Μπορεί να είναι μια συγκεχυμένη και απρόβλεπτη στιγμή στην παγκόσμια πολιτική, αλλά δεν λείπουν τα πλαίσια και τα αφηγήματα που υποτίθεται ότι εξηγούν ή τουλάχιστον χαρακτηρίζουν τις σημαντικές εξελίξεις. Για πολλούς παρατηρητές, η εισβολή του Ρώσου προέδρου, Βλαντιμίρ Πούτιν, στην Ουκρανία και η όλο και πιο επιθετική εκτόξευση απειλών από τον Κινέζο ηγέτη, Σι Τζινπίνγκ, σε όλο τον Ινδο-Ειρηνικό έχουν διαιρέσει τον κόσμο σε μπλοκ, παρασύροντας τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους σε έναν «νέο Ψυχρό Πόλεμο» που φέρνει την Ουάσινγκτον αντιμέτωπη με το Πεκίνο και τη Μόσχα. Άλλοι θεωρούν ότι πρόκειται για μια εποχή ανταγωνισμού μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, στην οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα είναι οι κεντρικοί πρωταγωνιστές σε έναν παγκόσμιο αγώνα. Η τελευταία Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ αντανακλά αυτή την άποψη, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι «βρίσκεται σε εξέλιξη ένας ανταγωνισμός μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων για την διαμόρφωση του τι θα ακολουθήσει».

Αλλά αυτά τα πλαίσια είναι υπεραπλουστευμένα και ξεπερασμένα: υπερτονίζουν τη μονομερή ισχύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας, υποτιμούν τις εξαρτήσεις των δύο χωρών, και παραβλέπουν την ζωτική σημασία των μεσαίων και μικρών δυνάμεων, καθώς και των εμπορικών οντοτήτων και άλλων μη κρατικών δρώντων. Παρόλο που ορισμένες πτυχές του Ψυχρού Πολέμου ισχύουν και σήμερα, όπως ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός μεταξύ δύο ισχυρών χωρών με δραματικά διαφορετικά πολιτικά συστήματα και ιδεολογίες, η ολοκλήρωση και η αλληλεξάρτηση που χαρακτηρίζουν το διεθνές σύστημα σε αυτόν τον αιώνα θέτει τους σημερινούς υπεύθυνους χάραξης πολιτικής σε ένα τοπίο πολύ διαφορετικό από εκείνο στο οποίο κινούνταν οι προκάτοχοί τους του εικοστού αιώνα.

Ο ανταγωνισμός που αντιμετωπίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι απλώς ένας διμερής ανταγωνισμός με μια άλλη μεγάλη δύναμη. Ούτε είναι αυτός που φέρνει αντιμέτωπα το ένα με το άλλο τα καθαρά οριοθετημένα αυταρχικά και δημοκρατικά μπλοκ. Αντίθετα, είναι ένας διαρκώς μεταβαλλόμενος ανταγωνισμός συνασπισμών και άτυπων και συχνά ad hoc ομάδων εταίρων που ενώνονται για να αντιμετωπίσουν ένα συγκεκριμένο ζήτημα ή σύνολο ζητημάτων. Όπως σημείωσαν οι Hal Brands και Zack Cooper [2] το 2020, αυτοί οι συνασπισμοί διαφέρουν ανάλογα με το εκάστοτε ζήτημα˙ οι εταίροι που συμμετέχουν στην γεωπολιτική εξισορρόπηση της αυξανόμενης στρατιωτικής ισχύος της Κίνας στον δυτικό Ειρηνικό μπορεί να είναι διαφορετικοί από εκείνους που συνεργάζονται για την διαφύλαξη και την προώθηση των προηγμένων τεχνολογιών. Ορισμένες ομάδες σχηματίζονται με φυσικό τρόπο, αποτελούμενες από πρόθυμους και ομοϊδεάτες εταίρους. Άλλες συγκεντρώνουν απρόθυμους εταίρους σε σχέσεις που διαμορφώνονται από ανάγκη ή ευκολία.

Σε αυτόν τον κόσμο των ad hoc ομάδων και συνασπισμών, η Ουάσιγκτον χρειάζεται μερικές φορές να συνεργαστεί με φορείς που δεν υποστηρίζουν -ή είναι ακόμη και εντελώς εχθρικοί- σε ορισμένα συμφέροντα ή αξίες των ΗΠΑ. Περιστασιακά, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν κίνητρα ή ακόμη και ευθεία πίεση για να φέρουν τους δρώντες σε ευθυγράμμιση με τους στόχους των ΗΠΑ. Αλλά αν αυτοί οι συνασπισμοί, οι ομαδοποιήσεις, και οι μεμονωμένες σχέσεις τυγχάνουν διαχείρισης με επιδεξιότητα και με σαφή στόχο, οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα, ενώ παράλληλα συμβάλλουν στην οικοδόμηση μιας ανθεκτικής και σταθερής διεθνούς τάξης που θα διατηρεί την ευημερία για τους συμμάχους και τους εταίρους τους.

Αυτές οι νέες πραγματικότητες απαιτούν μια αλλαγή στην τακτική και την στρατηγική των ΗΠΑ -και, ίσως το πιο σημαντικό, μια νέα μακροπρόθεσμη νοοτροπία. Για αρχή, μια αποτελεσματική στρατηγική για τον Ινδο-Ειρηνικό θα απαιτήσει από την Ουάσινγκτον να δώσει αυξημένη προσοχή στις μεσαίες και μικρές δυνάμεις -στην Ευρώπη, στη Νοτιοανατολική Ασία, και σε ολόκληρη την αφρικανική ήπειρο- οι οποίες θα διαδραματίσουν κρίσιμο ρόλο στην αντιμετώπιση των εξελισσόμενων δυνατοτήτων του Πεκίνου. Γενικότερα, για να ασκήσουν μια μεγάλη στρατηγική σε έναν κόσμο όχι μόνο στενών εταίρων και συμμάχων αλλά και σκόπιμων διμερών σχέσεων και ασταθών ad hoc συνασπισμών, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να αισθάνονται άνετα να λειτουργούν στην σκοτεινή μεσαία ζώνη μεταξύ αλληλεξάρτησης και αυτονομίας, μεταξύ πολυπολικότητας και διαίρεσης σε μπλοκ, και με εταίρους των οποίων η προθυμία να ενταχθούν στην Ουάσινγκτον θα μετατοπίζεται από θέμα σε θέμα.

Μια προσέγγιση με επίκεντρο τους συνασπισμούς δεν σημαίνει απλώς προσφυγή στον μικρότερο κοινό παρονομαστή, αλλά μάλλον επικέντρωση στον συντονισμό και την βαθμονόμηση με βασικούς εταίρους για την διατήρηση ενός ισχυρού δικτύου ευθυγραμμισμένων φορέων που εστιάζουν σε ένα σύνολο σαφών στόχων. Η κυβέρνηση Μπάιντεν υπήρξε γενικά αποτελεσματικός εφαρμοστής αυτής της προσέγγισης, αλλά αμφισβητείται στην Ουάσινγκτον του σήμερα, όπου ορισμένες φωνές υποστηρίζουν έναν πιο μονομερή, μηδενικού αθροίσματος ανταγωνισμό με την Κίνα που απαιτεί από τους εταίρους των ΗΠΑ να επιλέξουν πλευρά. Αυτή η στάση, ωστόσο, θα παρείχε χώρο στο Πεκίνο να κινηθεί μεταξύ και γύρω από τους εταίρους των ΗΠΑ, αφήνοντας έτσι τις Ηνωμένες Πολιτείες πιο απομονωμένες και τελικά λιγότερο ασφαλείς.

ΑΝΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Η ανάγκη για μια νέα νοοτροπία δεν είναι πουθενά σαφέστερη από όσο στην Ταϊβάν. Για να είναι σε θέση να αποτρέψει καλύτερα και τελικά να υπερασπιστεί το νησί από μια πιθανή κινεζική επίθεση, ο αμερικανικός στρατός πρέπει να κοιτάξει πέρα από την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα, όπου οι αμερικανικές βάσεις βρίσκονται δυσάρεστα εντός της εμβέλειας των κινεζικών πυραύλων. Με εξαίρεση την Αυστραλία, όπου η στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ επεκτείνεται και η αμυντική συνεργασία βαθαίνει, τα μόνα άλλα μέρη όπου η Ουάσινγκτον μπορεί να αναζητήσει νέες ευκαιρίες είναι στη Νοτιοανατολική Ασία και στα νησιά του Ειρηνικού. Την τελευταία δεκαετία, η Σιγκαπούρη, μια πόλη-κράτος με πληθυσμό πέντε εκατομμυρίων, έχει γίνει αθόρυβα ένας σημαντικός εταίρος από αυτήν την άποψη. Αν και δεν είναι επίσημος σύμμαχος των ΗΠΑ, σήμερα εδραιώνει την στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ στη Νοτιοανατολική Ασία, υποστηρίζοντας την εκ περιτροπής ανάπτυξη παράκτιων πολεμικών πλοίων, αεροσκαφών επιτήρησης -και, ίσως σύντομα, μη επανδρωμένων αεροσκαφών. Η Σιγκαπούρη χρησιμεύει επίσης ως κόμβος εφοδιασμού και ανεφοδιασμού. Οι πρόσφατες συμφωνίες για την επέκταση της πρόσβασης, των ασκήσεων, και της εκπαίδευσης με τις Φιλιππίνες, και για την εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας με την Παπούα Νέα Γουινέα αντανακλούν επίσης την αναγκαία προσπάθεια των ΗΠΑ να διαφοροποιηθούν.

Από οικονομική άποψη, οι πολύπλοκες αλυσίδες εφοδιασμού και τα οικοσυστήματα καινοτομίας που στηρίζουν την ανάπτυξη και την παραγωγή προηγμένων τεχνολογιών οδηγούν σε πρωτοφανή διασυνοριακή ολοκλήρωση, με τις μικρές οικονομίες να διαδραματίζουν συχνά κρίσιμο ρόλο σε βασικούς κλάδους. Για την ανάπτυξη ασφαλέστερων αλυσίδων εφοδιασμού στην βιομηχανία ημιαγωγών, η Ουάσινγκτον επιδιώκει βαθύτερο συντονισμό με την Ολλανδία, την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα, και την Ταϊβάν. Και για να μειωθεί η εξάρτηση από την Κίνα για κρίσιμα ορυκτά, η Αυστραλία και η Ινδονησία -μαζί με άλλους πιθανούς εταίρους των ΗΠΑ στη Νότια Αμερική και την Αφρική- τοποθετούνται ως βασικές εναλλακτικές πηγές εφοδιασμού. Πράγματι, ένας από τους λόγους για τους οποίους το Πεκίνο εργάζεται τόσο σκληρά για να πολιορκεί την Ευρώπη και τον παγκόσμιο Νότο είναι ότι η Κίνα κατανοεί πόσο ζωτικής σημασίας είναι οι παράγοντες αυτής της περιοχής για την διαμόρφωση του ευρύτερου στρατηγικού ανταγωνισμού.

Όλα αυτά δεν μειώνουν τα σημαντικά πλεονεκτήματα και την δύναμη που εξακολουθούν να διαθέτουν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Όμως ο ρόλος των μικρών [χωρών] είναι μεγάλος σε αυτόν τον ανταγωνισμό των συνασπισμών του 21ου αιώνα. Σκεφτείτε την περίπτωση της Ολλανδίας, η οποία, με πληθυσμό μικρότερο από 20 εκατομμύρια, φιλοξενεί μια και μόνη επιχείρηση, την ASML, η οποία είναι ζωτικής σημασίας για την παγκόσμια παραγωγή ημιαγωγών. Η ASML είναι ο μοναδικός παγκόσμιος πάροχος της τελευταίας γενιάς εξοπλισμού φωτολιθογραφικής σάρωσης, κρίσιμης σημασίας για την κατασκευή λογικών τσιπ αιχμής. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ευθυγράμμιση με την Ολλανδία -μαζί με την Ιαπωνία, έναν άλλο βασικό προμηθευτή εξοπλισμού κατασκευής ημιαγωγών- ήταν κρίσιμη για την επιτυχία των σαρωτικών ελέγχων των εξαγωγών που επέβαλε η κυβέρνηση Μπάιντεν τον Οκτώβριο του 2022, οι οποίοι περιορίζουν τα υλικά και την τεχνολογία που είναι διαθέσιμα στην κινεζική βιομηχανία ημιαγωγών. Η πρωτοποριακή προσπάθεια της Ουάσινγκτον να περιορίσει τις δυνατότητες της Κίνας σε μια κρίσιμη τεχνολογία εξαρτήθηκε έτσι από την υποστήριξη της δέκατης όγδοης μεγαλύτερης οικονομίας στον κόσμο και την συμμόρφωση μιας και μόνο ιδιωτικής εταιρείας.

Φυσικά, οι μακροχρόνιοι σύμμαχοι και οι μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου θα συνεχίσουν να αποτελούν βασικό πυλώνα της αμερικανικής στρατηγικής. Μετά την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, το φόρουμ του G-7 έχει υποστεί μια δραματική αναζωογόνηση και σήμερα χρησιμεύει ως ο κύριος τόπος συντονισμού της πολιτικής για την αντιμετώπιση της Μόσχας και την παροχή βοήθειας στην Ουκρανία. Σε πολλά ζητήματα που σχετίζονται με τον στρατηγικό ανταγωνισμό με την Κίνα, ο συντονισμός με το G-7 θα συνεχίσει να αποτελεί σημείο εκκίνησης για τις Ηνωμένες Πολιτείες- για παράδειγμα, όταν πρόκειται να εξεταστούν τα όρια στις επενδύσεις σε τομείς υψηλής τεχνολογίας στην Κίνα. Τέτοια μέτρα θα είναι αποτελεσματικά, και θα αποφύγουν απώλειες για τις αμερικανικές επιχειρήσεις, μόνο αν και άλλες χώρες επιβάλουν παρόμοια μέτρα στους ίδιους τομείς -και η δημιουργία συνασπισμού θα ξεκινήσει με το G-7. Στον τομέα της άμυνας, το ΝΑΤΟ και οι δια συνθηκών συμμαχίες των ΗΠΑ στην Ασία, οι οποίες παρέχουν ένα σταθερό νομικό πλαίσιο για την στρατιωτική παρουσία και τις δραστηριότητες των ΗΠΑ, θα συνεχίσουν να αποτελούν το θεμέλιο της αμερικανικής στρατηγικής.

Αλλά η ευρύτερη δυναμική, στην οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες εξαρτώνται από κράτη και εμπορικούς εταίρους όλων των μεγεθών και συνθέσεων για την χάραξη μιας αποτελεσματικής και βιώσιμης πολιτικής για την Κίνα και μιας στρατηγικής για τον Ινδο-Ειρηνικό, θα διαδραματίζεται ξανά και ξανά σε όλο τον κόσμο και σε όλους τους κρίσιμους τομείς του στρατηγικού ανταγωνισμού. Είτε οι Ηνωμένες Πολιτείες προσπαθούν να οικοδομήσουν επιρροή σε όργανα καθορισμού προτύπων είτε να διασφαλίσουν μια αποτελεσματική αμυντική στάση που αποτρέπει την κινεζική επιθετικότητα, η επιτυχία θα εξαρτηθεί από την ικανότητα της Ουάσινγκτον να συνεργάζεται και να ευθυγραμμίζεται με ένα ποικίλο φάσμα φορέων, συμπεριλαμβανομένων των μικρών και μεσαίων παικτών.

Όμως, μια επιτυχημένη στρατηγική οικοδόμησης συνασπισμού θα απαιτήσει την πλοήγηση στις λειτουργικές και διαρθρωτικές πραγματικότητες που αντιμετωπίζουν αυτοί οι εταίροι, και μάλιστα με επιφυλάξεις και υπομονή. Ίσως το πιο σημαντικό, τα μέλη κάθε συνασπισμού ή ομάδας θα έχουν πιθανώς επίσης βαθιές οικονομικές και διπλωματικές σχέσεις με την Κίνα, με μικρό ενδιαφέρον να ενταχθούν σε ένα ρητά αντι-κινεζικό μπλοκ -και μικρή δυνατότητα να το κάνουν, δεδομένων των εσωτερικών πολιτικών πραγματικοτήτων. Αυτό ισχύει τόσο για τις μεγάλες όσο και για τις μικρές χώρες˙ ακόμη και η Ιαπωνία, αναμφισβήτητα η χώρα στην Ασία που ανησυχεί περισσότερο για την αυξανόμενη ισχύ της Κίνας, εξαρτάται βαθιά από την οικονομία της Κίνας για την δική της ευημερία. Το ίδιο ισχύει και για τις χώρες της Ένωσης Κρατών της Νοτιοανατολικής Ασίας (Association of Southeast Asian Nations, ASEAN), οι οποίες έχουν όλες βαθιές και αυξανόμενες οικονομικές σχέσεις με την Κίνα. Έτσι, εκτός από τις δικές τους αλληλεξαρτήσεις με την Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επηρεαστούν και θα περιοριστούν ως προς το πόσο μπορούν να πιέσουν την Κίνα από τις αλληλεξαρτήσεις των εταίρων του συνασπισμού τους. Αν και πολλές χώρες στην περιοχή τρέφουν βαθιές ανησυχίες για τις φιλοδοξίες της Κίνας, καμία δεν είναι πρόθυμη να ευθυγραμμιστεί ρητά εναντίον της, και οι περισσότερες είναι ακόμη και επιφυλακτικές σχετικά με το βαθμό στον οποίο μπορούν να επιτεθούν άμεσα κατά του Πεκίνου˙ οι εταίροι αυτοί θα συνεχίσουν να ακολουθούν στρατηγικές αντιστάθμισης που επιδιώκουν να εξισορροπήσουν την εμπλοκή μεταξύ των εξωτερικών δυνάμεων. Μια πρόσφατη έρευνα [3] διαπίστωσε ότι η πλειοψηφία των ανθρώπων σε ολόκληρη την Ασία πιστεύει ότι οι συνέπειες του στρατηγικού ανταγωνισμού ΗΠΑ-Κίνας θα είναι αρνητικές˙ πάνω από το 60% πιστεύει ότι η εθνική ασφάλεια της χώρας τους θα τεθεί σε κίνδυνο. Και για τις χώρες που βρίσκονται κοντά στην Κίνα, η προοπτική σύγκρουσης είναι υπαρξιακή. Όπως δήλωσε ο πρόεδρος των Φιλιππίνων, Ferdinand Marcos, Jr., σε πρόσφατη συνέντευξή του [4] σχετικά με τις αμερικανοκινεζικές εντάσεις για την Ταϊβάν: «έμαθα ένα αφρικανικό ρητό: όταν οι ελέφαντες μάχονται, το μόνο που χάνει είναι το γρασίδι. Εμείς είμαστε το χορτάρι σε αυτήν την κατάσταση. Δεν θέλουμε να ποδοπατηθούμε».

