνά με κλειστές, κατεστημένες και παρωχημένες νοοτροπίες και αξίες, οι οποίες αναμφίβολα ευνοούν την άγονη θέαση του ραγδαία μεταβαλλόμενου κόσμου γύρω μας ως «παιχνιδιού μηδενικού αθροίσματος», όπως επίσης και τη στείρα δυϊστική λογική του «είτε – είτε» (π.χ., είτε καινοτομία είτε ρύθμιση, είτε ανάπτυξη είτε δικαιοσύνη, είτε τεχνολογία είτε δουλειές, κ.ο.κ.).

Όμως, η εγγενής πολυπλοκότητα του κόσμου αυτού στηρίζεται στη συμπληρωματικότητα. Σε αυτά τα συμφραζόμενα, η μετα-επιστήμη της πολυπλοκότητας μάς διδάσκει τη σημασία της σύνθετης σκέψης και την αναγκαιότητα για ανοιχτή συλλογική νοημοσύνη (ενάντια στη συλλογική τυφλότητα των διαδικτυακών filter bubbles και των echo chambers), δηλαδή για την αντίληψη του μέλλοντος ως «παιχνιδιού θετικού αθροίσματος». Αυτό είναι και το μεγάλο δίδαγμα της πανδημίας.

Στη χώρα μας καταφέραμε να οργανώσουμε μέσα σε πρωτόγνωρες συνθήκες ένα παρόν… επαρκώς επαρκές απέναντι στον ιό και να διαθέτουμε τη δυνατότητα σχεδιασμού για τα επόμενα βήματα κατακτώντας αυτονόητες πρακτικές, όπως, ότι η επιστήμη έχει τον πρώτο λόγο και εκείνη τροφοδοτεί τον κυβερνητικό ορθολογισμό. Αυτή η συμμαχία με την επιστήμη, αποδίδει και οδηγεί στην επικράτηση του ορθολογικού έναντι του λαϊκισμού, στην υπερίσχυση της τεκμηριωμένης απόφασης έναντι της «πολιτικής διαχείρισης».

Τώρα όμως, πρέπει να οργανώσουμε και το μέλλον.

Το «μέλλον» από χρονικό σημείο μετατρέπεται σε τρόπο σκέψης. Ένα ανοιχτό πεδίο γόνιμου συμμετοχικού διαλόγου, με στόχο να καταστήσουμε την Ελλάδα πιο ανθεκτική και να κατευθύνουμε τις αναγκαίες μεταβάσεις (ιδίως την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση) με βιώσιμο, δίκαιο και δημοκρατικό τρόπο, με τον άνθρωπο στο επίκεντρό τους.

Παρά την παγκόσμια αλληλουχία διακινδυνεύσεων (risk cascades) που έχει πυροδοτήσει η πανδημία του κορωνοϊού, η δυναμική της δημιουργίας του καινούργιου στη θέση του παλαιού βρίσκεται σε εξέλιξη στη χώρα μας, αφήνοντας πίσω τις άλλοτε ισχυρές ιδεολογίες της απραξίας και του αντιδραστισμού.

Η Ελλάδα είναι πλέον πιο θαρραλέα απέναντι στην κουλτούρα της αδράνειας και στον συνδεδεμένο με αυτήν διαβρωτικό λαϊκισμό, υιοθετώντας περισσότερο «μετα-υλιστικές» αξίες (όπως ο σεβασμός στο περιβάλλον και η κοινωνική αλληλεγγύη).

Κατ’ αντιστοιχία, οι φοβικές και λαϊκίστικες πολιτικές, οι οποίες κατά κανόνα αυτο-εγκλωβίζονται στη δίνη μιας νοσταλγίας για ένα παρελθόν που έχει φύγει ανεπιστρεπτί, δίνουν τη θέση τους σε τεκμηριωμένες προνοητικές και προορατικές πολιτικές που κοιτάζουν μπροστά με τόλμη, ανακαλύπτοντας και κατανοώντας τις υφιστάμενες διαρθρωτικές μετατοπίσεις, τις μεγατάσεις και τις πιθανότητες πιο βιώσιμων εκδοχών του μέλλοντός μας.

Υπό αυτή την οπτική, ο πολυσυζητημένος θεωρητικός λόγος για τις «δύο Ελλάδες», ο οποίος συναντάται και στις πολιτειολογικές μελέτες αλλά και στην καθημερινότητά μας, νοηματοδοτείται εκ νέου με κριτήριο, πλέον, τη διαχείριση του απρόοπτου και την αντίληψη του μέλλοντος.

