Άρθρο Ευάγγελου Βενιζέλου στην Καθημερινή της Κυριακής (31.12.2021-2.1.2022)

Ο κίνδυνος να αποκτήσουν οι ελληνοτουρκικές σχέσεις παρακολουθηματικό χαρακτήρα

Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, αλλά και το Κυπριακό, διατρέχουν τον κίνδυνο να αποκτήσουν το 2022 παρακολουθηματικό χαρακτήρα. Να υποταχθούν στις εξελίξεις που θα διαμορφωθούν στο  πεδίο των σχέσεων των ΗΠΑ και συνακόλουθα της Δύσης ( αν δεχθούμε ότι αυτή αποτελεί μια στρατηγική οντότητα ) με την Τουρκία. Αλλά και αυτή η δύσκολη σχέση μεταξύ κρατών-μελών του ΝΑΤΟ θα επηρεαστεί καταλυτικά από την καμπύλη που θα διαγράψουν οι σχέσεις αφενός με των ΗΠΑ και της Ε.Ε. αφετέρου δε της Ρωσικής Ομοσπονδίας με αφορμή κυρίως τις εξελίξεις στην Ουκρανία. Στο υπόβαθρο, δε,  όλου αυτού του σκηνικού προφανώς βρίσκεται η στρατηγική τοποθέτηση ( positioning ) που επιχειρούν ως προς τις μεταξύ τους σχέσεις οι ΗΠΑ και η Κίνα. Στο δίπολο αυτό οι ΗΠΑ θα ήθελαν προφανώς μια Ρωσία φιλική ή έστω ουδέτερη.

Το νήμα που διαπερνά αυτά τα αλλεπάλληλα και αλληλένδετα επίπεδα είναι η δοκιμασία  στρατηγικών επιλογών που τείνουν να σταθεροποιηθούν, αλλά αυτό ακόμη δεν έχει συμβεί και η προσπάθεια όλων των κρίσιμων παικτών να διαμορφώσουν ευνοϊκούς συσχετισμούς δυνάμεων και να τοποθετηθούν μέσα σε αυτούς με τον ασφαλέστερο και επωφελέστερο τρόπο.

Στο σχήμα αυτό είναι προφανές ότι συνυπάρχουν οντότητες που υπόκεινται στους εσωτερικούς περιορισμούς μιας φιλελεύθερης δημοκρατίας, όπως οι ΗΠΑ και η Ε.Ε., και οντότητες  που έχουν υπό απόλυτο έλεγχο τις εσωτερικές πολιτικές διαδικασίες τους χωρίς δημοκρατικές και δικαιοκρατικές ευαισθησίες, όπως η Κίνα αλλά  και η Ρωσία ( χωρίς να ταυτίζονται θεσμικά ). Στο ευρύτερο αυτό πλαίσιο η Τουρκία γνωρίζει ότι η σχέση της με τη Δύση εξαρτάται σε καθοριστικό βαθμό από τον σεβασμό των βασικών έστω στοιχείων μιας φιλελεύθερης δημοκρατίας. Άρα η βαθιά οικονομική κρίση από την οποία ταλανίζεται είναι αυτή που θα καθορίσει  την πολιτική συμπεριφορά μιας πολύπλοκα διαστρωματωμένης κοινωνίας,  η οποία  όσο και αν  επηρεάζεται από εθνικιστικές εξάρσεις, ενδιαφέρεται για το επίπεδο της ζωής της και την αγοραστική της δύναμη. Αν αυτό το θεσμικό πλαίσιο ανατραπεί, τότε είναι πολύ πιθανό να ανατραπεί το ίδιο το πλαίσιο των σχέσεων Δύσης – Τουρκίας. Η Τουρκία υπό την πίεση της  ανάγκης  μπορεί να επιλέξει την ομαλοποίηση της σχέσης της με τις ΗΠΑ και συνακόλουθα με την Ε.Ε. αντί να συνεχίσει να ακολουθεί τον δρόμο του εξαιρετισμού και της έντασης. Ακόμη και υπό την εκδοχή μιας εσωτερικής πολιτικής αλλαγής, τίποτα στον χώρο της τουρκικής αντιπολίτευσης δεν προοιωνίζεται αλλαγή στάσης στα θέματα που είναι καθοριστικά για τις ελληνοτουρκικές  σχέσεις και το Κυπριακό.