Από την πλευρά της, η Κίνα αντιμετωπίζει επίσης ένα εξίσου πολύπλοκο γεωπολιτικό πεδίο. Ακόμα και με όλο το οικονομικό και στρατιωτικό του βάρος, το Πεκίνο εξαρτάται από βασικές διμερείς και εμπορικές σχέσεις για την τροφοδοσία της οικονομίας του και τον εκσυγχρονισμό του στρατού του. Η Κίνα είναι καθαρός εισαγωγέας ενέργειας, απαιτεί συνεχή πρόσβαση σε ένα παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα που ελέγχεται από τις ΗΠΑ, και βρίσκεται πολύ πίσω από την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα, την Ταϊβάν, τις Ηνωμένες Πολιτείες, και τα βασικά ευρωπαϊκά κράτη στον σχεδιασμό και την κατασκευή προηγμένων ημιαγωγών. Παρά τον λεονταρισμό του Πεκίνου για την ανωτερότητα του πολιτικού του συστήματος και την συζήτηση για αυτάρκεια, το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα αντιμετωπίζει κρίσιμες εξαρτήσεις που δεν πρόκειται να εξαφανιστούν στο ορατό μέλλον. Αυτό εξηγεί την αμήχανη επιδίωξη της Κίνας για καλές σχέσεις με τις ευρωπαϊκές χώρες (που είναι μερικοί από τους μεγαλύτερους εμπορικούς και τεχνολογικούς εταίρους της) και τη Μόσχα (βασικός εταίρος σε θέματα ασφάλειας και ενέργειας), παρά το γεγονός ότι η σχέση της με την τελευταία απειλεί την σχέση της με τις πρώτες. Το Πεκίνο, όπως και η Ουάσινγκτον, έχει κολλήσει σε έναν κόσμο συμβιβασμών.

ΣΟΒΑΡΕΥΤΕΙΤΕ

Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες παλεύουν με ένα ρευστό διεθνές σύστημα, θα πρέπει να ακολουθούν μερικές βασικές αρχές. Πρώτον, σε έναν κόσμο στον οποίο λίγες χώρες είναι πρόθυμες να ευθυγραμμιστούν ρητά εναντίον της Κίνας, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να είναι προσεκτικές όταν παρουσιάζουν στους εταίρους τους επιλογές μηδενικού αθροίσματος, περιορίζοντας αυτές τις στιγμές σε περιπτώσεις όπου η ρητή ευθυγράμμιση εναντίον της Κίνας είναι απολύτως απαραίτητη για την προστασία ζωτικών συμφερόντων των ΗΠΑ. Πρέπει να ορίσουν στενά εκείνα τα στοιχεία του στρατηγικού ανταγωνισμού με την Κίνα που απαιτούν περισσότερο την συνεργασία από τους άλλους, και σε αυτές τις περιπτώσεις πρέπει να επιστρατεύσουν όλο το βάρος της αμερικανικής διπλωματίας και πειθούς. Αλλά κατά τα άλλα, η Ουάσινγκτον πρέπει να δώσει στις κυβερνήσεις των εταίρων το περιθώριο να καθορίσουν τις σχέσεις τους με την Κίνα με τρόπους που συνάδουν με τα συμφέροντα και τις τοπικές πραγματικότητες. Εδώ, η διακηρυγμένη προσέγγιση της κυβέρνησης Μπάιντεν στον τεχνολογικό ανταγωνισμό -δημιουργώντας έναν «ψηλό φράχτη» γύρω από μια «μικρή αυλή» προηγμένων τεχνολογιών με στρατιωτικές εφαρμογές- έχει νόημα αν εφαρμοστεί δυναμικά. Αλλά η Ουάσινγκτον πρέπει να αντισταθεί στην πίεση από το εσωτερικό της να επεκτείνει αδιάκοπα τον κατάλογο των ελεγχόμενων τεχνολογιών και άλλα μέτρα που αποσκοπούν στην παρεμπόδιση της προόδου της Κίνας, για τον απλούστατο λόγο ότι όσο ψηλότερος είναι ο φράχτης, τόσο πιο δύσκολο θα είναι να οικοδομηθεί και να διατηρηθεί ένας συνασπισμός. Σε ορισμένες τεχνολογίες-κλειδιά, όπως οι ημιαγωγοί, αξίζει να ασκηθεί σημαντική πίεση στις χώρες-εταίρους και τους εμπορικούς φορείς να ακολουθήσουν το παράδειγμα των ΗΠΑ, αλλά θα υπάρξουν και άλλες τεχνολογίες και δράσεις -όπως ο έλεγχος των εξερχόμενων επενδύσεων- όπου η Ουάσινγκτον ίσως χρειαστεί να βαθμονομήσει με σύνεση την προσέγγισή της για να διατηρήσει την ακεραιότητα και την αποτελεσματικότητα του ευρύτερου συνασπισμού και να αποφύγει να βλάψει τα συμφέροντα των αμερικανικών εμπορικών δρώντων.

Παρόμοια προσοχή πρέπει να δοθεί σε θέματα που αφορούν την Ταϊβάν. Παρόλο που οι χώρες είναι όλο και πιο πρόθυμες να εκφράσουν την γνώμη τους υπέρ της ειρήνης και της σταθερότητας στα Στενά της Ταϊβάν (όπως καταδεικνύει η κοινή δήλωση που εξέδωσαν ο [πρόεδρος των Φιλιππίνων], Μάρκος, και ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζο Μπάιντεν, τον Μάιο), η πολιτική ή υλική υποστήριξη της ίδιας της Ταϊβάν είναι άλλο θέμα -ακόμη και για μια χώρα όπως η Ιαπωνία, η οποία λόγω της γεωγραφικής της εγγύτητας θα επηρεαζόταν σε μεγάλο βαθμό από μια σύγκρουση εκατέρωθεν των Στενών. Η Ουάσινγκτον πρέπει να συνεχίσει να ηγείται σε αυτό το θέμα και να ενισχύσει την υποστήριξη προς την Ταϊβάν για την αντιμετώπιση του κινεζικού καταναγκασμού, την διεύρυνση του διεθνούς χώρου της Ταϊβάν, και την αύξηση της οικονομικής ολοκλήρωσης και ανθεκτικότητας. Αλλά για να διευρύνουν τον συνασπισμό των φορέων που υποστηρίζουν την ευημερία και την ασφάλεια της Ταϊβάν, οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να εξισορροπήσουν την ανάγκη για αποφασιστική δράση απέναντι στην επιθετικότητα του Πεκίνου με την κατανοητή απροθυμία πολλών μεσαίων και μικρών δυνάμεων να εμπλακούν σε μια σύγκρουση μεταξύ Ουάσινγκτον και Πεκίνου για την Ταϊβάν. Αν η Ουάσινγκτον θέλει πραγματικά να αποτρέψει το Πεκίνο, θα χρειαστεί έναν μεγάλο, συνεκτικό, και αξιόπιστο συνασπισμό εταίρων που μπορούν -με τον τρόπο τους- να σηματοδοτήσουν στο Πεκίνο το σημαντικό διπλωματικό, οικονομικό, και στρατιωτικό κόστος που θα πληρώσει για την πραγματοποίηση στρατιωτικής επίθεσης στα Στενά της Ταϊβάν. Και, κυρίως, όσο πιο σταθερή και προβλέψιμη είναι η προσέγγιση της Ουάσινγκτον σε θέματα που άπτονται των Στενών, τόσο περισσότερο θα δώσει στα σημερινά και μελλοντικά μέλη του συνασπισμού την αυτοπεποίθηση και τον πολιτικό χώρο να ευθυγραμμιστούν με τις προσπάθειες των ΗΠΑ.

Αν και οι στενές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν προτεραιότητα για τις περισσότερες χώρες της περιοχής, οι περισσότερες βλέπουν επίσης σημαντικά υλικά οφέλη στην συνεργασία με το Πεκίνο. Αν η οικονομία της Κίνας συνεχίσει να υποχωρεί, η εικόνα αυτή μπορεί να είναι διαφορετική σε μια δεκαετία από τώρα. Αλλά προς το παρόν, αυτή είναι μια πραγματικότητα που οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να αποφύγουν. Η Ουάσινγκτον θα πρέπει επομένως να δώσει κίνητρα για την συμμετοχή στους συνασπισμούς των οποίων ηγείται, με θετικές παροτρύνσεις που προωθούν τα εθνικά συμφέροντα των αμερικανών εταίρων. Σε αυτόν τον τομέα, η πολιτική των ΗΠΑ υπολείπεται τον τελευταίο καιρό: αν και πολλές χώρες της περιοχής εκτιμούν την ανανεωμένη εστίαση της αμερικανικής ασφάλειας στον Ινδο-Ειρηνικό -συμπεριλαμβανομένης της ενίσχυσης των συμμαχιών με την Αυστραλία, την Ιαπωνία, τις Φιλιππίνες, και τη Νότια Κορέα-, η απουσία μιας επιτακτικής περιφερειακής οικονομικής ατζέντας υπονομεύει την επιρροή των ΗΠΑ. Το Οικονομικό Πλαίσιο του Ινδο-Ειρηνικού (Indo-Pacific Economic Framework), το οποίο ξεκίνησαν οι ΗΠΑ, είναι ένας φτωχός ανταγωνιστής των εκτεταμένων επενδυτικών και εμπορικών δεσμών που προσφέρει η Κίνα. Η υπόσχεση για αυξημένη πρόσβαση στην αμερικανική αγορά, μέσω νομικά δεσμευτικών εμπορικών συμφωνιών, εξακολουθεί να είναι το πιο πειστικό εργαλείο που έχει στην διάθεσή της η Ουάσινγκτον για να κινητοποιήσει την συνεργασία και να ενθαρρύνει τους εταίρους να λάβουν αποφάσεις στο εσωτερικό τους, τις οποίες διαφορετικά θα απέφευγαν. Ένα βασικό στοιχείο της στρατηγικής των ΗΠΑ πρέπει να περιλαμβάνει ανανεωμένες δεσμεύσεις στο πολυμερές εμπορικό σύστημα και προθυμία διαπραγμάτευσης ουσιαστικών συμφωνιών πρόσβασης στην αγορά. Βέβαια, βραχυπρόθεσμα, η προσέγγιση αυτή αντιμετωπίζει σκληρούς εσωτερικούς πολιτικούς αντίθετους ανέμους, αλλά οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να πείσουν τους εταίρους τους να θυσιάσουν οικονομικές και εμπορικές ευκαιρίες στην Κίνα χωρίς να προσφέρουν τα δικά τους απτά κίνητρα.

Η Ουάσινγκτον πρέπει επίσης να δείξει μεγαλύτερη επίγνωση των εσωτερικών πολιτικών καταστάσεων που αντιμετωπίζουν οι εταίροι της. Το γεγονός ότι ορισμένοι συνασπισμοί και μεμονωμένοι εταίροι λένε άλλα κατ’ ιδίαν και άλλα δημοσίως είναι συχνά λιγότερο ένδειξη δειλίας και περισσότερο αντανάκλαση των πολιτικών και οικονομικών πραγματικοτήτων που περιορίζουν τις ανοιχτά αντικινεζικές δράσεις. Κατ’ ιδίαν, αξιωματούχοι σε όλο τον Ινδο-Ειρηνικό εκφράζουν βαθιά ανησυχία για τις προθέσεις και την συμπεριφορά της Κίνας και χαιρετίζουν τις προσπάθειες των Ηνωμένων Πολιτειών να αντιμετωπίσουν την κακοήθη επίδραση του Πεκίνου στην περιφερειακή τάξη. Αλλά οι δημόσιες εκφράσεις αυτών των ανησυχιών προκαλούν πολιτικά, διπλωματικά, και οικονομικά πλήγματα από το Πεκίνο. Αν και οι Ηνωμένες Πολιτείες, μια οικονομική και στρατιωτική υπερδύναμη, μπορούν να αντέξουν σχεδόν κάθε είδους πίεση που μπορεί να ασκήσει η Κίνα, οι περισσότερες άλλες χώρες δεν έχουν την πολυτέλεια να ενεργούν με τέτοια αυτοπεποίθηση. Οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να βοηθήσουν στην οικοδόμηση της ανθεκτικότητας των μελών του συνασπισμού που αντιμετωπίζουν τον οικονομικό εξαναγκασμό του Πεκίνου. Αλλά μέχρι να σφυρηλατηθεί μια τέτοια εργαλειοθήκη, πρέπει να παραμείνουν ευαίσθητες στους πρακτικούς κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι μικρότερες οικονομίες.

Η Ουάσινγκτον μπορεί να βοηθήσει τους ηγέτες των σημερινών και των επίδοξων μελών του συνασπισμού με το να προσαρμόζει την ρητορική και τις ενέργειές της ώστε να αντικατοπτρίζουν την εσωτερική πραγματικότητα των εταίρων της. Η διατύπωση των αμερικανικών δράσεων στον Ινδο-Ειρηνικό αποκλειστικά με όρους στρατηγικού ανταγωνισμού με την Κίνα θα καταστήσει δυσκολότερη, όχι ευκολότερη, την δημιουργία δυναμικής στην περιοχή. Μια πρόσφατη κοινή δήλωση που εκδόθηκε από τους ηγέτες των χωρών που απαρτίζουν τον Τετραμερή Διάλογο για την Ασφάλεια (Quad) -Αυστραλία, Ινδία, Ιαπωνία, και Ηνωμένες Πολιτείες- αποτελεί μια αποτελεσματική εκδήλωση αυτής της πιο ισορροπημένης προσέγγισης. Το κείμενο των περίπου 3.000 λέξεων περιγράφει τα σχέδια των Quad για την εμβάθυνση της συνεργασίας στον Ινδο-Ειρηνικό -και η Κίνα δεν αναφέρεται ποτέ. Σε έναν κόσμο όπου η Ουάσινγκτον πρέπει να κατασκευάσει επιδέξια πολλούς διαφορετικούς συνασπισμούς για να αποκρούσει τον κινεζικό αναθεωρητισμό και να υποστηρίξει μια ελεύθερη και ανοικτή τάξη, θα είναι συχνά σοφό να μην λέμε δυνατά το σιωπηλό μέρος.

Πηγή: foreignaffairs.gr

Το άρθρο Η ψευδαίσθηση του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων… Των Jude Blanchette – Christopher Johnstone εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Περισσότερο από έναν χρόνο μέσα στον μεγαλύτερο χερσαίο πόλεμο από το 1945, η Ευρώπη δεν έχει ακόμη αρχίσει να ασχολείται σοβαρά με την υπεράσπιση των ανατολικών συνόρων της. Οι Δυτικοευρωπαίοι σύμμαχοι εξακολουθούν να μην κάνουν αρκετά για να προστατεύσουν τα ανατολικά εδάφη που εντάχθηκαν στο ΝΑΤΟ πριν από σχεδόν δύο δεκαετίες.

Στην αρχή, αυτό μπορεί να ακούγεται σαν ένας εκπληκτικός ισχυρισμός. Εδώ και μήνες, υπάρχει μια συνεχής ροή αναφορών σχετικά με το πώς η Ευρώπη επιτέλους αφυπνίζεται απέναντι στην απειλή από την Ρωσία. Στην σύνοδο κορυφής του στη Μαδρίτη το περασμένο καλοκαίρι, το ΝΑΤΟ παρουσίασε σχέδια για την ενίσχυση της ανατολικής άμυνάς του, μεταξύ άλλων με την επέκταση των δυνάμεων υψηλής ετοιμότητας του ΝΑΤΟ σχεδόν στο δεκαπλάσιο και την επέκταση των πολυεθνικών ομάδων μάχης που έχουν αναπτυχθεί στην Πολωνία και τις χώρες της Βαλτικής σε σχηματισμούς μεγέθους ταξιαρχίας (αύξηση από περίπου 1.500 σε 5.000 στρατιώτες σε κάθε τοποθεσία).

Αλλά έναν χρόνο αργότερα, οι υποσχέσεις αυτές παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανεκπλήρωτες. Από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, η παρουσία στρατευμάτων της Γερμανίας στα ανατολικά του ΝΑΤΟ αυξήθηκε από 653 στρατιώτες σε 2.225, της Γαλλίας από 300 σε 969, και της Ολλανδίας από 270 σε 595. (Τα στρατεύματα της Ιταλίας, εν τω μεταξύ, έχουν αυξηθεί από 350 σε 385.) Αυτά ίσως να ακούγονται εντυπωσιακά νούμερα συνολικά -μέχρι να σκεφτεί κανείς ότι την ίδια περίοδο, οι Ηνωμένες Πολιτείες αύξησαν την παρουσία των στρατευμάτων τους στην Ανατολική Ευρώπη από 5.000 σε περίπου 24.000, τα Ανατολικά μέλη του ΝΑΤΟ έχουν προβεί σε ιστορικές ενισχύσεις που θα κάνουν την Πολωνία να διαθέτει σύντομα περισσότερα άρματα μάχης από όσα όλη η Δυτική Ευρώπη μαζί, και η Ουκρανία έχει σήμερα σχεδόν κάθε αρτιμελή άνδρα -και πολλές γυναίκες- ετοιμοπόλεμους.

Η ανισότητα των προσπαθειών είναι εν μέρει το υποπροϊόν των καλά τεκμηριωμένων ανεπαρκειών των δυνατοτήτων της Δυτικής Ευρώπης. Αλλά οι ρίζες της βρίσκονται βαθύτερα, σε ένα μείγμα επώδυνης ιστορίας, διαφορετικών αντιλήψεων για τις απειλές, και παλαιών ταμπού για την αποφυγή του ανταγωνισμού με την Ρωσία στην πρώην σφαίρα επιρροής της. Από την αρχή, η Δυτική Ευρώπη ήταν απρόθυμη στο να υπερασπιστεί το έδαφος των ανατολικών μελών της Ευρώπης με το ίδιο επίπεδο δέσμευσης με το οποίο υπερασπίστηκε την Δυτική Γερμανία κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι ανατολικοί σύμμαχοι του ΝΑΤΟ στερήθηκαν τα πλήρη οφέλη της ιδιότητας του μέλους, με τη μορφή σημαντικών συμβατικών αναπτύξεων, μόνιμων βάσεων, και συμμετοχής στο πρόγραμμα κοινής χρήσης πυρηνικών του ΝΑΤΟ, τα οποία παραχωρήθηκαν στα προηγούμενα μέλη.

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία θα έπρεπε να το έχει αλλάξει αυτό. Ωστόσο, παρόλο που ο πόλεμος έκανε πολλά για να πάρει η Δυτική Ευρώπη στα σοβαρά το θέμα της άμυνας, το ΝΑΤΟ εξακολουθεί να δεσμεύεται από πολλούς από τους ίδιους παλιούς αυτοδημιουργημένους περιορισμούς. Η επανεξέταση αυτών των ταμπού είναι τώρα πιο επείγουσα από ποτέ, καθώς οι ρωσικές φιλοδοξίες αποκαλύφθηκαν και νέα μέλη -σήμερα η Φινλανδία, αύριο η Σουηδία, και ίσως τελικά η Ουκρανία- προστίθενται στους κόλπους του. Η διασφάλιση της ασφάλειας αυτού του διευρυμένου ανατολικού σκέλους εξαρτάται από το να αποδεχθούν τα μεγαλύτερα κράτη της Ευρώπης ευθύνες έξω από την άνεσή τους. Αν οι σύμμαχοι μπορέσουν να βρουν την σωστή φόρμουλα αυτήν την φορά, αυτό θα έχει οφέλη όχι μόνο για την αποτροπή στην Ευρώπη αλλά και στον Ινδο-Ειρηνικό.

ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΦΥΛΑΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

Οι ενδοιασμοί της Δυτικής Ευρώπης σχετικά με την ανατολική πλευρά του ΝΑΤΟ έχουν βαθιές ρίζες. Αμέσως μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, υπήρχε η ανησυχία στις πρωτεύουσες της Δυτικής Ευρώπης ότι η πολύ τολμηρή δραστηριοποίηση στα εδάφη του πρώην Συμφώνου της Βαρσοβίας θα προκαλούσε την ρωσική εχθρότητα. Ειδικά η Γαλλία είχε εκφράσει αμφιβολίες σχετικά με την διεύρυνση, και η Γερμανία τάχθηκε υπέρ της προσθήκης της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Ουγγαρίας, και της Πολωνίας (η Σλοβακία ήρθε αργότερα), αλλά μοιράστηκε την επιθυμία να αποφευχθεί ο ανταγωνισμός με την Ρωσία.

Το 1997, σε μεγάλο βαθμό ως αποτέλεσμα αυτών των ανησυχιών, η συμμαχία διαπραγματεύτηκε την Ιδρυτική Πράξη ΝΑΤΟ-Ρωσίας. Σε αντίθεση με τους ρωσικούς ισχυρισμούς, το έγγραφο αυτό δεν ισοδυναμούσε με αποκήρυξη της επέκτασης του ΝΑΤΟ. Αυτό που έκανε, ωστόσο, ήταν να δεσμευτεί ότι θα βαδίσει προσεκτικά στα ανατολικά. Η συμμαχία υποσχέθηκε ότι «στο τρέχον και το προβλέψιμο περιβάλλον ασφαλείας», το ΝΑΤΟ θα επικεντρωθεί στην «ικανότητα για ενίσχυση παρά στην πρόσθετη μόνιμη τοποθέτηση σημαντικών μαχητικών δυνάμεων». Και συμφώνησε στα λεγόμενα τρία «όχι» -«καμία πρόθεση, κανένα σχέδιο, και κανένας λόγος» (—“no intentions, no plans, and no reason”) για την τοποθέτηση πυρηνικών όπλων στην ανατολική επικράτεια.

Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς τι σκέφτονταν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής εκείνη την εποχή: ήθελαν να δημιουργήσουν χώρο για δέσμευση με την Ρωσία, ακόμη και όταν το ΝΑΤΟ κινείτο προς τα ανατολικά. Αλλά παρόλο που το περιβάλλον ασφαλείας έχει αλλάξει δραματικά, το ΝΑΤΟ συνέχισε να λειτουργεί σύμφωνα με την παλιά συνταγή. Το πρώτο μεγάλο τράνταγμα ήρθε όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία το 2014. Στην συνέχεια, το ΝΑΤΟ αντέδρασε σχηματίζοντας την Ενισχυμένη Προωθημένη Παρουσία (Enhanced Forward Presence, eFP) -τέσσερις πολυεθνικές ομάδες μάχης που διασκορπίστηκαν στην Πολωνία και τις χώρες της Βαλτικής- και μια νέα δύναμη υψηλής ετοιμότητας. Αλλά ακόμη και τότε, υπήρχε δισταγμός σχετικά με μια [ενδεχόμενη] παραβίαση της Ιδρυτικής Πράξης. Ο συνολικός αριθμός των εμπλεκομένων (αρχικά, περίπου 3.000) παρέμεινε συμβολικός. Και ακόμη και όταν η κατάληψη της Κριμαίας έδειξε πόσο ξαφνικά μπορούσε να χτυπήσει η Ρωσία, η έμφαση του ΝΑΤΟ παρέμεινε στην «ικανότητα ενίσχυσης» μετά το ξέσπασμα μιας κρίσης.

ΧΑΡΤΙΝΕΣ ΥΠΟΣΧΕΣΕΙΣ

Μια παρόμοια διαδικασία διαδραματίστηκε από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία. Το ΝΑΤΟ έχει εντείνει τις προσπάθειές του με διάφορους ευεργετικούς τρόπους: έθεσε σε κίνηση την ενσωμάτωση της Φινλανδίας και της Σουηδίας ως μελλοντικών μελών, επέκτεινε την eFP σε συνολικό αριθμό και γεωγραφική κάλυψη, και δεσμεύτηκε να αναβαθμίσει και να επεκτείνει τις δυνάμεις υψηλής ετοιμότητας από 40.000 σε 300.000, συνοδευόμενες από ένα νέο μοντέλο δυνάμεων και νέες περιφερειακές αμυντικές αρμοδιότητες. Αλλά το μεγαλύτερο μέρος αυτών [των προσπαθειών] παραμένει στα χαρτιά. Ενάμιση χρόνο μετά την έναρξη του πολέμου, τα δεδομένα επί του εδάφους στην ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ δεν είναι δραματικά διαφορετικά από όσο ήταν πριν. Όπου υπήρξε αλλαγή, αυτή καθοδηγήθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες επέκτειναν τις επιτόπιες ετοιμοπόλεμες δυνάμεις τους στην Ανατολική Ευρώπη και ανέλαβαν ηγετικό ρόλο στην αναβάθμιση της ομάδας μάχης eFP στην Πολωνία.

Η αντίδραση άλλων Δυτικών συμμάχων ήταν πολύ πιο αργή. Δείτε την Γερμανία. Πριν από την σύνοδο κορυφής στη Μαδρίτη, ο Λιθουανός πρόεδρος και η Γερμανίδα καγκελάριος εξέδωσαν ένα κοινό ανακοινωθέν [1] που πιστοποιούσε τα γερμανικά σχέδια για την τοποθέτηση μιας ταξιαρχίας στην Λιθουανία. Αλλά στην συνέχεια το Βερολίνο φάνηκε να παίρνει πίσω την υπόσχεση. Ο Γερμανός υπουργός Άμυνας πρότεινε κάποια στιγμή ότι ο χρόνος και η έκταση της όποιας αύξησης της στρατιωτικής του παρουσίας «εξαρτάται από το ΝΑΤΟ» και ότι η Γερμανία σχεδίαζε να «παραμείνει ευέλικτη στο θέμα», προκαλώντας την ανησυχία του Βίλνιους. Προς τιμήν του, το Βερολίνο επιβεβαίωσε πρόσφατα την πρόθεσή του [2] να τηρήσει την υπόσχεση, αλλά το χρονοδιάγραμμα παραμένει ασαφές.

Ή δείτε την Γαλλία. Τους μήνες μετά τη [σύνοδο κορυφής στη] Μαδρίτη, η Γαλλία έστειλε ένα τάγμα από τα καλύτερα άρματα μάχης της και ένα σύστημα αεράμυνας στην Ρουμανία, αυξάνοντας την συνολική παρουσία της στην χώρα σε περίπου 750 στρατιώτες. Αλλά μέσα σε λίγες ημέρες από την αποστολή αυτή, άρχισαν να έρχονται στην επιφάνεια αναφορές ότι η ανεπαρκής ρουμανική υποδομή εμπόδιζε την ανάπτυξη. Όπως και με την γερμανική κατάσταση στην Λιθουανία, δεν υπάρχει καμία ένδειξη για το πότε η Γαλλία σχεδιάζει να κάνει περισσότερα.

Και στις δύο περιπτώσεις, το άμεσο εμπόδιο είναι οι υποδομές, οι οποίες είναι λιγότερο ανεπτυγμένες στην ανατολική πλευρά από όσο στην Δυτική Ευρώπη. Οι ικανότητες των εν λόγω συμμάχων είναι επίσης ελλιπείς σύμφωνα με διάφορες καλά τεκμηριωμένες εκτιμήσεις˙ πρόσφατες αναφορές [3] δείχνουν ότι ειδικότερα ο γερμανικός στρατός δεν είναι σε θέση να αναπτύξει σημαντικές δυνάμεις οπουδήποτε, ακόμη και στην γειτονιά του.

Αλλά το βαθύτερο πρόβλημα παραμένει η πολιτική βούληση. Σίγουρα, οι Δυτικοευρωπαίοι σύμμαχοι λένε τα σωστά λόγια για τον στόχο περί ισχυρότερης άμυνας στα ανατολικά. Η πρόσφατα αποκαλυφθείσα γερμανική Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας, για παράδειγμα, δηλώνει ότι η Γερμανία «θα καταβάλει στοχευμένες προσπάθειες ώστε να επεκτείνει την στρατιωτική μας παρουσία σε συμμαχικό έδαφος και να την θέσει σε πιο μόνιμη βάση». Σε παρόμοιο πνεύμα, η γαλλική κυβέρνηση αγωνίστηκε πρόσφατα, με επιτυχία, για μεγάλες αυξήσεις των αμυντικών δαπανών που στηρίζονται στην ανάγκη να γίνουν περισσότερα για την υπεράσπιση της Ευρώπης.

Ωστόσο, στο παρασκήνιο, οι μεγάλες Δυτικές πρωτεύουσες πίεσαν ώστε οι νέες ανατολικές δεσμεύσεις να διατηρηθούν σε διαχειρίσιμα όρια. Οι ακριβείς λόγοι ποικίλλουν. Στην περίπτωση της Γερμανίας, για παράδειγμα, υπάρχουν κατανοητές πολιτισμικές αντιπάθειες, ριζωμένες στην ιστορία του 20ού αιώνα, για την ανάπτυξη στρατιωτικής ισχύος στην Ανατολική Ευρώπη, καθώς και συνταγματικοί περιορισμοί που περιπλέκουν τις διμερείς συμφωνίες του είδους που χρησιμοποίησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες στην Πολωνία.

ΑΝΑΤΟΛΙΚΕΣ ΑΥΤΑΠΑΤΕΣ

Το βασικό ζήτημα, ωστόσο, παραμένει η απόκλιση των αντιλήψεων για τις απειλές. Οι Δυτικοευρωπαίοι εξακολουθούν να μην αισθάνονται υψηλό βαθμό κινδύνου που προέρχεται από την Ρωσία. Στην Γερμανία, η κινητοποίηση της δημόσιας υποστήριξης για την αύξηση των αμυντικών δαπανών σε μόνιμη βάση και η προσπάθεια πειθούς των νέων να εγγραφούν για θητεία στην Βαλτική είναι πολιτικά δύσκολη υπόθεση. Και παρόλο που δεν υπάρχουν ανάλογες στρατιωτικές ευαισθησίες στην Γαλλία, η σημαντικότερη αντιληπτή απειλή εκεί εξακολουθεί να προέρχεται από το Σαχέλ και όχι από το Χάσμα του Suwalki (ο χερσαίος διάδρομος που συνδέει τον ρωσικό θύλακα του Καλίνινγκραντ με την ίδια την Ρωσία, χωρίζοντας τις χώρες της Βαλτικής από την Πολωνία).

Η ιδέα μιας ενδεχόμενης επιστροφής στον πολιτικό διάλογο με την Ρωσία διατηρεί επίσης μεγαλύτερη απήχηση στην Δυτική Ευρώπη απ’ όσο στις χώρες που βρίσκονται πιο κοντά στην σύγκρουση. Παραδόξως, οι ρωσικές στρατιωτικές ήττες στην Ουκρανία έχουν ενισχύσει αυτήν την γραμμή σκέψης: γιατί να μπει κανείς στον κόπο και να δαπανήσει για να ενισχύσει την άμυνα του ΝΑΤΟ στα ανατολικά, λέει [αυτός] ο λογισμός, όταν οι Ουκρανοί έχουν αναλάβει αυτήν την δουλειά και η Ρωσία θα παραμείνει αδύναμη στο άμεσο μέλλον;

Τίποτα από αυτά δεν έχει σκοπό να αμφισβητήσει την βοήθεια που έχουν παράσχει οι Δυτικοευρωπαίοι σύμμαχοι στην Ουκρανία ή να υποβαθμίσει τους περιορισμούς που τους εμποδίζουν να κάνουν περισσότερα. Το θέμα, μάλλον, είναι ότι κάτω από τους πηχυαίους τίτλους των[εφημερίδων περί] αυξημένων προϋπολογισμών και των νέων ταξιαρχιών στα χαρτιά παραμένει η σκληρή πραγματικότητα μιας συμμαχίας ουσιαστικά δύο ταχυτήτων, στην οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες και τα ανατολικά μέλη φέρουν το μεγαλύτερο μέρος του κινδύνου, χωρίς τα τελευταία να απολαμβάνουν το ίδιο προνόμιο της υπόθεσης της δυνατότητας φιλοξενίας μιας μεγάλης κλίμακας, μόνιμης στρατιωτικής παρουσίας η οποία αναπτύχθηκε σε κάθε μέλος που εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ πριν από το 1997.

Αυτό είναι ένα μεγάλο πρόβλημα για δύο λόγους. Πρώτον, η εμπειρία της Ουκρανίας υποδηλώνει ότι ένας μελλοντικός πόλεμος με την Ρωσία μπορεί να μην παιχτεί στα πλεονεκτήματα της τρέχουσας αμυντικής στάσης του ΝΑΤΟ, η οποία βασίζεται στον συνδυασμό μιας μέτριας προωθημένης παρουσίας και της υπόσχεσης για ενισχύσεις. Μόλις καταληφθεί, το έδαφος ίσως να είναι δύσκολο να ανακτηθεί. Αναγνωρίζοντας αυτό το γεγονός, το ΝΑΤΟ έχει υιοθετήσει μια στρατηγική «αποτροπής μέσω άρνησης» (deterrence-by-denial) με στόχο την παρεμπόδιση της επιθετικότητας εκεί όπου αυτή εκδηλώνεται -ή όπως το έθεσε ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ, Γενς Στόλτενμπεργκ, υπερασπίζοντας «κάθε τετραγωνική ίντσα» του εδάφους του ΝΑΤΟ. Ωστόσο, μια τέτοια στρατηγική λειτουργεί μόνο αν το ΝΑΤΟ έχει μια σημαντική προωθημένη παρουσία για να αμφισβητήσει την κατάκτηση από την αρχή. Δεύτερον, μια μελλοντική κρίση στην ανατολική πτέρυγα της Ευρώπης θα μπορούσε να συμβεί την στιγμή που οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι δεσμευμένες στην Ασία. Πρόσφατες εκτιμήσεις δείχνουν ότι η Ρωσία ίσως να είναι σε θέση να ανακτήσει τις απώλειές της από τον πόλεμο και να ανασυγκροτήσει τον στρατό της σε μόλις δύο χρόνια. Σε ένα σενάριο δύο μετώπων, το ΝΑΤΟ θα εξακολουθεί να μπορεί να βασίζεται στις δυνάμεις των ΗΠΑ, αλλά αναπόφευκτα θα πρέπει να βασίζεται περισσότερο από όσο σήμερα στις ευρωπαϊκές συμβατικές δυνάμεις.

ΑΦΥΠΝΗΣΗ

Ο πόλεμος στην Ουκρανία παρουσιάζει ένα σπάνιο και ευπαθές παράθυρο για την αντιμετώπιση της γεωγραφικής ανισορροπίας των κινδύνων στο ΝΑΤΟ. Η Ουάσινγκτον και οι ομοϊδεάτες σύμμαχοι θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν αυτήν την εποχή με το μέγιστο αποτέλεσμα, για να προβάλουν την άποψη ότι το ΝΑΤΟ πρέπει να αναιρέσει τους αυτοεπιβαλλόμενους περιορισμούς που συνόδευσαν τις διευρύνσεις μετά τον Ψυχρό Πόλεμο.

Πρώτον, είναι καιρός να ακυρωθεί η Ιδρυτική Πράξη ΝΑΤΟ-Ρωσίας. Παρόλο που είναι προφανώς νεκρό γράμμα, η πράξη συνεχίζει να ρίχνει στάχτη στα μάτια των διαπραγματεύσεων στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ για την ενίσχυση της ανατολικής πλευράς. Ένα καλό σημείο εκκίνησης θα ήταν να υπάρξει πίεση για μια δήλωση στην σύνοδο κορυφής της επόμενης εβδομάδας στο Βίλνιους ότι η συμμαχία θεωρεί πως οι «τρέχουσες και προβλέψιμες» συνθήκες του 1997 έχουν παρέλθει. Το ΝΑΤΟ θα πρέπει επίσης να εργαστεί για να κερδίσει την συναίνεση σχετικά με την ανάκληση της αυτοδεσμευτικής υπόσχεσης, που συμφωνήθηκε κατά την προετοιμασία της Ιδρυτικής Πράξης, η οποία περιόριζε τις ανατολικές αναπτύξεις σε εκ περιτροπής αντικαταστάσεις σε επίπεδο ταξιαρχίας. Ο σκοπός αυτής της δέσμευσης ήταν να προετοιμάσει το έδαφος για νομικά δεσμευτικά ανώτατα όρια στην Συνθήκη Προσαρμοσμένων Συμβατικών Ενόπλων Δυνάμεων στην Ευρώπη (Adapted Conventional Armed Forces Treaty in Europe), η οποία δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Η άρση αυτών των περιορισμών θα ανοίξει τον δρόμο για να μπορέσει το ΝΑΤΟ να κινηθεί προς μεγαλύτερες, μόνιμες αναπτύξεις τα επόμενα χρόνια.

Επιπλέον, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να ενθαρρύνουν την Ευρωπαϊκή Ένωση να διαθέσει περισσότερους πόρους για την βελτίωση των υποδομών της Ανατολικής Ευρώπης [4]. Πέρυσι, οι Βρυξέλλες περιέκοψαν τον προτεινόμενο προϋπολογισμό για τέτοια έργα. Βασιζόμενη στην επιτυχημένη εταιρική σχέση υποδομών «Ramstein East» με την Πολωνία, η Ουάσινγκτον θα πρέπει να αναζητήσει τρόπους για να συνδυάσει έργα των ΗΠΑ και της ΕΕ -παρέχοντας, για παράδειγμα, αντίστοιχα κονδύλια σε βασικά έργα και ενσωματώνοντας συνδέσμους από Δυτικοευρωπαϊκούς συμμάχους στις πολωνικές επιχειρήσεις της. Η κυβέρνηση Μπάιντεν θα πρέπει επίσης να άρει την αντίθεσή της στην ένταξη της Πολωνίας στο πρόγραμμα ανταλλαγής πυρηνικών του ΝΑΤΟ. Τα τρία «όχι» χρονολογούνται από την εποχή της ανησυχίας για την υπερβολική αντίδραση του Κρεμλίνου σε μια μονομερή πυρηνικοποίηση. Με την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων από την Ρωσία στην Λευκορωσία και τις απειλές της να τα χρησιμοποιήσει στην Ουκρανία, η επιλεκτική επέκταση του προγράμματος κοινής χρήσης πυρηνικών του ΝΑΤΟ θα έστελνε ένα καθυστερημένο μήνυμα ότι το ΝΑΤΟ δεν θα συμμορφωθεί με τους αυτοεπιβαλλόμενους περιορισμούς, αν η Ρωσία δεν το κάνει.