Αντίθετα με την παρωχημένη κουλτούρα της αντιπαραγωγικής αγκίστρωσης στο παρελθόν και της επίμονης και συστηματικής – συχνά συγκεκαλυμμένης – άρνησης της προόδου, η «άλλη» Ελλάδα της «μεταρρυθμιστικής παράδοσης» χτίζει μια νέα κουλτούρα: στρέφεται χωρίς φόβο στον μακρινό ορίζοντα, ενσωματώνοντας την προοπτική διερεύνηση, αμφισβητώντας το κατεστημένο μέλλον και διεκδικώντας ένα καλύτερο.

Η πρόσφατη σύσταση μιας τεχνοκρατικής Ομάδας Στρατηγικής Προοπτικής Διερεύνησης – foresight (υπό τον Πρωθυπουργό), με στόχο, όχι τις προβλέψεις (άλλωστε το μέλλον είναι απρόβλεπτο), αλλά την αλλαγή της νοοτροπίας συλλογισμού και διαμόρφωσης του μέλλοντος, αποτελεί τέτοιο δείγμα της νέας κουλτούρας σχετικά με την «αντίληψη των προσερχομένων» (Φιλόστρατος), ή την αναγνώριση της «μυστικής βοής των πλησιαζόντων γεγονότων» (Καβάφης).

Πρόκειται για μια κουλτούρα συνδυασμένων ολιστικών πολιτικών, μελλοντο-εστιασμένη και ευαίσθητη στον «σχεδιασμό σεναρίων» μέσα από την «ανίχνευση του ορίζοντα» (συλλογή συμβάντων και τάσεων) και την ανάγνωση των «ασθενών σημάτων», δηλαδή των πρώτων, δειλών ενδείξεων που ενέχουν δυναμική για τη λιγότερο ή περισσότερο μακροπρόθεσμη και δομική μεταβολή των πραγμάτων.

Στην τελική ευθεία εξόδου από την κρίση του κορωνοϊού, η χώρα ακολουθεί μια βαθιά επεξεργασμένη, στρατηγική πορεία που οδηγεί σε ένα επιθυμητό μέλλον. Ενα καλύτερο, ανθρωποκεντρικό μέλλον, με ενισχυμένη την (ψηφιακή) ιδιότητα του πολίτη, με περισσότερο ανθρώπινο, κοινωνικό και θεσμικό κεφάλαιο, περισσότερη ανθεκτικότητα (ψηφιακή, πράσινη, γεωπολιτική, κοινωνική και οικονομική), και άνοδο όχι μόνον στους οικονομικούς δείκτες, αλλά και στον Παγκόσμιο Δείκτη Ευτυχίας, ο οποίος διαμορφώνεται από μια μεγάλη ποικιλία παραμέτρων (από την ποιότητα της εκπαίδευσης και των υπηρεσιών υγείας μέχρι το ασφαλές περιβάλλον, την ύπαρξη κοινωνικών δικτύων υποστήριξης και την ελευθερία επιλογών).

Όλα τα παραπάνω συνιστούν ένα ρεαλιστικό όραμα ποιοτικής αλλαγής και ένα αφήγημα θετικό και πολυδεκτικό, χωρίς αποκλεισμούς, που περιέχει ελπίδα και προοπτική για όλους, ένα αφήγημα λελογισμένης αισιοδοξίας.

Η σύγχρονη επιστήμη άλλωστε αποδεικνύει, όπως περιγράφεται στο «Προσχέδιο» του Νικόλα Χρηστάκη, ότι εξ ορισμού τα θετικά της κοινωνικής ζωής υπερέχουν των αρνητικών (ροπή προς τον εγωισμό, τη μισαλλοδοξία, το μίσος και τη βία). Η φωτεινή πλευρά δεν έχει λάβει την προσοχή που της αξίζει.

Αποδεικνύει επίσης ότι η δυναμική της συνεργασίας ισχυροποιεί τους ανθρώπους, όπως έγινε με την παραγωγή αποτελεσματικών εμβολίων σε λιγότερο από έναν χρόνο από το ξέσπασμα της πανδημίας. Ας φανταστούμε, λοιπόν, τα πολλαπλά οφέλη που κρύβει η συνεργασία πέρα από το πεδίο της επιστήμης, δηλαδή στα πεδία της πολιτικής και της κοινωνίας.

Τούτο υποδεικνύει ένα ηθικό χρέος για τη μεταπανδημική εποχή: να ενώσουμε τις δυνάμεις μας και να προχωρήσουμε μπροστά.

*γενικός γραμματέας του Πρωθυπουργού και γ.γ. Επικοινωνίας, επικεφαλής Ομάδας Foresight και ερευνητής ΕΚΚΕ

Το άρθρο Το μέλλον ως τρόπος σκέψης…Των Γιάννη Μαστρογεωργίου, Γρηγόρη Δημητριάδη και Χαράλαμπου Τσέκερη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.