Πάντως, οι βαθμοί στρατηγικής ευελιξίας και αποστασιοποίησης της Τουρκίας από τη Δύση εξαρτώνται από τις εναλλακτικές δυνατότητες που της προσφέρει η αντιφατική σχέση  (συνεργασίας και σύγκρουσης σε διάφορα μέτωπα, από τη Συρία και τη Λιβύη μέχρι τον Καύκασο και την Ουκρανία ) που έχει με τη Ρωσία. Στην παρούσα όμως φάση, η ίδια η Ρωσία κινείται στη δύσκολη σκακιέρα μιας στρατηγικής επανατοποθέτησης της σχέσης της με τη Δύση και για τις ανάγκες αυτής της επανατοποθέτησης έχει θέση σε εφαρμογή το πιο σημαντικό της όπλο που είναι οι ενεργειακοί της πόροι και ιδίως το φυσικό αέριο, ενώ έχει φτάσει σε ακραίο σημείο η ένταση σε σχέση με την Ουκρανία.

Ταυτόχρονα, ο ενεργειακός εκβιασμός της Ρωσίας που απευθύνεται στις ΗΠΑ αλλά έχει ως θύμα την Ευρώπη και η μάχη «στρατηγικών χαρακωμάτων» μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας στην Ουκρανία, φέρνει τη Ε.Ε. αντιμέτωπη με τα όρια της δικής της στρατηγικής ταυτότητας και αυτονομίας.

Η Ελλάδα δεν είναι ένας απλός παρατηρητής της πολύπλοκης, αντιφατικής και εύθραυστης αυτής εικόνας. Μετέχει σε αυτήν ως μέλος του ΝΑΤΟ, ως στρατηγικός εταίρος των ΗΠΑ, ως κράτος- μέλος της Ε.Ε., ως εμπορικός εταίρος της Gazprom, ως μέρος πολυμερών σχημάτων συνεργασίας στη Μεσόγειο, ως  γείτονας της Τουρκίας με την οποία καλείται να συνυπάρξει στην περιοχή  χωρίς να έχουν ακόμη οριοθετηθεί οι θαλάσσιες ζώνες της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ και με ανοικτή την πληγή του Κυπριακού.

Μέσα σε ένα τέτοιο σκηνικό πολυεπίπεδης στρατηγικής αβεβαιότητας που ξεκινά από την οικουμενική και φτάνει στην περιφερειακή κλίμακα, με όλους τους κρίσιμους παίκτες  να βρίσκονται αντιμέτωποι με κρίσιμα διλήμματα, πολλοί δε από αυτούς και με μεγάλες  εσωτερικές πιέσεις, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις δείχνουν να χάνουν σε κρισιμότητα. Αυτή όμως είναι μια ψευδαίσθηση. Η ένταξη  των ελληνοτουρκικών σχέσεων, αλλά και του Κυπριακού σε αυτό το πολυεπίπεδο σχήμα στρατηγικής αβεβαιότητας και αναζήτησης ενός νέου positioning από όλους τους παράγοντες φαίνεται να καθιστά ακόμη πιο σύνθετα τα προβλήματα ή έστω τα συμφραζόμενά τους, αλλά ταυτοχρόνως αποθαρρύνει την ανάληψη πρωτοβουλιών από τα  άμεσα ενδιαφερόμενα μέρη.