Ιδιωτικά, η Ουάσινγκτον θα πρέπει να πιέσει τους Δυτικοευρωπαίους συμμάχους να δεσμευτούν να ενισχύσουν τις διμερείς και πολυμερείς αναπτύξεις τους στην ανατολική πλευρά, διευκολύνοντας τη ΝΑΤΟϊκή πολιτική αποτροπής μέσω άρνησης. Το μήνυμα θα πρέπει να είναι ότι η τοποθεσία των συμμαχικών στρατευμάτων -όχι μόνο το ποσοστό των δαπανών για την άμυνα- είναι ένα ζωτικής σημασίας μέτρο. Και οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να ξεκαθαρίσουν στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ ότι η υποστήριξη των ΗΠΑ για την ένταξη της Ουκρανίας στην συμμαχία θα αυξηθεί ανάλογα με την προθυμία των συμμάχων της να εγκαταλείψουν την παλιά φόρμουλα των αυτοεπιβαλλόμενων περιορισμών στους προηγούμενους γύρους νέων εισερχομένων. Ο σχηματισμός μιας ισχυρής οχύρωσης στην Ανατολική Ευρώπη θα απαιτήσει από τις Ηνωμένες Πολιτείες να ενσωματώσουν την Ουκρανία στην υπό την ηγεσία των ΗΠΑ αμυντική περίμετρο. Αν η Ουκρανία πρόκειται να γίνει κάποια στιγμή μέλος του ΝΑΤΟ, το υπόλοιπο από το ανατολικό σκέλος της συμμαχίας πρέπει να καταστεί υπερασπίσιμο, μεταξύ άλλων μέσω σημαντικών τοπικών και συμμαχικών δυνάμεων και μόνιμων βάσεων με δυνάμεις όχι μόνο των ΗΠΑ αλλά και άλλων συμμάχων.

Πολύ πριν από την ρωσική κατοχή της Κριμαίας το 2014, οι Ανατολικοί σύμμαχοι του ΝΑΤΟ και κάποιοι στην Ουάσιγκτον είχαν αρχίσει να επισημαίνουν ότι η Ανατολική Ευρώπη ήταν υπο-υπερασπίσιμη, προσκαλώντας την ρωσική αρπακτικότητα. Αυτό δεν ήταν ένα δημοφιλές μήνυμα εκείνη την εποχή. Αλλά η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία θα πρέπει τελικά να καταρρίψει τη μυθοπλασία ότι η διατήρηση σημαντικών δυνάμεων του ΝΑΤΟ δυτικά της Γερμανίας θα οδηγήσει σε οτιδήποτε άλλο εκτός από τον στρατιωτικό καιροσκοπισμό της Ρωσίας. Εν τω μεταξύ, η ικανότητα των Ηνωμένων Πολιτειών να αντιμετωπίσουν τον Ινδο-Ειρηνικό εξαρτάται από την ισχυρή άμυνα στην Ανατολική Ευρώπη. Αν τα πλουσιότερα και πολυπληθέστερα κράτη της Ευρώπης δεν κάνουν τα πάντα για να βοηθήσουν τις Ηνωμένες Πολιτείες να καταστήσουν το έδαφος του ΝΑΤΟ υπερασπίσιμο σε μέρη που βρίσκονται εκτός της συνήθους ζώνης άνεσής τους, δεν εκπληρώνουν το καθήκον τους με τρόπους που ίσως αποβούν εις βάρος της συμμαχίας πολύ καιρό μετά το τέλος του πολέμου στην Ουκρανία.

Σύνδεσμοι:
[1] https://www.lrp.lt/en/joint-communique-by-the-president-of-the-republic-…
[2] https://www.reuters.com/world/europe/germany-ready-permanent-brigade-pre…
[3] https://www.bild.de/bild-plus/politik/inland/politik-inland/bundeswehr-g…
[4] https://cepa.org/comprehensive-reports/the-cepa-military-mobility-project/

Copyright © 2023 by the Council on Foreign Relations, Inc.
All rights reserved.

Πηγή: foreignaffairs.gr

Το άρθρο Η Δυτική Ευρώπη εξακολουθεί να υστερεί στα ανατολικά του ΝΑΤΟ… Του A. Wess Mitchell εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Στις 28 Μαΐου, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο Τούρκος ηγέτης «που δεν χάνει ποτέ τις εκλογές», κέρδισε τον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών της Τουρκίας έναντι του αντιπάλου του, Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου. Ο Ερντογάν βρίσκεται στο τιμόνι της Τουρκίας από το 2003, αρχικά ως πρωθυπουργός και στην συνέχεια, από το 2014, ως πρόεδρος. Η τελευταία του νίκη τού δίνει άλλη μια πενταετή προεδρική θητεία. Μαζί με ένα σάρωμα στις κοινοβουλευτικές εκλογές στις 14 Μαΐου που έδωσε στα υπέρ του Ερντογάν ακροδεξιά και δεξιά κόμματα μια σταθερή πλειοψηφία στο νομοθετικό σώμα της χώρας, η νίκη του χρίζει τον Ερντογάν ως αδιαμφισβήτητο σουλτάνο της Τουρκίας.

Αψηφώντας τις εκτιμήσεις πολλών Δυτικών παρατηρητών που είχαν προβλέψει ότι ο Ερντογάν θα είχε πρόβλημα να κρατηθεί, η σχετικά ομαλή πορεία του προς την επανεκλογή του έχει εγείρει εκτεταμένα ερωτήματα σχετικά με τις πηγές της ισχύος του. Μπροστά στην παρατεταμένη οικονομική αναταραχή, μια ολέθρια απάντηση σε έναν καταστροφικό σεισμό και μια πρόσφατα ενοποιημένη αντιπολίτευση, ο Ερντογάν παρά ταύτα προηγήθηκε άνετα στον πρώτο γύρο της ψηφοφορίας. Στην συνέχεια, έχοντας εξασφαλίσει μια νέα πλειοψηφία για τον κυβερνώντα συνασπισμό του στο κοινοβούλιο και επιτιθέμενος αλύπητα στον Κιλιτσντάρογλου, ο Ερντογάν έφτασε στη νίκη. Επιπλέον, η συμμετοχή ήταν γενικά υψηλή και οι εκλογές φάνηκαν ελεύθερες αν όχι δίκαιες, δεδομένης της ικανότητας του Ερντογάν να καθορίζει τις συνολικές παραμέτρους στις οποίες διεξήχθησαν οι [εκλογικές] αναμετρήσεις. Μετά από 20 χρόνια ολοένα και πιο αυταρχικής διακυβέρνησης, ο Ερντογάν κατάφερε όχι μόνο να κρατηθεί στα αξιώματα αλλά και να αναδειχθεί δυνητικά ακόμα πιο δυνατός.

Τα τελευταία χρόνια, οι αναλυτές συχνά συνέκριναν την προσέγγιση του Ερντογάν στην εξουσία με εκείνη άλλων αντιφιλελεύθερων ηγετών στις ευρωπαϊκές δημοκρατίες -συμπεριλαμβανομένου του Ούγγρου πρωθυπουργού, Βίκτορ Όρμπαν- οι οποίοι χρησιμοποίησαν ένα συνδυασμό θεσμικής μόχλευσης και λαϊκιστικών μέτρων για να διατηρήσουν ευρεία υποστήριξη και να χειραγωγήσουν το σύστημα υπέρ τους. Η Τουρκία δεν ήταν μια καθαρή απολυταρχία, έλεγε η θεωρία, αλλά μάλλον μια δημοκρατία που είχε πέσει στα χέρια ενός αυταρχικού ηγέτη, και προσπαθούσε να κάνει μια επιστροφή. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, εφόσον ο Ερντογάν θα μπορούσε να προσφέρει ευημερία στα μεσαία στρώματα της Τουρκίας – κάνοντας τους ευσεβείς, απλούς Τούρκους να νιώθουν ότι είναι το κέντρο της χώρας- και όσο μπορούσε να κρατά την αντιπολίτευση κατακερματισμένη και να αυστηροποιεί τον έλεγχο του δικαστικού συστήματος και των άλλων των κλάδων της κυβέρνησης, η εξουσία του θα ήταν ασφαλής. Τώρα, όμως, ο Ερντογάν φαίνεται ότι έφτασε σε διαφορετικό σημείο καμπής. Ενόψει των εκλογών του Μαΐου, δεν μπορούσε να υπολογίζει ούτε σε οικονομικές επιτυχίες ούτε σε διχασμένη αντιπολίτευση. Στα χαρτιά, οι Τούρκοι είχαν πολλούς λόγους να είναι δυσαρεστημένοι με τον αρχηγό τους και να απωθήσουν την αυταρχική διακυβέρνησή του. Δεν έγινε όμως αυτό.

Το αποτέλεσμα των εκλογών του Μαΐου υποδηλώνει ότι η Τουρκία έχει πλέον πλησιάσει περισσότερο σε μια ευρασιατική απολυταρχία παρά σε μια αντιφιλελεύθερη ευρωπαϊκή δημοκρατία. Ένας λόγος είναι ότι η προσέγγιση του Ερντογάν στην εκλογική εξουσία μοιάζει ολοένα και περισσότερο με εκείνη ενός εντελώς διαφορετικού είδους ηγέτη: του Ρώσου προέδρου, Βλαντιμίρ Πούτιν. Ακριβώς όπως έκανε ο Πούτιν στην Ρωσία, ο Ερντογάν μπόρεσε να ρυθμίσει τις παραμέτρους των εκλογών πολύ πριν από την ψηφοφορία. Κατά την διάρκεια της προεκλογικής περιόδου, συνέλαβε βασικούς ηγέτες της αντιπολίτευσης και ακτιβιστές της κοινωνίας των πολιτών˙ δαιμονοποίησε τα κόμματα της αντιπολίτευσης ως Δυτικούς υποστηρικτές, πραξικοπηματίες, και συμμάχους τρομοκρατών˙ και έπαιξε το ομοφοβικό χαρτί. («Η αντιπολίτευση είναι όλη LGBTQ», είπε κάποια στιγμή ο Ερντογάν, θυμίζοντας πολύ τον Ρώσο πρόεδρο).

Και με ελαφρώς λιγότερη σκληρότητα από αυτήν που χρησιμοποιούσε ο Πούτιν για να φιμώσει τον ηγέτη της ρωσικής αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι [2], ο Ερντογάν παραμέρισε επίσης τη μοναδική φιγούρα που θα μπορούσε να τον νικήσει, τον δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου, ο οποίος κατηγορήθηκε για «προσβολή εκλογικών αξιωματούχων» και αντιμετωπίζει μια δικαστική υπόθεση που απειλεί να τον απαγορεύσει από την πολιτική. (Ως αποτέλεσμα, ο Ιμάμογλου δεν είχε άλλη επιλογή από το να μείνει εκτός κούρσας για να αποφύγει μια γενική απαγόρευση που θα τον έδιωχνε επίσης από το γραφείο του δημάρχου). Ο Ερντογάν, εν τω μεταξύ, χαρακτήρισε την αντιπολίτευση «τσούλες» και επιτέθηκε στον αντίπαλό του τον Κιλιτσντάρογλου ως ότι είναι «πονηρός, ανήθικος, και ανάξιος, καθώς και προδότης».

Εξίσου δραματικά, ο Ερντογάν άσκησε τον σχεδόν απόλυτο έλεγχο των τουρκικών μέσων ενημέρωσης για να αλλάξει την εστίαση των ίδιων των εκλογών, απαγορεύοντας ουσιαστικά οποιαδήποτε συζήτηση για κρίσιμα ζητήματα όπως ο σεισμός, η οικονομία, και η κυβερνητική διαφθορά. Ουσιαστικά, όπως ο Πούτιν, ο Ερντογάν ήταν σε θέση να χρησιμοποιήσει τα πλεονεκτήματά του ως νυν [ηγέτης], τον έλεγχό του επί των πληροφοριών, και την ικανότητά του να συσχετίζεται με το εθνικό αυτοκρατορικό μεγαλείο σε τέτοιον βαθμό που τα συνηθισμένα εκλογικά ζητήματα δεν είχαν σημασία.

Στην πραγματικότητα, ο Ερντογάν έχει περάσει μεγάλο μέρος των τελευταίων επτά ετών καλλιεργώντας στενότερους δεσμούς με την Ρωσία και μιμούμενος τις στρατηγικές του Πούτιν για την διατήρηση της εξουσίας. Δεδομένου ότι ο Ερντογάν πέρασε τα πρώτα του χρόνια στην εξουσία, γνωστός ως μετριοπαθής ηγέτης που θα κυριαρχούσε στους στρατηγούς της Τουρκίας και θα έφερνε την χώρα στην Ευρώπη -και δεδομένης της θέσης της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ- η έκταση της πρόσφατης κλίσης του προς την Ρωσία είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή. Φυσικά, ο Ερντογάν ήταν ένας έξυπνος πολιτικός στρατηγιστής πολύ πριν από τις τρέχουσες εκλογές και η προσέγγισή του στην εξουσία δανείζεται επίσης από άλλες πηγές. Ωστόσο, η επανεκλογή του, παρά τις ισχυρές πιθανότητες, θα μπορούσε να σηματοδοτήσει ένα κρίσιμο ορόσημο: ο Ερντογάν θα μπορούσε τώρα να είναι στην εξουσία για πολλά ακόμη χρόνια, και ο αυξανόμενος ρόλος του Ρώσου προέδρου ως υποστηρικτή και μοντέλου ίσως να περιέχει βασικές γνώσεις για το τι θα σημαίνει η νέα θητεία του Ερντογάν για το μέλλον της Τουρκίας.

Η ΛΥΣΗ ΠΟΥΤΙΝ

Αν και η στροφή του Ερντογάν προς τον Πούτιν έχει αναπτυχθεί σταδιακά, η προέλευσή της εντοπίζεται στην αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος του 2016 στην Τουρκία. Αυτή ήταν μια από τις πιο κρίσιμες στιγμές της θητείας του Ερντογάν, ένα σημείο δραματικής αβεβαιότητας που χρησιμοποίησε ο Πούτιν για να φέρει τον ηγέτη της Τουρκίας πιο κοντά του. Τη νύχτα της 15ης Ιουλίου 2016, συνωμότες εντός των ενόπλων δυνάμεων της Τουρκίας προσπάθησαν να ανατρέψουν τον Ερντογάν και να πάρουν τον έλεγχο της χώρας. Ο Ερντογάν, ο οποίος παραλίγο να χάσει την ζωή του, κράτησε την εξουσία και ανέκτησε τον έλεγχο, αλλά συγκλονίστηκε βαθιά. Μόλις δύο εβδομάδες αργότερα, ο Πούτιν τον κάλεσε στην Αγία Πετρούπολη για συνάντηση. Και για τους δύο ηγέτες, η συνάντηση ήταν τέτοια που άλλαζε το παιχνίδι.

Για πολλούς παρατηρητές, η συνάντηση προκάλεσε έκπληξη: πίσω στην οθωμανική εποχή, η Ρωσία ήταν η ιστορική εχθρός της Τουρκίας και εκείνη την στιγμή ο Ερντογάν και ο Πούτιν βρίσκονταν στις αντίθετες πλευρές ενός βάναυσου πολέμου δια πληρεξουσίων στην Συρία, με τον Ερντογάν να υποστηρίζει τις δυνάμεις που προσπαθούσαν να εκδιώξουν το καθεστώς Άσαντ και τον Πούτιν να έχει στείλει ρωσικές δυνάμεις για να τον προστατεύσουν. Επιπλέον, θα χρειαζόταν πολύ περισσότερος χρόνος για τους ηγέτες των συμμάχων της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ ώστε να απευθύνουν στον Ερντογάν μια παρόμοια πρόσκληση μετά την απόπειρα πραξικοπήματος. Όμως ο Πούτιν είδε μια σπάνια ευκαιρία να φλερτάρει τον Τούρκο ηγέτη, γνωρίζοντας ότι ο Ερντογάν ήταν ευάλωτος και χρειαζόταν υποστήριξη. Συγκεκριμένα, η συνάντηση πρόσφερε μια ευκαιρία στον Πούτιν να δημιουργήσει μια σφήνα μεταξύ της Τουρκίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, οι χώρες που διαθέτουν τους δύο μεγαλύτερους στρατούς του ΝΑΤΟ. Αλλά πρόσφερε επίσης πλεονεκτήματα στον Ερντογάν, ο οποίος προσπαθούσε με αγωνία να υποστηρίξει την εξουσία του μετά το πραξικόπημα.

Μάλιστα, οι δύο ηγέτες είχαν περισσότερα από λίγα κοινά σημεία. Αμφότεροι είχαν έρθει για πρώτη φορά στην εξουσία γύρω στις αρχές του νέου αιώνα —ο Πούτιν το 1999, ο Ερντογάν το 2003— και αμφότεροι είχαν αρχικά θεωρηθεί ως μετριοπαθείς προσωπικότητες που θα μπορούσαν να ενσωματώσουν τις χώρες τους με την Ευρώπη και την Δύση. Αλλά καθοριστικά για τη μετέπειτα επιδίωξή τους για ανεξέλεγκτη εξουσία, αμφότεροι οι ηγέτες είχαν επίσης αναλάβει καθήκοντα μετά από μια δεκαετία αναταραχής στις χώρες τους. Η άνοδος του Πούτιν ήρθε μετά από χρόνια ρωσικής οικονομικής κατάρρευσης και τον αιματηρό πόλεμο της Τσετσενίας [3], μια εποχή κατά την οποία η Ρωσία κατέβηκε στο επίπεδο δύναμης τρίτης διαλογής. Στην Τουρκία, ο Ερντογάν ανέβηκε στην πρωθυπουργία μετά από τρεις οικονομικές κρίσεις, τη μαζική διαφθορά μεταξύ των ελίτ, και τις συγκρούσεις μεταξύ των τουρκικών δυνάμεων ασφαλείας και του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (PKK) που είχαν στοιχίσει χιλιάδες ζωές.

Τόσο ο Πούτιν όσο και ο Ερντογάν είχαν υποσχεθεί να τερματίσουν το πολιτικό χάος και να προσφέρουν ευημερία, για το οποίο αρχικά είχαν τεράστια δημοτικότητα. Ωστόσο, αφού έφεραν νέα σταθερότητα και ανάπτυξη στις χώρες τους, αμφότεροι είχαν αναπτύξει έντονη προτίμηση για την ισχύ -για τις χώρες τους και για τους εαυτούς τους. Έτσι, για τον Ερντογάν, ευάλωτο μετά την απόπειρα πραξικοπήματος, ο Πούτιν ήταν ένας ισχυρός ηγέτης που μπορούσε να προσφέρει όχι μόνο κρίσιμη υποστήριξη σε μια περίοδο σημαντικής αβεβαιότητας στην Τουρκία αλλά και προσωπική ασφάλεια σε περίπτωση παρόμοιας απόπειρας πραξικοπήματος στο μέλλον.

Κρισίμως για τον Πούτιν, η συνάντηση του 2016 άνοιξε τον δρόμο στην Ρωσία να φέρει την Τουρκία πιο κοντά στην δική της εξωτερική πολιτική. Οι δύο χώρες συνήψαν μια σειρά συμφωνιών —πρώτα στην Συρία και στην συνέχεια στην Λιβύη και τον Νότιο Καύκασο, όπου η Μόσχα και η Άγκυρα είχαν επίσης εμπλακεί σε πολέμους δια πληρεξουσίων. Στην Συρία, για παράδειγμα, ο Ερντογάν συμφώνησε να σταματήσει τις εντατικές στρατιωτικές εκστρατείες κατά του καθεστώτος Άσαντ, στρέφοντας την προσοχή του τουρκικού στρατού στις κουρδικές Μονάδες Λαϊκής Προστασίας (YPG), του εταίρου των Ηνωμένων Πολιτειών στην καταπολέμηση του Ισλαμικού Κράτους (ή ISIS), προς μεγάλη οργή Αμερικανών στελεχών χάραξης πολιτικής, ειδικά στο Πεντάγωνο.

Μετά την συνάντηση του 2016, ο Ερντογάν δεσμεύτηκε επίσης να αγοράσει το σύστημα αντιπυραυλικής άμυνας S-400 από την Ρωσία, γνωρίζοντας πολύ καλά ότι αυτή η αγορά θα οδηγούσε σε πρόσθετη ρήξη των τουρκο-αμερικανικών δεσμών. (Στην πραγματικότητα, οι κυρώσεις του Κογκρέσου που προέκυψαν ουσιαστικά πάγωσαν την στρατιωτική συνεργασία των ΗΠΑ με την Τουρκία). Έτσι ο Πούτιν μπόρεσε να δημιουργήσει τα δύο βασικά προβλήματα στην σχέση Ουάσιγκτον-Άγκυρας —τις YPG και τους S-400— που συνεχίζουν να εμποδίζουν τους δεσμούς ΗΠΑ-Τουρκίας μέχρι σήμερα και που πολλοί αναλυτές θεωρούν πλέον ότι είναι ανεπίλυτοι.

Ο ΤΣΑΡΟΣ ΚΑΙ Ο ΣΟΥΛΤΑΝΟΣ

Αλλά η αυξανόμενη συνεργασία με την Ρωσία έδωσε επίσης στον Ερντογάν ένα νέο πρότυπο οργάνωσης της διακυβέρνησής του στο εσωτερικό. Ο Πούτιν θα γινόταν μια νέα πηγή οικονομικής υποστήριξης για το καθεστώς Ερντογάν —μόνο τον τελευταίο χρόνο, η Ρωσία παρείχε στην Τουρκία δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια σε μετρητά και αναβολές πληρωμών. Αλλά ο Ερντογάν άρχισε επίσης να αντιγράφει απευθείας το στυλ διακυβέρνησης του Πούτιν. Πρώτον, μετά την απόπειρα πραξικοπήματος, ο Ερντογάν ήταν έτοιμος να λάβει νέα σκληρά μέτρα για να εξαλείψει τυχόν απειλές για την εξουσία του, στρατηγικές που ο Πούτιν είχε από καιρό εφαρμόσει στην Ρωσία. Έτσι, ο Ερντογάν χρησιμοποίησε εξουσίες έκτακτης ανάγκης για να πραγματοποιήσει μια ευρεία καταστολή της κοινωνίας, στοχεύοντας όχι μόνο ύποπτους πραξικοπηματίες, αλλά και κεντρώους, φιλελεύθερους, αριστερούς, σοσιαλιστές, Κούρδους εθνικιστές, ακόμη και συντηρητικούς που του εναντιώθηκαν.

Στην συνέχεια, το 2017, ο Ερντογάν ξεκίνησε ένα δημοψήφισμα -την πρώτη στημένη [εκλογική] κούρσα της βασιλείας του- για να αλλάξει το πολιτικό σύστημα της Τουρκίας από κοινοβουλευτική δημοκρατία σε προεδρικό σύστημα, μια κίνηση που θα του έδινε περισσότερες σαρωτικές εκτελεστικές εξουσίες. Ακόμη και με τα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα που του έδινε η θέση του˙ ωστόσο, δεν μπόρεσε να κερδίσει αυτό το δημοψήφισμα δίκαια. Μετά το κλείσιμο της κάλπης και ενώ η καταμέτρηση βρισκόταν σε εξέλιξη, το εκλογικό συμβούλιο της χώρας, λαμβάνοντας γραμμή από τον Ερντογάν, δήλωσε ότι παρόλο που μόνο τα ψηφοδέλτια με σφραγίδα του συμβουλίου καταμετρώντο ως έγκυρα μέχρι εκείνη την στιγμή στις τουρκικές εκλογές, και τα ψηφοδέλτια χωρίς σφραγίδα μπορούσαν πλέον να καταμετρηθούν -και ότι 2,4 εκατομμύρια ψηφοδέλτια χωρίς σφραγίδα που είχαν εμφανιστεί ξαφνικά θα μπορούσαν να προστεθούν στην τελική καταμέτρηση. Ως αποτέλεσμα, ο Ερντογάν «κέρδισε» το δημοψήφισμα με διαφορά 1,7 εκατομμυρίων ψήφων.

Η συνταγματική αλλαγή τέθηκε σε ισχύ τον Ιούλιο του 2018 και έδωσε στον Ερντογάν νέες εξουσίες, καθιστώντας τον ταυτόχρονα αρχηγό κράτους, αρχηγό της κυβέρνησης, αρχηγό του κυβερνώντος κόμματος, αρχηγό της αστυνομίας (μια πανεθνική δύναμη στην Τουρκία), και αρχηγό του στρατού ως αρχιστράτηγος. Ακριβώς όπως ο Πούτιν είχε αποκτήσει σαρωτικές εκτελεστικές εξουσίες στην Ρωσία, ο Ερντογάν είχε γίνει πλέον ο πιο ισχυρός εκλεγμένος ηγέτης της Τουρκίας μετά την πρώτη ελεύθερη και δίκαιη ψηφοφορία της χώρας το 1950 -στην πραγματικότητα ένας νέος Σουλτάνος. Πιο συμβολικά, όπως ο Πούτιν, ο οποίος όλο και περισσότερο εμφανίζει τον εαυτό του ως διάδοχο των μεγαλύτερων τσάρων της Ρωσίας, ο Ερντογάν άρχισε επίσης να αγκαλιάζει τα στολίδια ενός αυτοκρατορικού αρχηγού κράτους. Ήδη το 2014, είχε εγκαταλείψει το Cankaya, ένα ανεπιτήδευτο συγκρότημα επαύλεων και το παραδοσιακό γραφείο των προέδρων της Τουρκίας πριν από αυτόν, υπέρ του Bestepe, ενός τεράστιου παλατιού 1.200 δωματίων και γραφείων στην Άγκυρα. Και συνέχισε να επαναχρησιμοποιεί τα ανάκτορα της Οθωμανικής εποχής της Κωνσταντινούπολης ως κυβερνητικά γραφεία, σε μια προσπάθεια να αναδειχθεί ως νεο-οθωμανός ηγέτης της Τουρκίας.

Εκτός από την ενίσχυση της εξουσίας του, η συναναστροφή του Ερντογάν με τον Πούτιν είχε ήδη σημαντικές συνέπειες τόσο για την Ρωσία όσο και για την Δύση. Από το 2016, ο Πούτιν έχει διευκολύνει τέσσερις τουρκικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Συρία για να υπονομεύσει το συριακό παρακλάδι του PKK, τις YPG —βοηθώντας στην δημιουργία μιας άποψης μεταξύ των ελίτ ασφαλείας της Τουρκίας και του κοινού ότι η Ρωσία είναι καλύτερος και πιο ειλικρινής εταίρος της Τουρκίας από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Εν τω μεταξύ, η στρατιωτική επιτυχία του Ερντογάν κατά των YPG στην Συρία βοήθησε την εικόνα του στο εσωτερικό, όπου πολλοί θεωρούν το PKK ως θανάσιμη απειλή για την εθνική ασφάλεια.

Σε αντάλλαγμα, ο Ερντογάν έχει προσφέρει στον Πούτιν μια χείρα βοηθείας στον πόλεμο της Ουκρανίας. Αν και η Άγκυρα έχει υποστηρίξει στρατιωτικά την Ουκρανία -τα τουρκικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη βοήθησαν να αποτραπεί η πτώση του Κιέβου στα χέρια της Ρωσίας κατά την αρχική blitzkrieg φάση του πολέμου- ο Ερντογάν έχει διατηρήσει τους δεσμούς με τη Ρωσία ανοιχτούς οικονομικά. Με το να μην συμμετάσχει στις κυρώσεις υπό τις ΗΠΑ κατά της Ρωσίας, ο Ερντογάν παρείχε στον Πούτιν πρόσβαση στις διεθνείς αγορές και επέτρεψε στους ολιγάρχες του, στους οποίους πλέον απαγορεύονται οι διακοπές στην γαλλική Ριβιέρα, να παρεπιδημούν στην τουρκική Ριβιέρα.

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΗΣ ΜΟΣΧΑΣ;

Εν μέσω αυτής της αυξανόμενης συνεργασίας με τη Ρωσία, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ο Ερντογάν κατάφερε να δημιουργήσει ένα επιτυχημένο αποτέλεσμα στις εκλογές του Μαΐου. Οι τακτικές που χρησιμοποίησε -ελέγχοντας ποιοι υποψήφιοι θα κατέβαιναν [στις εκλογές] εναντίον του και κυριαρχώντας στον χώρο της ενημέρωσης με ψευδείς ειδήσεις- βγαίνουν από το σενάριο του Πούτιν. Σήμερα, σχεδόν τόσοι Τούρκοι πολίτες πιστεύουν ότι ο Ερντογάν έχει κάνει την Τουρκία βιομηχανικό-στρατιωτικό γίγαντα και ότι, όπως λέει, «οι τρομοκράτες του ΡΚΚ υποστηρίζουν τον Κιλιτσντάρογλου» όσο και οι Ρώσοι που πιστεύουν ότι ο Πούτιν «απο-ναζιστοποιεί» την Ουκρανία και ότι έχει αποκαταστήσει την χαμένη αυτοκρατορική δόξα της Ρωσίας. Όπως ο Πούτιν, ο Ερντογάν έχει κάνει την εκλογική διαδικασία τόσο στρεβλή υπέρ του νυν κυβερνήτη που δεν έχει πλέον σημασία πόσο ελεύθερη είναι η ψήφος. Οι προκαθορισμένες συνθήκες υπό τις οποίες διεξήχθησαν οι εκλογές κατέστησαν σχεδόν αδύνατη την εκλογή άλλου εκτός του σουλτάνου της Τουρκίας —ακόμα και ενόψει μιας ευρείας αντιπολίτευσης και των αυξανόμενων οικονομικών προβλημάτων.

Σε αυτό το στάδιο, ο Ερντογάν και ο Πούτιν έχουν έναν ολοένα και πιο ακατάλυτο δεσμό. Για τον Πούτιν, ο Ερντογάν είναι ένας ομοϊδεάτης ηγέτης μέσω του οποίου μπορεί να αμφισβητήσει έμμεσα την διεθνή υπό την ηγεσία των ΗΠΑ τάξη πραγμάτων, είτε ασκώντας κριτική στον ρόλο των ΗΠΑ στον πόλεμο της Ουκρανίας είτε βάζοντας εμπόδια στην σκανδιναβική επέκταση του ΝΑΤΟ. Για τον Ερντογάν, ο Ρώσος ηγέτης παρείχε ένα μοντέλο για τον τρόπο εξάλειψης της εγχώριας αντιπολίτευσης και απόκτησης σχεδόν απόλυτης εξουσίας. Εν τω μεταξύ, το πολιτικό σύστημα της Τουρκίας έχει έρθει πιο κοντά στο ρωσικό από όσο ποτέ στο παρελθόν, όσον αφορά στις κινήσεις του προς ένα ολοένα πιο συγκεντρωτικό εκτελεστικό κράτος. Αυτό συμβαίνει παρά τις συνεχιζόμενες γεωστρατηγικές διαμάχες μεταξύ Άγκυρας και Μόσχας, που κυμαίνονται από την σύγκρουση στην Κύπρο, όπου η Ρωσία και η Τουρκία ήταν παραδοσιακά σε αντίθετες πλευρές, μέχρι την προσάρτηση της Κριμαίας από την Ρωσία [4], την οποία η Τουρκία θεωρεί απαράδεκτη. Αλλά ακόμη και με αυτά τα άλυτα ζητήματα, ο Πούτιν γνωρίζει ότι με τον Ερντογάν έχει κάνει μια ασφαλή επένδυση: για τον Ρώσο πρόεδρο, όσο περισσότερο ο Ερντογάν κινείται προς μια αυταρχική κατεύθυνση, τόσο πιο πιθανό είναι η Τουρκία να είναι ευέλικτος εταίρος του Κρεμλίνου. Η αυταρχική στροφή της Τουρκίας και ο άξονας της εξωτερικής πολιτικής προς την Ρωσία είναι οι δίδυμοι πυλώνες του Ερντογάν.

Η εκλογική νίκη του Ερντογάν σημαίνει ότι θα συνεχίσει να ευνοεί τη Μόσχα διεθνώς, διατηρώντας ισχυρούς οικονομικούς δεσμούς με την Ρωσία και παρέχοντας στον Πούτιν και στους ολιγάρχες του ζωτικούς τρόπους για να παρακάμψουν τις κυρώσεις. Ο Πούτιν εκμεταλλεύτηκε την βασική ανασφάλεια του Ερντογάν το 2016 —ο Ερντογάν εξακολουθεί να αισθάνεται ότι η εξουσία του είναι αδύναμη, ακόμα κι αν έχει γίνει ο νέος σουλτάνος της Τουρκίας— και μέχρι σήμερα το Κρεμλίνο συνεχίζει να επωφελείται από αυτό. Ο Ερντογάν κάθεται με αγωνία στον θρόνο. Ο Πούτιν το γνωρίζει αυτό και το χρησιμοποιεί για να φέρει τον Ερντογάν πιο κοντά στην τροχιά του και την Άγκυρα πιο κοντά στην τροχιά της Μόσχας.

Πηγή: foreignaffairs.gr

Το άρθρο Η ρωσική νίκη του Ερντογάν… Του Soner Cagaptay εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

«Υπάρχουν δεκαετίες όπου δεν συμβαίνει τίποτα, και υπάρχουν εβδομάδες όπου συμβαίνουν [γεγονότα που θα χωρούσαν σε] δεκαετίες». Αυτά τα λόγια αποδίδονται αποκρυφιστικά στον Μπολσεβίκο επαναστάτη (και αναγνώστη του Foreign Affairs ) Βλαντιμίρ Λένιν, ως αναφερόμενο στην ταχεία κατάρρευση της τσαρικής Ρωσίας πριν από μόλις 100 χρόνια. Αν είχε πει πραγματικά αυτά τα λόγια, ο Λένιν θα μπορούσε να είχε προσθέσει ότι υπάρχουν και δεκαετίες όπου συμβαίνουν αιώνες.

Ο κόσμος βρίσκεται στη μέση μιας τέτοιας δεκαετίας. Όπως και με άλλες ιστορικές καμπές, ο κίνδυνος σήμερα πηγάζει από μια οξεία παρακμή της παγκόσμιας τάξης. Αλλά περισσότερο από κάθε άλλη πρόσφατη στιγμή, αυτή η παρακμή απειλεί να γίνει ιδιαίτερα απότομη, λόγω της συρροής παλαιών και νέων απειλών που έχουν αρχίσει να διασταυρώνονται σε μια εποχή που οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι σε καλή θέση να αντιμετωπίσουν αυτές τις απειλές.

Από τη μια πλευρά, ο κόσμος είναι μάρτυρας της αναβίωσης ορισμένων από τις χειρότερες πτυχές της παραδοσιακής γεωπολιτικής: ανταγωνισμός μεγάλων δυνάμεων, αυτοκρατορικές φιλοδοξίες, μάχες για πόρους. Σήμερα, η Ρωσία έχει επικεφαλής έναν τύραννο, τον πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν, ο οποίος λαχταρά να δημιουργήσει εκ νέου μια ρωσική σφαίρα επιρροής και ίσως ακόμη και μια ρωσική αυτοκρατορία. Ο Πούτιν είναι πρόθυμος να κάνει σχεδόν τα πάντα για να επιτύχει αυτόν τον στόχο και είναι σε θέση να ενεργεί όπως θέλει, επειδή οι εσωτερικοί περιορισμοί στο καθεστώς του έχουν ως επί το πλείστον εκλείψει. Εν τω μεταξύ, υπό τον πρόεδρο Xi Jinping, η Κίνα έχει ξεκινήσει μια αναζήτηση για περιφερειακή και δυνητικά παγκόσμια πρωτοκαθεδρία, βάζοντας τον εαυτό της σε μια τροχιά που θα οδηγήσει σε αυξημένο ανταγωνισμό ή ακόμη και σε αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Αλλά αυτά δεν είναι όλα –ούτε κατά διάνοια. Αυτοί οι γεωπολιτικοί κίνδυνοι συγκρούονται με σύνθετες νέες προκλήσεις κεντρικές για την σύγχρονη εποχή, όπως η κλιματική αλλαγή, οι πανδημίες, και η διάδοση των πυρηνικών όπλων. Και δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι διπλωματικές συνέπειες από τους αυξανόμενους ανταγωνισμούς έχουν καταστήσει σχεδόν αδύνατο για τις μεγάλες δυνάμεις να συνεργαστούν επί των περιφερειακών και διεθνών προκλήσεων, ακόμη και όταν είναι προς το συμφέρον τους να το πράξουν.

Αυτό που περιπλέκει περαιτέρω την εικόνα είναι η πραγματικότητα ότι η αμερικανική δημοκρατία και η πολιτική συνοχή βρίσκονται σε κίνδυνο σε βαθμό που δεν έχει παρατηρηθεί μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. Τούτο έχει σημασία γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι μόνο μια χώρα μεταξύ πολλών: η ηγεσία των ΗΠΑ έχει υποστηρίξει την τάξη που επικρατούσε στον κόσμο τα τελευταία 75 χρόνια και παραμένει εξίσου κεντρική σήμερα. Εντούτοις, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα γίνουν όλο και λιγότερο πρόθυμες και ικανές να ηγηθούν στην διεθνή σκηνή.