Άλλωστε στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, όπως και στο Κυπριακό, υπάρχει μια πλούσια εμπειρία από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου που μας θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο οι διεθνείς συσχετισμοί επηρεάζουν περιφερειακά προβλήματα καθώς και τον τρόπο με τον οποίο ενθαρρύνεται μια περιφερειακού χαρακτήρα κρίση ή εμφανίζεται ένα περιφερειακού χαρακτήρα momentum για υπέρβαση μέσα από τη διακύμανση των συσχετισμών σε υψηλότερο επίπεδο. Όταν οι ΗΠΑ καλούνται να αντιμετωπίσουν προκλήσεις για τη δική τους  ασφάλεια είναι λογικό να επιδιώκουν τις ευρύτερες δυνατές συμμαχίες και εταιρικές συνεργασίες, άρα γίνονται πολύ περισσότερο ανεκτικές απέναντι σε αποκλίνουσες περιφερειακές συμπεριφορές. Σε αυτή δε τη στάση, συμπαρασύρουν πρακτικά και τους ευρωπαίους εταίρους  τους. Αυτές τις απλές αλληλουχίες συμπεριφορών δεν πρέπει να τις ξεχνάμε ποτέ.

Η περίοδος των περίπου δυόμιση ετών σχεδόν διαρκούς έντασης στις ελληνοτουρκικές  σχέσεις, από το καλοκαίρι του 2019 έως σήμερα, και το κενό που φαίνεται να έχει διαμορφωθεί ως προς το Κυπριακό μετά το Κραν Μοντανά, μας επιβάλλουν τώρα, στην αρχή του 2022,  να κάνουμε μια σοβαρή, ψύχραιμη και ρεαλιστική εκτίμηση του τοπίου που έχει καταστεί πιο σύνθετο και πιο εύθραυστο. Διατηρώντας πάντα ανοικτούς όλους τους διαύλους επικοινωνίας, όπως οι διερευνητικές επαφές με την Τουρκία. Ανταποκρινόμενοι επίσης με σοβαρότητα σε όλες τις πρωτοβουλίες του γ.γ. του ΟΗΕ ως προς το Κυπριακό. Θεμελιώδης προϋπόθεση της σοβαρότητας είναι να έχουμε για όλα τα θέματα  σαφή αίσθηση αυτού που πράγματι  θέλουμε. Και το πρώτο που πρέπει να θέλουμε είναι να αποτρέψουμε τον υποβιβασμό των ελληνοτουρκικών σχέσεων και του Κυπριακού σε ζητήματα παρακολουθηματικού απλώς χαρακτήρα. Προφανώς όλα επηρεάζονται από τους διεθνείς και τους περιφερειακούς συσχετισμούς, αλλά αν ένα ζήτημα καταστεί  παρακολουθηματικού  χαρακτήρα, μπορεί να χάσει την επαφή του με τον ιστορικό χρόνο καθώς δημιουργείται η ψευδαίσθηση ότι παρακολουθεί την εξέλιξη ζητημάτων ευρύτερης σημασίας, ενώ απλώς αυτό «παγώνει» ενώ ο ιστορικός χρόνος κινείται. –

*Ευ. Βενιζέλος, Πρώην αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών, πρώην υπουργός Εθνικής Άμυνας, πρώην  πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ.

Πηγή: evenizelos.gr

Το άρθρο Καθημερινή | Ευ. Βενιζέλος, «Ο κίνδυνος να αποκτήσουν οι ελληνοτουρκικές σχέσεις παρακολουθηματικό χαρακτήρα» εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Άρθρο Ευάγγελου Βενιζέλου στην εφ. ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο

Μια νέα φάση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις;

Υποστήριζα σταθερά και επίμονα την ανάγκη επανάληψης των διερευνητικών επαφών για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ στο Αιγαίο και την Αν. Μεσόγειο καθώς και των επαφών για τα στρατιωτικά και ιδίως τα αεροναυτικά Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, διμερώς και στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ. Είναι επίσης προφανές ότι πάντα βοηθά η επαφή και η συνεργασία στα λεγόμενα ζητήματα «χαμηλής» πολιτικής, ιδίως στο πεδίο των οικονομικών σχέσεων.

Τέτοιου είδους κύκλους, όπως οι πρόσφατοι, έχουν κάνει πολλές φορές τον τελευταίο μισό σχεδόν αιώνα οι ελληνοτουρκικές σχέσεις. Υποθέτω ότι κανείς δεν θεωρεί ότι υπήρξε μια «μετριοπαθής» στροφή της τουρκικής πολιτικής επειδή πριν πολλούς μήνες η Ελλάδα φάνηκε έτοιμη να αντιπαρατάξει τον στόλο της στα τουρκικά ερευνητικά σκάφη που πραγματοποίησαν  έρευνες «επίδειξης» στα λεγόμενα απώτερα όρια της ελληνικής υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ που τελούν υπό οριοθέτηση κατά το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. Ούτε επειδή ο έλληνας υπουργός Εξωτερικών υποστήριξε σθεναρά στην κοινή συνέντευξη με τον τούρκο ομόλογό του στην Άγκυρα, τον Απρίλιο, ότι η Συνθήκη της Λωζάνης αναφέρεται σε μουσουλμανική και όχι τουρκική μειονότητα στη Θράκη και ότι οι υπερπτήσεις τουρκικών πολεμικών αεροσκαφών πάνω από ελληνικά νησιά θίγουν την ελληνική εθνική κυριαρχία.

Ορθώς, κατά τη γνώμη μου, σχεδόν όλοι αποδίδουν τη «μεταστροφή» στην πολιτική αλλαγή στις ΗΠΑ και στον καθαρό τρόπο με τον οποίο ο Πρόεδρος Μπάιντεν θέτει προς την Τουρκία – αλλά και προς την Ευρωπαϊκή Ένωση – το μείζον ζήτημα της πλήρους επαναλειτουργίας του ευρωαμερικανικού άξονα και της ανασυγκρότησης της Δύσης ως στρατηγικής οντότητας που τοποθετείται ενιαία καταρχάς απέναντι στη Ρωσία και την Κίνα, με εσωτερικές διαβουλεύσεις ίσως, αλλά με προφανή αμερικανική πρωτοβουλία και ηγεμονία. Αυτό αφορά πολλούς αποδέκτες, από τη Γερμανία ( με τον «επιεική», όπως φαίνεται τελικά, αμερικανικό χειρισμό του προβλήματος του αγωγού Nord Stream 2 ) μέχρι την Τουρκία.

Η Τουρκία καλείται να δηλώσει και να αποδείξει ότι έχει συνείδηση των ορίων που θέτει η συμμετοχή της στη δυτική συμμαχία και το ΝΑΤΟ, χωρίς να αγνοούνται η γεωγραφική θέση της, τα ιδιαίτερα προβλήματα ασφάλειας που αντιμετωπίζει και ο πολιτισμικός εξαιρετισμός της. Στο πλαίσιο αυτό οι ελληνοτουρκικές σχέσεις και το Κυπριακό ( όχι με τη μορφή οριστικής λύσης που ενδιαφέρει εμάς, αλλά με τη μορφή αποφυγής των εντάσεων και πολύ περισσότερο των κρίσεων) είναι σημαντική παράμετρος, αλλά ούτε η μόνη ούτε η κύρια. Σημαντική παράμετρος, λόγω της πολιτικής και θεσμικής επιρροής που ασκούν τα σχετικά ζητήματα στην εσωτερική λειτουργία της, είναι  προφανώς και η στάση της ΕΕ που καλείται να επωμισθεί, ως συνήθως, ένα μεγάλο μέρος του οικονομικού κόστους που συνεπάγεται μια νέα περίοδος ομαλοποίησης των σχέσεων Δύσης / ΗΠΑ / ΕΕ με την Τουρκία. Όχι με την Τουρκία του κ. Ερντογάν, αλλά με την Τουρκία ως χώρα και ως πολιτικό σύστημα που ενώπιον τέτοιων στρατηγικών επιλογών είναι πολύ πιο ενιαίο και ομοιόμορφο από όσο φαίνεται ειδησεογραφικά και αποσπασματικά.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε άλλωστε ότι η στρατηγική αμφιθυμία των ΗΠΑ ακόμη και πριν την προεδρία Τραμπ και η στρατηγική αμηχανία, για να μη πω ανυπαρξία, της ΕΕ, διαμόρφωσαν ένα προφανές κενό που επιδίωξε να καλύψει η Τουρκία στη Συρία, τη Λιβύη, τον Καύκασο. Η  αρχική δε εμφάνιση έγινε στη  Μ. Ανατολή και πιο συγκεκριμένα στη Γάζα. Τη μήτρα πολλών άλλων συγκρούσεων.