Αυτές οι συνθήκες έχουν δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο: ο αυξημένος γεωπολιτικός ανταγωνισμός καθιστά ακόμη πιο δύσκολο το να παραχθεί η συνεργασία που απαιτούν τα νέα παγκόσμια προβλήματα, και το επιδεινούμενο διεθνές περιβάλλον τροφοδοτεί περαιτέρω τις γεωπολιτικές εντάσεις -όλα αυτά την στιγμή που οι Ηνωμένες Πολιτείες αποδυναμώνονται και η προσοχή του είναι διασπασμένη. Το τρομακτικό χάσμα μεταξύ των παγκόσμιων προκλήσεων και των απαντήσεων του κόσμου, οι αυξημένες προοπτικές για πολέμους μεγάλων δυνάμεων στην Ευρώπη και τον Ινδο-Ειρηνικό, και η αυξανόμενη πιθανότητα το Ιράν να προκαλέσει αστάθεια στη Μέση Ανατολή έχουν έρθει μαζί ώστε να δημιουργήσουν την πιο επικίνδυνη στιγμή μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ονομάστε το μια τέλεια —ή, ακριβέστερα, μια ατελή— καταιγίδα.

Το να προειδοποιείς για τον κίνδυνο δεν σημαίνει ότι προβλέπεις το μέλλον. Στην ιδανική περίπτωση, τα πράγματα θα πάνε προς το καλύτερο. Αλλά τα καλά πράγματα σπάνια συμβαίνουν από μόνα τους. Αντίθετα, αφημένα στην τύχη τους, τα συστήματα χειροτερεύουν. Το καθήκον των Αμερικανών υπευθύνων χάραξης πολιτικής, λοιπόν, είναι να ανακαλύψουν ξανά τις αρχές και την πρακτική της κρατικής πολιτικής: να παρατάξουν την εθνική ισχύ και την συλλογική δράση ενάντια στην τάση προς αταξία. Ο στόχος πρέπει να είναι η διαχείριση της σύγκρουσης της παλιάς γεωπολιτικής και των νέων προκλήσεων, η δράση με πειθαρχία σε ό,τι επιδιώκεται, και η οικοδόμηση διευθετήσεων ή, ακόμη καλύτερα, θεσμών όπου υπάρχει επαρκής συναίνεση. Για να τα κάνει όλα αυτά, η Ουάσιγκτον θα πρέπει να δώσει προτεραιότητα στην εγκαθίδρυση τάξης έναντι της προώθησης της δημοκρατίας στο εξωτερικό -την ίδια στιγμή που θα εργάζεται για την ενίσχυση της δημοκρατίας στο εσωτερικό.

Η ΑΤΑΞΙΑ ΣΕ ΑΝΟΔΟ

Τον Αύγουστο του 1990, με σκοπό την εδαφική κατάκτηση, το Ιράκ εισέβαλε στον πολύ μικρότερο γείτονά του, το Κουβέιτ. «Αυτό δεν θα κρατήσει», απάντησε ο πρόεδρος των ΗΠΑ, George H. W. Bush. Είχε δίκιο. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, η Ουάσιγκτον είχε οργανώσει ευρεία διεθνή υποστήριξη για μια στρατιωτική επέμβαση γύρω από τον περιορισμένο στόχο της έξωσης των ιρακινών δυνάμεων από το Κουβέιτ. Ο Πόλεμος του Κόλπου 1990-91 χαρακτηρίστηκε από εκτεταμένη συνεργασία, μεταξύ άλλων από την Κίνα και την Ρωσία, που ενισχύθηκε από την ηγεσία των ΗΠΑ υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών. Σε λίγους μήνες, η συντονισμένη απάντηση γνώρισε σημαντική επιτυχία. Η ιρακινή επιθετικότητα αντιστράφηκε και η ανεξαρτησία του Κουβέιτ αποκαταστάθηκε με ελάχιστο κόστος. Οι μεγάλες δυνάμεις υποστήριξαν τον κανόνα ότι η βία δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αλλαγή των συνόρων, θεμελιώδες στοιχείο της διεθνούς τάξης.

Τίποτα αυτού του είδους δεν θα μπορούσε να συμβεί στον σημερινό κόσμο, όπως έχει καταστήσει πολύ σαφές η κρίση της Ουκρανίας, και το γεγονός ότι η Ρωσία είναι μια πολύ πιο ισχυρή και με επιρροή χώρα από όσο ήταν το Ιράκ το 1990 εξηγεί μόνο εν μέρει την διαφορά. Αν και η εισβολή της Ρωσίας έχει εμπνεύσει ένα αίσθημα αλληλεγγύης και εντυπωσιακά επίπεδα συντονισμού μεταξύ των Δυτικών χωρών, ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν έχει αποδώσει τίποτα που να μοιάζει με τον σχεδόν παγκόσμιο εναγκαλισμό των στόχων και των θεσμών της υπό την ηγεσία των ΗΠΑ τάξης που παρακινήθηκε από τον Πόλεμο του Κόλπου. Αντίθετα, το Πεκίνο έχει ευθυγραμμιστεί με τη Μόσχα και μεγάλο μέρος του κόσμου αρνήθηκε να υπογράψει τις κυρώσεις που επιβλήθηκαν στην Ρωσία από την Ουάσιγκτον και τους εταίρους της. Και με ένα από τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ να παραβιάζει κατάφωρα το διεθνές δίκαιο και την αρχή ότι τα σύνορα δεν μπορούν να αλλάξουν μέσω βίας, ο ΟΗΕ παραμένει ως επί το πλείστον στο περιθώριο.

Κατά μια έννοια, οι δύο πόλεμοι χρησιμεύουν ως εκατέρωθεν όρια για τη μεταψυχροπολεμική Pax Americana. Η κυριαρχία της ισχύος των Ηνωμένων Πολιτειών επρόκειτο να μειωθεί, όχι λόγω της αμερικανικής παρακμής αλλά λόγω αυτού που ο σχολιαστής Fareed Zakaria ονόμασε «η άνοδος των υπολοίπων» —δηλαδή, η οικονομική και στρατιωτική ανάπτυξη άλλων χωρών και οντοτήτων και η εμφάνιση ενός κόσμου που ορίζεται από μια πολύ μεγαλύτερη διάχυση ισχύος. Τούτου λεχθέντος, οι Ηνωμένες Πολιτείες, με ό,τι έκαναν και δεν έκαναν στον κόσμο και στο εσωτερικό, σπατάλησαν μεγάλο μέρος της μεταψυχροπολεμικής κληρονομιάς τους, αποτυγχάνοντας να μεταφράσουν την πρωτοκαθεδρία τους σε μια διαρκή τάξη πραγμάτων.

Αυτή η αποτυχία είναι ιδιαίτερα αισθητή όταν πρόκειται για την Ρωσία. Στα χρόνια που ακολούθησαν την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, η αντιπαράθεση της τεράστιας αμερικανικής ισχύος και η εκπληκτική ρωσική αδυναμία έκαναν να φαίνεται απίθανο ότι, τρεις δεκαετίες αργότερα, οι παγκόσμιες υποθέσεις θα κυριαρχούνταν ξανά από εχθρότητα μεταξύ του Κρεμλίνου και των Δυτικών πρωτευουσών. Οι συζητήσεις μαίνονται για το πώς συνέβη αυτό, με βαθιές διαφωνίες σχετικά με το πόση ευθύνη αξίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες και πόσα πρέπει να αποδοθούν στον Πούτιν ή στην ρωσική πολιτική κουλτούρα ευρύτερα. Αλλά όποια και αν είναι η αιτία, είναι δύσκολο να αρνηθούμε ότι έξι προεδρικές διοικήσεις των ΗΠΑ δεν έχουν πολλά να επιδείξουν σε όλες τις προσπάθειές τους να οικοδομήσουν μια επιτυχημένη μεταψυχροπολεμική σχέση με την Ρωσία. Σήμερα, υπό τον Πούτιν, η ρωσική συμπεριφορά είναι ουσιαστικά σε αντίθεση με τις πιο βασικές αρχές της διεθνούς τάξης. Ο Πούτιν δεν δείχνει ενδιαφέρον για την ενσωμάτωση της Ρωσίας στην επικρατούσα τάξη πραγμάτων, αλλά μάλλον επιδιώκει να την αγνοήσει όταν μπορεί —και όταν δεν μπορεί, να την υπονομεύσει ή να την νικήσει. Έχει επιδείξει επανειλημμένα την προθυμία του να χρησιμοποιήσει βάναυση στρατιωτική βία εναντίον αμάχων πληθυσμών στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Το καθεστώς του Πούτιν δεν σέβεται τα σύνορα και την κυριαρχία άλλων χωρών, όπως μαρτυρά η συνεχιζόμενη εισβολή του στην Ουκρανία και η προσπάθεια προσάρτησης τμημάτων της χώρας.

Η επιθετικότητα της Ρωσίας έχει ανατρέψει πολλές υποθέσεις που επηρέασαν την σκέψη για τις διεθνείς σχέσεις στη μεταψυχροπολεμική εποχή. Τερμάτισε το διάλειμμα της ιστορίας όπου οι πόλεμοι μεταξύ χωρών ήταν σπάνιοι. Έχει καταστήσει κενό τον κανόνα ενάντια στην απόκτηση εδάφους χωρών δια της βίας. Και έχει αποδείξει ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση δεν αποτελεί οχύρωση έναντι των απειλών για την παγκόσμια τάξη. Πολλοί πίστευαν ότι η εξάρτηση της Ρωσίας από τις δυτικοευρωπαϊκές αγορές για τις ενεργειακές εξαγωγές της θα ενθάρρυνε τον [αυτο]περιορισμό. Στην πραγματικότητα, αυτοί οι δεσμοί δεν είχαν καλύτερο αποτέλεσμα στον μετριασμό της ρωσικής συμπεριφοράς από όσο στην αποτροπή του ξεσπάσματος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ακόμα χειρότερα, η αλληλεξάρτηση αποδείχτηκε περισσότερο περιοριστική για τις χώρες που είχαν επιτρέψει στους εαυτούς τους να γίνουν εξαρτημένες από την Ρωσία (πάνω από όλα, η Γερμανία) παρά στην ίδια την Ρωσία.

Τούτων λεχθέντων, η Ρωσία θα βγει αποδυναμωμένη από αυτό που υπόσχεται να είναι ένας μακρός πόλεμος με την Ουκρανία. Σε αντίθεση με την Σοβιετική Ένωση, η Ρωσία κάθε άλλο παρά υπερδύναμη είναι. Ακόμη και πριν οι Δυτικές χώρες επιβάλουν κυρώσεις στην Ρωσία ως απάντηση στην επίθεσή της στην Ουκρανία, η ρωσική οικονομία δεν ήταν μεταξύ των δέκα μεγαλύτερων στον κόσμο όσον αφορά το ΑΕΠ˙ τουλάχιστον εν μέρει λόγω αυτών των κυρώσεων, αναμένεται να συρρικνωθεί έως και 10% κατά την διάρκεια του 2022. Η οικονομία της Ρωσίας παραμένει σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένη από την παραγωγή ενέργειας˙ οι ένοπλες δυνάμεις της έχει αποκαλυφθεί ότι έχουν κακή ηγεσία και οργάνωση και δεν συγκρίνονται με το ΝΑΤΟ. Και πάλι, ωστόσο, είναι η ρωσική αδυναμία αντιπαρατιθέμενη με την προθυμία και την ικανότητα του Πούτιν να ενεργεί απερίσκεπτα με την στρατιωτική και πυρηνική ισχύ που διαθέτει, που καθιστά την Ρωσία τέτοιο [μεγάλο] κίνδυνο.

Η Ρωσία αποτελεί ένα οξύ, βραχυπρόθεσμο πρόβλημα για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Κίνα, αντίθετα, θέτει μια πολύ πιο σοβαρή μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη πρόκληση. Το στοίχημα ότι η ενσωμάτωση της Κίνας στην παγκόσμια οικονομία θα την έκανε πιο ανοιχτή πολιτικά, πιο προσανατολισμένη στην αγορά, και πιο μετριοπαθή στην εξωτερική πολιτική της απέτυχε να αποδώσει και μάλιστα λειτούργησε ως μπούμερανγκ. Σήμερα, η Κίνα είναι πιο καταπιεστική στο εσωτερικό της και έχει παραχωρήσει περισσότερη εξουσία στα χέρια ενός ατόμου από οποιαδήποτε άλλη στιγμή από την βασιλεία του Μάο Τσε Τουνγκ και μετά. Οι κρατικές επιχειρήσεις, αντί να μειώνονται, παραμένουν πανταχού παρούσες, ενώ η κυβέρνηση επιδιώκει να περιορίσει την ιδιωτική βιομηχανία. Η Κίνα έχει κλέψει και ενσωματώσει τακτικά την πνευματική ιδιοκτησία άλλων. Η συμβατική και πυρηνική στρατιωτική ισχύς της έχει αυξηθεί σημαντικά. Έχει στρατιωτικοποιήσει την Θάλασσα της Νότιας Κίνας, έχει καταναγκάσει οικονομικά τους γείτονές της, πολέμησε μια συνοριακή σύγκρουση με την Ινδία, και συνέτριψε την δημοκρατία στο Χονγκ Κονγκ, και συνεχίζει να αυξάνει την πίεση στην Ταϊβάν.

Ωστόσο, η Κίνα έχει επίσης σημαντικές εσωτερικές αδυναμίες. Έπειτα από άνθηση δεκαετιών, η οικονομία της χώρας αρχίζει τώρα να σταματά, απισχνάζοντας μια κύρια πηγή της νομιμοποίησης του καθεστώτος. Δεν είναι σαφές το πώς το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα μπορεί να αποκαταστήσει την ισχυρή οικονομική ανάπτυξη, δεδομένων των πολιτικών περιορισμών της χώρας, οι οποίοι εμποδίζουν την καινοτομία, και της δημογραφικής πραγματικότητας, συμπεριλαμβανομένης της συρρίκνωσης της δεξαμενής εργατικού δυναμικού. Η επιθετική εξωτερική πολιτική της Κίνας, εν τω μεταξύ, έχει αποξενώσει πολλούς από τους γείτονές της. Και η Κίνα είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα αντιμετωπίσει μια δύσκολη ηγετική μετάβαση την επόμενη δεκαετία. Όπως ο Πούτιν, ο Σι έχει εδραιώσει την εξουσία στα δικά του χέρια με τρόπο που θα περιπλέξει κάθε διαδοχή και ίσως οδηγήσει σε μια μάχη για την εξουσία. Το αποτέλεσμα είναι δύσκολο να προβλεφθεί: μια εσωτερική μάχη θα μπορούσε να οδηγήσει σε μειωμένο διεθνή ακτιβισμό ή στην ανάδειξη πιο καλοήθων ηγετών, αλλά θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει σε ακόμη πιο εθνικιστικές εξωτερικές πολιτικές σχεδιασμένες να συγκεντρώσουν την υποστήριξη ή να αποσπάσουν την προσοχή του κοινού.

Το σίγουρο είναι ότι ο Xi και άλλοι Κινέζοι ηγέτες φαίνεται να υποθέτουν ότι η Κίνα θα πληρώσει ελάχιστο έως καθόλου κόστος για την επιθετική της συμπεριφορά, δεδομένου ότι οι άλλοι εξαρτώνται υπερβολικά από τις εξαγωγές της ή από την πρόσβαση στην αγορά της. Μέχρι στιγμής, αυτή η υπόθεση έχει επιβεβαιωθεί. Ωστόσο, μια σύγκρουση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας δεν φαίνεται πλέον ως απομακρυσμένη πιθανότητα. Εν τω μεταξύ, καθώς οι σχέσεις της Ουάσιγκτον με τη Μόσχα και το Πεκίνο γίνονται όλο και πιο τεταμένες, η Ρωσία και η Κίνα πλησιάζουν. Μοιράζονται μια εχθρότητα με ένα διεθνές σύστημα υπό την ηγεσία των ΗΠΑ που θεωρούν αφιλόξενο για τα πολιτικά τους συστήματα στο εσωτερικό και τις φιλοδοξίες τους στο εξωτερικό. Όλο και περισσότερο, είναι πρόθυμοι να ενεργήσουν σύμφωνα με τις αντιρρήσεις τους και να το κάνουν συνδυασμένα. Σε αντίθεση με πριν από 40 ή 50 χρόνια, οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι αυτές που βρίσκουν τώρα τον εαυτό τους στην θέση εκείνου που είναι ο διαφορετικός όταν πρόκειται για την τριγωνική διπλωματία.

ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΟ ΚΕΝΟ

Καθώς η γεωπολιτική εικόνα μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων έχει σκοτεινιάσει, ένα χάσμα έχει ανοίξει μεταξύ των παγκόσμιων προκλήσεων και του μηχανισμού που προορίζεται να τις αντιμετωπίσει. Δείτε την παγκόσμια υγεία. Η πανδημία COVID-19 εξέθεσε τους περιορισμούς του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και την απροθυμία ή την αδυναμία ακόμη και των πλούσιων, ανεπτυγμένων χωρών να ανταποκριθούν σε μια κρίση που είχαν κάθε λόγο να προβλέψουν. Ως αποτέλεσμα, περίπου 15 έως 18 εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο έχουν μέχρι στιγμής πεθάνει, εκατομμύρια από αυτούς άσκοπα. Και σχεδόν τρία χρόνια μετά την έναρξη της πανδημίας, η άρνηση της Κίνας να συνεργαστεί με μια ανεξάρτητη έρευνα σημαίνει ότι ο κόσμος εξακολουθεί να μην γνωρίζει πώς προήλθε και αρχικά εξαπλώθηκε ο ιός, καθιστώντας δυσκολότερη την πρόληψη της επόμενης επιδημίας -και παρέχοντας ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο οι παλιές, γνωστές γεωπολιτικές δυσλειτουργίες συνδυάζονται με νέα προβλήματα.

Μεταξύ άλλων παγκόσμιων προκλήσεων, η κλιματική αλλαγή έχει τύχει αναμφισβήτητα της μεγαλύτερης διεθνούς προσοχής, και δικαίως -ωστόσο δεν υπάρχουν πολλά να παρουσιαστούν γι’ αυτήν. Αν ο κόσμος δεν σημειώσει ταχεία πρόοδο στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά την διάρκεια αυτής της δεκαετίας, θα είναι πολύ πιο δύσκολο να διατηρηθεί και να προστατευτεί η ζωή όπως την γνωρίζουμε σε αυτόν τον πλανήτη. Ωστόσο, οι διπλωματικές προσπάθειες έχουν αποτύχει και δεν φαίνονται σημάδια βελτίωσης. Μεμονωμένες χώρες καθορίζουν τους στόχους τους για το κλίμα και δεν υπάρχει τίμημα όταν τίθενται χαμηλά ή όταν δεν επιτυγχάνονται. Η δημιουργία οικονομικής ανάπτυξης μετά την πανδημία και η εμπλοκή στον ενεργειακό εφοδιασμό -μια ανησυχία που ενισχύθηκε από τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις διαταραχές που έχει προκαλέσει στον ενεργειακό τομέα- έχουν αυξήσει την εστίαση των χωρών στην ενεργειακή ασφάλεια σε βάρος των κλιματικών παραμέτρων. Για άλλη μια φορά, μια παραδοσιακή γεωπολιτική ανησυχία συγκρούστηκε με ένα νέο πρόβλημα, καθιστώντας δυσκολότερο να αντιμετωπιστεί οποιοδήποτε από τα δυο.

Όταν πρόκειται για την διάδοση των πυρηνικών όπλων, η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη. Μερικοί μελετητές προέβλεψαν ότι δεκάδες κράτη θα είχαν αναπτύξει πυρηνικά όπλα μέχρι τώρα. Στην πραγματικότητα, μόνο εννέα έχουν αναπτύξει ολοκληρωμένα προγράμματα. Πολλές προηγμένες βιομηχανικές χώρες που θα μπορούσαν να αναπτύξουν πυρηνικά όπλα επέλεξαν να μην το κάνουν. Κανείς δεν έχει χρησιμοποιήσει πυρηνικό όπλο από τότε που το έκαναν οι Ηνωμένες Πολιτείες τις τελευταίες ημέρες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Και καμία τρομοκρατική ομάδα δεν απέκτησε πρόσβαση σε ένα τέτοιο [όπλο].

Αλλά τα φαινόμενα μπορεί να απατούν: εν τη ελλείψει διάδοσης, τα πυρηνικά όπλα έχουν αποκτήσει νέα αξία. Μετά την διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η Ουκρανία εγκατέλειψε τα σοβιετικά πυρηνικά όπλα που παρέμεναν στο έδαφός της˙ έκτοτε, έχει υποστεί δύο φορές εισβολή από την Ρωσία, ένα αποτέλεσμα που θα μπορούσε να πείσει άλλες [χώρες] ότι η εγκατάλειψη των πυρηνικών όπλων μειώνει την ασφάλεια μιας χώρας. Τα καθεστώτα στο Ιράκ και στην Λιβύη εκδιώχθηκαν μετά την εγκατάλειψη των προγραμμάτων πυρηνικών όπλων τους, κάτι που θα μπορούσε να κάνει άλλους ηγέτες να διστάζουν να το κάνουν ή να τους ενθαρρύνει να εξετάσουν τα πλεονεκτήματα της ανάπτυξης ή απόκτησης πυρηνικών δυνατοτήτων. Η Βόρεια Κορέα παραμένει ασφαλής καθώς συνεχίζει να επεκτείνει το πυρηνικό της οπλοστάσιο και τα μέσα για να το μεταφέρει. Η Ρωσία, από την πλευρά της, φαίνεται να αποδίδει στα πυρηνικά όπλα μεγαλύτερο ρόλο στην αμυντική της στάση. Και η απόφαση των ΗΠΑ να αποκλείσουν την άμεση στρατιωτική ανάμιξη στην Ουκρανία από φόβο ότι η αποστολή στρατευμάτων ή η δημιουργία μιας ζώνης απαγόρευσης πτήσεων θα μπορούσε να οδηγήσει σε πυρηνικό Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο θα θεωρηθεί από την Κίνα και άλλους ως απόδειξη ότι η κατοχή ενός σημαντικού πυρηνικού οπλοστασίου μπορεί να αποτρέψει την Ουάσιγκτον —ή τουλάχιστον να την πείσει να ενεργήσει με μεγαλύτερη αυτοσυγκράτηση.

Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, ότι το Ιράν θέτει [σε ισχύ] πολλές από τις προϋποθέσεις ενός προγράμματος πυρηνικών όπλων εν μέσω διαπραγματεύσεων που αποσκοπούν στην αναβίωση της πυρηνικής συμφωνίας του 2015 από την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχώρησαν το 2018. Οι συνομιλίες φαίνεται να έχουν χτυπήσει σε τοίχο, αλλά ακόμα κι αν επιτύχουν, το πρόβλημα δεν θα εξαφανιστεί, καθώς η συμφωνία περιλαμβάνει μια σειρά από ρήτρες λήξης ισχύος. Επομένως, είναι περισσότερο ζήτημα του πότε, όχι εάν, το Ιράν κάνει αρκετή πρόοδο για να προκαλέσει μια επίθεση με σκοπό να αποτρέψει την καρποφορία της πυρηνικής ικανότητας της Τεχεράνης. Είτε ένας είτε περισσότεροι από τους γείτονες του Ιράν θα μπορούσαν να αποφασίσουν ότι χρειάζονται δικά τους πυρηνικά όπλα για να αντιμετωπίσουν το Ιράν, εάν φθάσει να είναι σε θέση να εξαπολύσει πυρηνικά όπλα με ελάχιστη προειδοποίηση. Η Μέση Ανατολή, επί τρεις δεκαετίες η λιγότερο σταθερή περιοχή του κόσμου, μπορεί κάλλιστα να βρίσκεται στο κατώφλι μιας ακόμη πιο επικίνδυνης εποχής.

ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΕΓΧΩΡΙΩΣ

Καθώς τα νέα και τα παλιά προβλήματα συγκρούονται και συνδυάζονται για να αμφισβητήσουν την υπό την ηγεσία των ΗΠΑ τάξη, ίσως οι πιο ανησυχητικές αλλαγές λαμβάνουν χώρα εντός των ίδιων των Ηνωμένων Πολιτειών. Η χώρα διατηρεί πολλές δυνάμεις. Ωστόσο, ορισμένα από τα πλεονεκτήματά της —το κράτος δικαίου, η ομαλή μετάβαση εξουσίας, η ικανότητα προσέλκυσης και διατήρησης ταλαντούχων μεταναστών σε μεγάλη κλίμακα, η κοινωνικοοικονομική κινητικότητα— είναι τώρα λιγότερο σίγουρα από όσο ήταν κάποτε, και προβλήματα όπως η ένοπλη βία, η εγκληματικότητα σε αστικές περιοχές, η χρήση ναρκωτικών, και η παράνομη μετανάστευση έχουν γίνει πιο έντονα. Επιπλέον, η χώρα κρατιέται πίσω εξαιτίας των πολιτικών διχασμών. Μια ευρεία άρνηση μεταξύ των Ρεπουμπλικανών να αποδεχθούν τα αποτελέσματα των προεδρικών εκλογών του 2020, κάτι που οδήγησε στην επίθεση στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου 2021, υποδηλώνει την πιθανή εμφάνιση μιας αμερικανικής εκδοχής των «Troubles» της Βόρειας Ιρλανδίας. Η τοπική, πολιτικά εμπνευσμένη βία θα μπορούσε να γίνει συνηθισμένη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι πρόσφατες αποφάσεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου και οι αποκλίνουσες εγχώριες αντιδράσεις σε αυτές ενίσχυσαν την εντύπωση περί Διασπασμένων Πολιτειών της Αμερικής (Disunited States of America). Ως αποτέλεσμα, το αμερικανικό πολιτικό μοντέλο έχει γίνει λιγότερο ελκυστικό και η δημοκρατική οπισθοδρόμηση στις Ηνωμένες Πολιτείες έχει συμβάλει στην οπισθοδρόμηση αλλού. Κάνοντας τα πράγματα χειρότερα, η οικονομική κακοδιαχείριση των ΗΠΑ οδήγησε στην παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, και πιο πρόσφατα λάθη επέτρεψαν στον πληθωρισμό να εκτοξευθεί στα ύψη, βλάπτοντας περαιτέρω την φήμη της χώρας. Ίσως το πιο ανησυχητικό είναι η διάβρωση της πίστης στην βασική σταθερότητα της Ουάσιγκτον. Χωρίς συναίνεση μεταξύ των Αμερικανών σχετικά με τον σωστό ρόλο της χώρας τους στον κόσμο, υπήρξαν άγριες διακυμάνσεις στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, από την καταστροφική υπερέκταση στο Ιράκ από την κυβέρνηση του Τζορτζ Μπους, μέχρι την εξουθενωτική υποχώρηση της κυβέρνησης Ομπάμα στη Μέση Ανατολή και αλλού, και μέχρι την ανικανότητα και την συναλλακτική [συλλογιστική] της κυβέρνησης Τραμπ, που οδήγησαν πολλούς να αμφιβάλουν εάν προηγούμενες ή πάγιες δεσμεύσεις είχαν πλέον σημασία στην Ουάσιγκτον. Η κυβέρνηση Μπάιντεν έχει κάνει πολλά για να δώσει προτεραιότητα στις συμμαχίες και τις συνεργασίες, αλλά, επίσης, ενίσχυσε κατά καιρούς τις αμφιβολίες για την αμερικανική σταθερότητα και ικανότητα, ειδικά κατά την χαοτική αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων από το Αφγανιστάν πέρυσι.

Το γεγονός ότι είναι αδύνατο να προβλεφθεί ποιος θα καταλάβει το Οβάλ Γραφείο στο μέλλον δεν είναι κάτι νέο˙ το νέο είναι ότι είναι αδύνατο να υποθέσουμε πολλά για το πώς θα προσεγγίσει αυτό το άτομο την σχέση των Ηνωμένων Πολιτειών με τον κόσμο. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι σύμμαχοι και οι εταίροι των ΗΠΑ όλο και περισσότερο δεν έχουν άλλη επιλογή από το να σταθμίσουν την συνεχή εξάρτηση από την Ουάσιγκτον έναντι άλλων εναλλακτικών, όπως η μεγαλύτερη αυτάρκεια ή ο σεβασμός στους ισχυρούς γείτονες. Ένας πρόσθετος κίνδυνος είναι ότι η ικανότητα της Ουάσιγκτον να αποτρέπει αντιπάλους θα μειωθεί καθώς οι εχθροί της βλέπουν τις Ηνωμένες Πολιτείες ως πολύ διχασμένες ή απρόθυμες να δράσουν.

ΜΙΑ ΜΕΓΑΛΗ ΙΔΕΑ;

Ενόψει της γεωπολιτικής αναταραχής και των παγκόσμιων προκλήσεων που φαίνεται βέβαιο ότι θα καθορίσουν αυτή την δεκαετία, κανένα κυρίαρχο δόγμα ή κατασκευή για την αμερικανική εξωτερική πολιτική δεν θα μπορέσει να παίξει τον ρόλο που έπαιξε η ανάσχεση κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, όταν αυτή η γενική ιδέα (concept) παρείχε αρκετή σαφήνεια και συναίνεση. Τέτοιες κατασκευές είναι χρήσιμες για την καθοδήγηση των υπευθύνων χάραξης πολιτικής, την επεξήγηση των πολιτικών στο κοινό, τον καθησυχασμό των συμμάχων, και την αποστολή σημάτων στους αντιπάλους. Αλλά ο σύγχρονος κόσμος δεν προσφέρεται για ένα τόσο απλό πλαίσιο: σήμερα, υπάρχουν απλώς πάρα πολλές προκλήσεις διαφορετικών ειδών που δεν χωρούν μέσα σε ένα μόνο κατασκεύασμα. Το γεγονός ότι δεν είναι πλέον δυνατό να μιλάμε για την παγκόσμια τάξη ως ένα ενιαίο φαινόμενο προσμετρά σε αυτό το συμπέρασμα: υπάρχει η παραδοσιακή γεωπολιτική τάξη που αντανακλά τις ισορροπίες δυνάμεων και τον βαθμό στον οποίο είναι κοινά κάποια πρότυπα, και υπάρχει αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ως η τάξη της παγκοσμιοποίησης, που αντικατοπτρίζει το εύρος και το βάθος της κοινής προσπάθειας για την αντιμετώπιση προκλήσεων όπως η κλιματική αλλαγή και οι πανδημίες. Η παγκόσμια τάξη (ή η έλλειψή της) είναι όλο και περισσότερο το άθροισμα των δύο.

Τούτο δεν σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει απλώς να αυτοσχεδιάζουν και να προσεγγίζουν κάθε ζήτημα εξωτερικής πολιτικής μεμονωμένα. Όμως, αντί για μια ενιαία μεγάλη ιδέα, η Ουάσιγκτον θα πρέπει να χρησιμοποιήσει μια σειρά από αρχές και πρακτικές για να καθοδηγήσει την εξωτερική της πολιτική και να μειώσει τον κίνδυνο η επόμενη δεκαετία να προκαλέσει μια καταστροφή. Αυτή η αλλαγή θα μεταφραστεί σε μια εξωτερική πολιτική που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε συμμαχίες για την αποτροπή της ρωσικής και κινεζικής επιθετικότητας και σε επιλεκτικές συνεργασίες ομοϊδεατών για την αντιμετώπιση παγκόσμιων προκλήσεων που οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να αγνοήσουν ή να χειριστούν μόνες τους. Επιπλέον, η προώθηση της δημοκρατίας στο εσωτερικό και όχι στο εξωτερικό θα πρέπει να είναι το επίκεντρο της προσοχής των ΗΠΑ, καθώς υπάρχουν περισσότερα για να οικοδομηθούν πάνω σε αυτά και περισσότερα να χαθούν εάν η προσπάθεια αποτύχει.

Η μεγαλύτερη άμεση απειλή για την παγκόσμια τάξη προέρχεται από την ρωσική επιθετικότητα κατά της Ουκρανίας. Η σωστή διαχείριση του πολέμου θα απαιτήσει μια λεπτή ισορροπία, μια ισορροπία που συνδυάζει την αποφασιστικότητα με τον ρεαλισμό. Η Δύση πρέπει να παράσχει εκτεταμένη στρατιωτική και οικονομική υποστήριξη στην Ουκρανία για να εξασφαλίσει την συνεχιζόμενη βιωσιμότητά της ως κυρίαρχο κράτος και να εμποδίσει την Ρωσία να ελέγχει περισσότερα εδάφη από αυτά που ήδη κατέχει, αλλά η Δύση πρέπει επίσης να αποδεχθεί ότι η στρατιωτική ισχύς από μόνη της δεν μπορεί να τερματίσει την ρωσική κατοχή. Αυτό το αποτέλεσμα θα απαιτούσε πολιτική αλλαγή στη Μόσχα και την έλευση μιας ηγεσίας πρόθυμης να μειώσει ή να τερματίσει την παρουσία της Ρωσίας στην Ουκρανία με αντάλλαγμα την ελάφρυνση των κυρώσεων. Ο Πούτιν δεν θα δεχτεί ποτέ μια τέτοια συμφωνία. Και για να προσφέρουν έναν αξιόλογο συμβιβασμό σε ένα υποθετικό μελλοντικό καθεστώς στη Μόσχα, η Ουάσιγκτον και οι εταίροι της θα πρέπει να επιβάλουν πολύ πιο δρακόντειες κυρώσεις σε όλες τις ρωσικές εξαγωγές ενέργειας -πάνω απ’ όλα, μια απαγόρευση των εξαγωγών φυσικού αερίου στην Ευρώπη.

Όσον αφορά την Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει επίσης να ενισχύσουν τα θεμέλια μιας περιφερειακής τάξης. Αυτό σημαίνει να δώσουν προτεραιότητα στην συμμαχία τους με την Ιαπωνία, την Quad (Αυστραλία, Ινδία, Ιαπωνία, και Ηνωμένες Πολιτείες) και την ομάδα AUKUS (Αυστραλία, Ηνωμένο Βασίλειο, και Ηνωμένες Πολιτείες). Εφαρμόζοντας τα διδάγματα που αντλήθηκαν από την παρακολούθηση του αμήχανου χορού της Ευρώπης με την Ρωσία, οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να μειώσουν την αλληλεξάρτησή τους με την Κίνα –η οποία, σε πάρα πολλές περιπτώσεις, μοιάζει πολύ με εξάρτηση από την Κίνα. Αυτό θα σήμαινε περιστολή των οικονομικών σχέσεων έτσι ώστε οι εισαγωγές από την Κίνα και οι εξαγωγές προς αυτήν να καταστούν λιγότερο απαραίτητες για την οικονομική υγεία των Ηνωμένων Πολιτειών και των εταίρων τους —πράγμα που θα διευκολύνει την αντιμετώπιση της Κίνας ή ακόμη και την επιβολή κυρώσεων, εάν χρειαστεί να γίνουν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες Δυτικές χώρες πρέπει να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα των αλυσίδων εφοδιασμού σε κρίσιμα υλικά μέσω ενός μείγματος διαφοροποίησης και πλεονάσματος, αποθεματοποίησης, συμφωνιών ομαδοποίησης και, όταν χρειάζεται, αυξημένης εγχώριας παραγωγής. Δεν πρόκειται τόσο για οικονομική αποσύνδεση όσο για οικονομική αποστασιοποίηση.

Η Ουάσιγκτον και οι εταίροι της θα χρειαστεί επίσης να απαντήσουν σθεναρά εάν η Κίνα κινηθεί εναντίον της Ταϊβάν. Το να επιτραπεί στην Κίνα να καταλάβει το νησί θα είχε τεράστιες συνέπειες: κάθε Αμερικανός σύμμαχος και εταίρος θα επανεξετάσει την εξάρτησή του για ασφάλεια από τις Ηνωμένες Πολιτείες και θα επέλεγε είτε τον κατευνασμό της Κίνας είτε κάποια μορφή στρατηγικής αυτονομίας, που πιθανότατα θα συνεπαγόταν την απόκτηση πυρηνικών όπλων. Μια σύγκρουση για την Ταϊβάν θα οδηγούσε επίσης σε ένα βαθύ παγκόσμιο οικονομικό σοκ λόγω του κυρίαρχου ρόλου της Ταϊβάν στην κατασκευή προηγμένων ημιαγωγών.

Η αποτροπή ενός τέτοιου σεναρίου -ή, εάν απαιτηθεί, η άμυνα έναντι μιας κινεζικής επίθεσης- καλεί την Ουάσιγκτον να υιοθετήσει μια στάση στρατηγικής σαφήνειας για την Ταϊβάν, μην αφήνοντας καμία αμφιβολία ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επενέβαιναν στρατιωτικά για να προστατεύσουν το νησί και να θέσουν σε εφαρμογή την ασφάλεια και τα οικονομικά μέσα για την υποστήριξη αυτής της δέσμευσης. Θα απαιτηθεί περισσότερη, όχι λιγότερη, διεθνής εμπλοκή, η οποία θα πρέπει να συνεπάγεται τουλάχιστον τον συντονισμό ενός πακέτου ισχυρών κυρώσεων με Ευρωπαίους και Ασιάτες συμμάχους.

Οι σχέσεις τόσο με την Ρωσία όσο και με την Κίνα θα παραμείνουν περίπλοκες, καθώς δεν θα είναι μονοδιάστατες ακόμα κι αν είναι σε μεγάλο βαθμό ανταγωνιστικές ή αντιπαλότητας. Υψηλού επιπέδου, μυστικοί στρατηγικοί διάλογοι θα πρέπει να γίνουν συστατικό και των δύο διμερών σχέσεων. Το σκεπτικό για τέτοιους διαλόγους έχει να κάνει λιγότερο με το τι θα μπορούσαν να επιτύχουν παρά με το τι θα μπορούσαν να αποτρέψουν, αν και στην περίπτωση της Κίνας, θα μπορούσε να υπάρξει μεγαλύτερο περιθώριο για την διερεύνηση κανόνων που θα καθοδηγούν τις σχέσεις μεταξύ των δύο δυνάμεων. Οι αποκλίνουσες και ανταγωνιστικές συμπεριφορές και φιλοδοξίες των ΗΠΑ, της Ρωσίας, και της Κίνας μπορεί να αποκλείουν κάτι περισσότερο από μια περιορισμένη συνεργασία για την παγκόσμια τάξη, αλλά αυτά τα ρήγματα καθιστούν αναμφισβήτητα την επικοινωνία μεταξύ των τριών χωρών ακόμη πιο ζωτικής σημασίας για τη μείωση της πιθανότητας σοβαρού εσφαλμένου υπολογισμού σε γεωπολιτικά ζητήματα.