Επανέρχομαι στη νέα φάση, από πλευράς κλίματος, στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, εξέλιξη  που ελπίζω να επιβεβαιώσει και να ενισχύσει η επικείμενη διμερής συνάντηση κορυφής στο περιθώριο της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ (συνηθισμένη πρακτική στο παρελθόν). Θα προτιμούσα προφανώς η διμερής αυτή συνάντηση κορυφής να έχει γίνει πολύ νωρίτερα χωρίς να περιμένουμε να συμπληρωθούν σχεδόν 18 μήνες έντασης. Έστω όμως και με κάποια καθυστέρηση πρέπει να γίνει.

Προτιμήθηκε από την Κυβέρνηση, τους πολλούς προηγούμενους μήνες, να δοθεί έμφαση στη διαμόρφωση ενός «περιβάλλοντος», κυρίως με τη συμφωνία μερικής οριοθέτησης της ΑΟΖ με την Αίγυπτο που λειτούργησε ως έμπρακτη απάντηση στο ανυπόστατο τουρκολιβικό μνημόνιο. Είναι, από την άλλη μεριά, προφανές, ότι οι παραδοχές που έκανε η χώρα μας στις συμφωνίες οριοθέτησης με την Αίγυπτο αλλά και την Ιταλία, δημιουργούν ένα προηγούμενο που βρίσκεται ήδη στο  τραπέζι των διερευνητικών επαφών με την Τουρκία.

Επιπλέον, είναι, ελπίζω, προφανές ότι ήταν άλλη η αίσθηση του ιστορικού και «περιβαλλοντικού» χρόνου όταν συμφωνήθηκε το 1976 το τότε moratorium και άλλη τώρα καθώς λήγει πρακτικά ο χρόνος ζωής ( αποδεκτής και οικονομικά βιώσιμης  χρήσης ) των ορυκτών καυσίμων εάν και όταν καταστούν τεχνικώς εκμεταλλεύσιμα.

Θέλω να θεωρώ βέβαιο ότι η Κυβέρνηση έχει πλήρη και ρεαλιστική εικόνα του τρόπου με τον οποίο έχουν τοποθετηθεί εκατέρωθεν τα ζητήματα στην αφετηρία της φάσης αυτής που θα επιβεβαιωθεί με τη συνάντηση κορυφής. Στην προχθεσινή επίσκεψη του Τούρκου ΥΠΕΞ στη Θράκη και μετά στην Αθήνα δεν έγιναν ρητορικές επιδείξεις και υπήρξε μια αμοιβαία προσπάθεια διατήρησης χαμηλών τόνων. Όμως ο κ. Τσαβούσογλου, και δικός μου παλιός φίλος, κατέγραψε πλήρως την τουρκική ατζέντα τόσο στη συνέντευξή του στο «Βήμα της Κυριακής» 30.5.2021, όσο και με τα όσα δήλωσε στο αρχικό μέρος της επίσκεψης στη Θράκη στο οποίο δεν είχε αποβάλει την ιδιότητα του υπουργού Εξωτερικών. Για τη συγκρότηση του καταλόγου των υπό συζήτηση θεμάτων δεν αρκεί η έντονη αντίκρουση ορισμένων τουρκικών ισχυρισμών. Χρειάζεται προσοχή όχι μόνο στην αμεσότητα και το ύφος, αλλά και στις αποχρώσεις του ουσιαστικού περιεχομένου των ελληνικών δηλώσεων.

Χρειάζεται, με άλλη διατύπωση, μεγαλύτερη επεξεργασία και «εκλέπτυνση» του τρόπου με τον οποίο μιλάμε δημόσια και επίσημα για όλα αυτά τα θέματα. Ούτε η γενική επίκληση του σεβασμού του διεθνούς δικαίου αρκεί, ούτε η γενική αναγωγή στη Συνθήκη της Λωζάνης. Για όλα τα επιμέρους σημεία υπάρχουν ιστορικές και νομικές πτυχές που πρέπει (χωρίς φυσικά λεπτομέρειες και «technicalities» ) να εμπλουτίζουν σταδιακά τον διεθνή δημόσιο λόγο της χώρας και πάντως πρέπει να έχουν πάντα κατά νου οι πολιτικοί χειριστές των θεμάτων.

Λίγες μόλις εβδομάδες πριν, στη Γενεύη, η Τουρκία και η τουρκοκυπριακή κοινότητα  έθεσαν ευθέως ζήτημα «δυο κρατών» και  «κυριαρχικής ισότητας». Αυτά προφανώς αντικρούστηκαν ρητά, κινούνται εκτός του πλαισίου των αποφάσεων του ΣΑ / ΟΗΕ και αντιβαίνουν στις θεμελιώδεις παραδοχές της ΕΕ, όμως ειπώθηκαν και επαναλαμβάνονται διαρκώς. Το αποτέλεσμα είναι η αναμονή και η παρατεταμένη συμβίωση με μια σκληρή «διχοτομική» πραγματικότητα στο νησί, να θεωρείται και πάλι ό,τι καλύτερο μπορεί να συμβεί. Αυτό μάλιστα φαίνεται να εκφράζει έστω εμμέσως, έστω κατανάγκην, το εκλογικό σώμα, όπως προκύπτει από τα αποτελέσματα των προχθεσινών βουλευτικών εκλογών στην Κυπριακή Δημοκρατία.

Η θέση μου είναι συνεπώς απολύτως θετική ως προς τις τελευταίες εξελίξεις και την επικείμενη συνάντηση κορυφής. Με την παράκληση όμως να αρχίσει αμέσως μια οργανωμένη προσπάθεια παρουσίασης και εξήγησης των δεδομένων του διεθνούς δικαίου, της διεθνούς νομολογίας, των πραγματικών διεθνών συσχετισμών και πρακτικών και στην εσωτερική κοινή γνώμη. Η στερεότυπη και απλουστευτική ρητορεία που έχει επικρατήσει – και τα δυο τελευταία χρόνια λόγω της συγκυρίας – σε μεγάλη μερίδα όχι μόνο της κοινής γνώμης αλλά και υπευθύνων διαμορφωτών της, πρέπει να αντικατασταθεί από τον ενημερωμένο σε βάθος  και αποτελεσματικό πατριωτισμό που προστατεύει τα εθνικά συμφέροντα με ιστορικά κριτήρια.-

* Ο Ευάγγελος Βενιζέλος είναι πρώην αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών, πρώην υπουργός Εθνικής Άμυνας. Από τις «εκδόσεις Παπαδόπουλος» κυκλοφορεί το βιβλίο του:  Οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών και ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Το άρθρο Μια νέα φάση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις;… Του Ευάγγελου Βενιζέλου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.