Εν τω μεταξύ, η πολιτική των ΗΠΑ δεν θα πρέπει να επιδιώκει να μεταμορφώσει την Ρωσία ή την Κίνα, όχι επειδή κάτι τέτοιο θα ήταν ανεπιθύμητο, αλλά επειδή η υποστήριξη της αλλαγής καθεστώτος θα αποδεικνυόταν πιθανότατα άσχετη ή αντιπαραγωγική. Οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να αντιμετωπίσουν την Ρωσία και την Κίνα όπως είναι, όχι όπως θα προτιμούσε η Ουάσιγκτον να είναι. Ο κύριος στόχος της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ έναντι της Ρωσίας και της Κίνας δεν πρέπει να είναι η αναμόρφωση των κοινωνιών τους, αλλά η επιρροή στις επιλογές της εξωτερικής πολιτικής τους.

Με την πάροδο του χρόνου, είναι πιθανό ότι ο περιορισμός της επιτυχίας τους στο εξωτερικό και η αποφυγή της αντιπαράθεσης με αυτές θα δημιουργήσει πιέσεις στο εσωτερικό των πολιτικών τους συστημάτων, που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε επιθυμητή αλλαγή, όπως ακριβώς έκαναν τέσσερις δεκαετίες ανάσχεσης με την Σοβιετική Ένωση. Αλλά η Ουάσιγκτον δεν πρέπει να αποτελεί υπαρξιακή απειλή για καμία από τις δύο κυβερνήσεις ώστε να μην ενισχύσει τα χέρια εκείνων στη Μόσχα και στο Πεκίνο που υποστηρίζουν ότι δεν έχουν τίποτα να χάσουν ενεργώντας απερίσκεπτα και ότι δεν υπάρχει τίποτα που μπορεί να κερδηθεί από την επιλεκτική συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Υπάρχει ένας ακόμη λόγος για να δοθεί προτεραιότητα στην προώθηση της τάξης έναντι της προώθησης της δημοκρατίας —ένας λόγος που δεν έχει καμία άμεση σχέση με την Ρωσία και την Κίνα. Οι προσπάθειες για την οικοδόμηση της διεθνούς τάξης, είτε με σκοπό την αντίσταση στην επιθετικότητα και την διάδοση [των πυρηνικών όπλων] είτε για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και των μολυσματικών ασθενειών, έχουν ευρεία υποστήριξη μεταξύ των μη δημοκρατιών. Μια παγκόσμια τάξη που βασίζεται στον σεβασμό των συνόρων και στις κοινές προσπάθειες για τις παγκόσμιες προκλήσεις είναι προτιμότερη από μια φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη που δεν θα βασίζεται σε κανένα από τα δύο. Το ότι τόσες πολλές χώρες δεν συμμετείχαν στην επιβολή κυρώσεων στην Ρωσία είναι αποκαλυπτικό. Η απεικόνιση της κρίσης στην Ουκρανία ως κρίση της δημοκρατίας εναντίον του αυταρχισμού, αναμενόμενα, ήταν ανεπιτυχής μεταξύ πολλών αυταρχικών ηγετών. Η ίδια λογική ισχύει και για την σχέση των ΗΠΑ με την Σαουδική Αραβία, την οποία η κυβέρνηση Μπάιντεν εργάζεται καθυστερημένα για να επιδιορθώσει: η προτίμηση για την δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι ένα πράγμα, αλλά είναι ασύνετη και μη βιώσιμη μια εξωτερική πολιτική που βασίζεται σε μια τέτοια προτίμηση μέσα σε έναν κόσμο που ορίζεται από την γεωπολιτική και τις παγκόσμιες προκλήσεις.

Μια παρόμοια οξυδερκής άποψη θα πρέπει να καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο η Ουάσιγκτον προσεγγίζει την συνεργασία σε παγκόσμιες προκλήσεις. Η πολυμέρεια είναι πολύ προτιμότερη από τη μονομέρεια, αλλά η στενή πολυμέρεια είναι πολύ πιο ελπιδοφόρα από καθολικές ή ευρείες μορφές συλλογικής δράσης που σπάνια πετυχαίνουν˙ μάρτυρας, για παράδειγμα, η πορεία της διπλωματίας για την κλιματική αλλαγή και το εμπόριο. Καλύτερα να επιδιώκουμε ρεαλιστικές συνεργασίες ομοϊδεατών, οι οποίες μπορούν να φέρουν έναν βαθμό τάξης στον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων συγκεκριμένων τομέων περιορισμένης τάξης, αν όχι αρκετής παγκόσμιας τάξης. Και εδώ ο ρεαλισμός πρέπει να υπερισχύει του ιδεαλισμού.

Αυτή η παρατήρηση έχει άμεσες επιπτώσεις στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Η κλιματική αλλαγή αποτελεί υπαρξιακή απειλή, και παρόλο που μια παγκόσμια απάντηση θα ήταν η καλύτερη, η γεωπολιτική θα συνεχίσει να δυσχεραίνει μια τέτοια συνεργασία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι εταίροι τους θα πρέπει να δώσουν έμφαση σε στενότερες διπλωματικές προσεγγίσεις, αλλά η πρόοδος στον μετριασμό [της κλιματικής αλλαγής] είναι πιο πιθανό να προέλθει από τεχνολογικές ανακαλύψεις παρά από διπλωματία. Αυτό οφείλεται όχι στην έλλειψη πιθανών εργαλείων πολιτικής, αλλά μάλλον στην έλλειψη πολιτικής υποστήριξης στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε άλλες χώρες για εκείνα τα μέτρα ή για τις εμπορικές συμφωνίες που θα μπορούσαν να ενθαρρύνουν τον μετριασμό [της κλιματικής αλλαγής] επιβάλλοντας φόρους ή δασμούς σε αγαθά που προέρχονται από ορυκτά καύσιμα ή κατασκευάζονται μέσω ενεργειακά αναποτελεσματικών διαδικασιών. Ως αποτέλεσμα, ο στόχος της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή θα πρέπει να λάβει περισσότερη προσοχή και πόρους, όπως και η διερεύνηση της τεχνολογικής δυνατότητας αντιστροφής της.

ΠΡΟΧΩΡΩΝΤΑΣ ΜΠΡΟΣΤΑ

Τρεις τελευταίες σκέψεις αφορούν πιο άμεσα τις Ηνωμένες Πολιτείες. Καθώς εργάζονται για να λύσουν τα δεσμά που συνδέουν παλιά γεωπολιτικά διλήμματα με νεότερα προβλήματα, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα αντιμετωπίσουν μια σειρά από σοβαρές απειλές, όχι μόνο από την Ρωσία και την Κίνα αλλά και από το Ιράν και μια σειρά αποτυχημένων κρατών που θα μπορούσαν να παρέχουν οξυγόνο στους τρομοκράτες στην ευρύτερη Μέση Ανατολή, και από την Βόρεια Κορέα, της οποίας οι συμβατικές στρατιωτικές και πυρηνικές δυνατότητες συνεχίζουν να αυξάνονται. Ως εκ τούτου, η ασφάλεια θα απαιτήσει από την Ουάσιγκτον να αυξήσει τις αμυντικές δαπάνες έως και κατά μια ποσοστιαία μονάδα του ΑΕΠ: [και πάλι θα βρίσκονται] ακόμα σημαντικά κάτω από τα επίπεδα του Ψυχρού Πολέμου, αλλά ένα σημαντικό βήμα προς τα πάνω. Οι σύμμαχοι των ΗΠΑ θα χρειαστεί να λάβουν παρόμοια μέτρα.

Κατά την αντιμετώπιση των πολλών απειλών που θα καθορίσουν αυτή την δεκαετία, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει επίσης να ενεργήσουν τόσο με μεγαλύτερη προσοχή όσο και με μεγαλύτερη τόλμη στον οικονομικό τομέα. Δεν υπάρχει ακόμη καμία σοβαρή εναλλακτική στο δολάριο ως το de facto αποθεματικό νόμισμα του κόσμου, αλλά αυτή η μέρα μπορεί να έρθει, ειδικά εάν η Ουάσιγκτον συνεχίσει να οπλοποιεί το δολάριο μέσω της συχνής επιβολής κυρώσεων, ιδίως εκείνων που στοχεύουν τις κεντρικές τράπεζες. Εάν εμφανιστεί ένα ανταγωνιστικό νόμισμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα χάσουν την ικανότητά τους να δανείζονται με χαμηλά επιτόκια και να πληθωρίζουν την πορεία τους προς την έξοδο από το τεράστιο χρέος τους, το οποίο σήμερα ανέρχεται σε περισσότερα από 30 τρισεκατομμύρια δολάρια. Ακόμη και τώρα αυτό το χρέος απειλεί να παραγκωνίσει τις πιο παραγωγικές κρατικές δαπάνες, αφού το κόστος εξυπηρέτησής του θα αυξηθεί μαζί με τα επιτόκια. Ωστόσο, η δημοσιονομική προσοχή θα πρέπει να συνδυαστεί με μια πιο δυναμική προσέγγιση στο εμπόριο, πράγμα που θα σήμαινε ιδανικά την ένταξη στην Συνολική και Προοδευτική Συμφωνία για την Εταιρική Σχέση του Ειρηνικού (Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership) και την εφαρμογή των πρόσφατα ανακοινωθέντων πλαισίων στον Ινδο-Ειρηνικό και την [υπόλοιπη] Αμερική, ώστε να μειωθούν τα εμπόδια στο εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών, να τεθούν πρότυπα για τα δεδομένα (data), και να αντιμετωπιστεί ουσιαστικά η κλιματική αλλαγή.

Τελικά, ωστόσο, ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την ασφάλεια των ΗΠΑ την επόμενη δεκαετία βρίσκεται στις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μια χώρα διχασμένη ενάντια στον εαυτό της δεν μπορεί να σταθεί˙ ούτε μπορεί να είναι αποτελεσματική στον κόσμο, καθώς οι διστακτικές Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα θεωρούνται αξιόπιστοι ή προβλέψιμοι εταίροι ή ηγέτες. Ούτε θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τις εγχώριες προκλήσεις. Η γεφύρωση των διχασμών της χώρας θα απαιτήσει συνεχή προσπάθεια από την πλευρά των πολιτικών, των εκπαιδευτικών, των θρησκευτικών ηγετών, και των γονέων. Οι πιο επιθυμητοί κανόνες και συμπεριφορές δεν μπορούν να επιβληθούν, αλλά οι ψηφοφόροι έχουν την δύναμη να επιβραβεύουν ή να τιμωρούν τους πολιτικούς ανάλογα με την συμπεριφορά τους. Και ορισμένες αλλαγές, συμπεριλαμβανομένης της επέκτασης της πολιτικής εκπαίδευσης και των ευκαιριών για εθνική υπηρεσία, θα μπορούσαν να εισαχθούν επίσημα.

Η πλοήγηση σε μια δεκαετία που υπόσχεται να είναι τόσο απαιτητική και επικίνδυνη όσο αυτή -μια δεκαετία που θα παρουσιάσει παλιομοδίτικους γεωπολιτικούς κινδύνους παράλληλα με τις αυξανόμενες παγκόσμιες προκλήσεις- απαιτεί μια εξωτερική πολιτική που αποφεύγει τα άκρα του να θέλει να μεταμορφώσει τον κόσμο ή να τον αγνοεί, του να θέλει να δουλεύει κατά μόνας ή με όλους. Θα απαιτήσει πολλά από τους πολιτικούς και τους διπλωμάτες των ΗΠΑ σε μια εποχή που η χώρα για την οποία εργάζονται είναι βαθιά διχασμένη και εύκολα περισπασμένη. Το βέβαιο είναι ότι η πορεία αυτής της δεκαετίας και των επόμενων δεκαετιών θα εξαρτηθεί από την ποιότητα των πολιτικών δεξιοτήτων των αξιωματούχων στο εσωτερικό, και της πολιτείας τους στο εξωτερικό.

*Το δοκίμιο αυτό δημοσιεύθηκε στο τεύχος αρ. 80 (Φεβρουάριος – Μάρτιος 2023) του Foreign Affairs The Hellenic Edition.

Σύνδεσμοι:
[1] https://www.amazon.com/Bill-Obligations-Habits-Good-Citizens-ebook/dp/B0…

Copyright © 2023 by the Council on Foreign Relations, Inc.
All rights reserved.

Πηγή: foreignaffairs.gr

Το άρθρο Η επικίνδυνη δεκαετία… Του Richard N. Haass εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Στα επτά χρόνια που μεσολάβησαν από τότε που Ρώσοι πράκτορες παρενέβησαν στις προεδρικές εκλογές του 2016 στις ΗΠΑ, εν μέρει παριστάνοντας τους Αμερικανούς σε χιλιάδες ψεύτικους λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μια άλλη τεχνολογία με την δυνατότητα να επιταχύνει την διάδοση της προπαγάνδας έχει βρεθεί στο επίκεντρο: η τεχνητή νοημοσύνη, ή αλλιώς AI (Artificial Intellligence). Μεγάλο μέρος της ανησυχίας [2] έχει επικεντρωθεί στους κινδύνους των ηχητικών και οπτικών «deepfakes», τα οποία χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για την επινόηση εικόνων ή γεγονότων που δεν συνέβησαν στην πραγματικότητα. Αλλά μια άλλη ικανότητα της ΑΙ είναι εξίσου ανησυχητική. Οι ερευνητές έχουν προειδοποιήσει εδώ και χρόνια [3] ότι τα συστήματα παραγωγής τεχνητής νοημοσύνης που έχουν εκπαιδευτεί να παράγουν πρωτότυπη γλώσσα -«γλωσσικά μοντέλα» (language models), για συντομία- θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από τους αντιπάλους των ΗΠΑ για να οργανώσουν επιχειρήσεις επιρροής. Και τώρα, αυτά τα μοντέλα φαίνεται να βρίσκονται στο κατώφλι του να επιτρέπουν στους χρήστες να παράγουν μια σχεδόν απεριόριστη ποσότητα πρωτότυπου κειμένου με περιορισμένη ανθρώπινη προσπάθεια. Αυτό θα μπορούσε να βελτιώσει την ικανότητα των προπαγανδιστών να πείθουν ανυποψίαστους ψηφοφόρους, να κατακλύζουν τα διαδικτυακά περιβάλλοντα πληροφοριών, και να εξατομικεύουν τα μηνύματα ηλεκτρονικού “ψαρέματος” (phishing). Ο κίνδυνος είναι διττός: τα γλωσσικά μοντέλα όχι μόνο θα μπορούσαν να επηρεάσουν τις πεποιθήσεις, αλλά και να διαβρώσουν την εμπιστοσύνη του κοινού στις πληροφορίες στις οποίες βασίζονται οι άνθρωποι για να σχηματίσουν κρίσεις και να λάβουν αποφάσεις.

Η πρόοδος της δημιουργικής έρευνας τεχνητής νοημοσύνης έχει ξεπεράσει τις προσδοκίες [4]. Πέρυσι, γλωσσικά μοντέλα χρησιμοποιήθηκαν για την δημιουργία λειτουργικών πρωτεϊνών, για να νικήσουν ανθρώπινους παίκτες σε παιχνίδια στρατηγικής που απαιτούν διάλογο, και για να δημιουργήσουν διαδικτυακούς βοηθούς. Τα γλωσσικά μοντέλα συνομιλίας έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούνται ευρέως σχεδόν εν μια νυκτί: περισσότεροι από 100 εκατομμύρια άνθρωποι χρησιμοποίησαν το πρόγραμμα ChatGPT της OpenAI τους δύο πρώτους μήνες μετά την έναρξή του, τον Δεκέμβριο του 2022, και εκατομμύρια άλλοι πιθανώς χρησιμοποίησαν τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης που εισήγαγαν η Google και η Microsoft αμέσως μετά. Ως αποτέλεσμα, οι κίνδυνοι [5] που φαίνονταν θεωρητικοί μόλις πριν από λίγα χρόνια, εμφανίζονται τώρα όλο και πιο ρεαλιστικοί. Για παράδειγμα, το «chatbot» με τεχνητή νοημοσύνη που τροφοδοτεί την μηχανή αναζήτησης Bing της Microsoft έχει αποδειχθεί ικανό να επιχειρεί να χειραγωγήσει τους χρήστες -και ακόμη και να τους απειλεί.

Καθώς τα εργαλεία δημιουργικής τεχνητής νοημοσύνης σαρώνουν τον κόσμο, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι οι προπαγανδιστές δεν θα τα χρησιμοποιήσουν για να ψεύδονται και να παραπλανούν. Για να προετοιμαστούν για αυτό το ενδεχόμενο, οι κυβερνήσεις, οι επιχειρήσεις, και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να αναπτύξουν κανόνες και πολιτικές για την χρήση κειμένων που δημιουργούνται με τεχνητή νοημοσύνη, καθώς και τεχνικές για να υπολογίζουν την προέλευση ενός συγκεκριμένου κειμένου και αν έχει δημιουργηθεί με την χρήση τεχνητής νοημοσύνης. Οι προσπάθειες δημοσιογράφων και ερευνητών για την αποκάλυψη ψεύτικων λογαριασμών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ιστοσελίδων ψεύτικων ειδήσεων (fake news) μπορούν επίσης να περιορίσουν την εμβέλεια των εκστρατειών συγκαλυμμένης προπαγάνδας -ανεξάρτητα από το αν το περιεχόμενο είναι γραμμένο από ανθρώπους ή από τεχνητή νοημοσύνη.

ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΑ

Ένα γλωσσικό μοντέλο είναι ένας τύπος συστήματος ΑΙ που εκπαιδεύεται μέσω δοκιμής και λάθους (trial and error) για να καταναλώνει και να παράγει κείμενο. Ένα μεγάλο μέρος της διαδικασίας εκπαίδευσης περιλαμβάνει την πρόβλεψη της επόμενης λέξης σε ένα μεγάλο σώμα κειμένου. Αν η πρόβλεψη είναι λανθασμένη, το μοντέλο τιμωρείται˙ αν η πρόβλεψη είναι σωστή, ανταμείβεται. Αυτή η απλή διαδικασία έχει παραγάγει εκπληκτικά ικανά αποτελέσματα. Ζητήστε από ένα μοντέλο να ξαναγράψει ένα tweet με διαφορετικές λέξεις ή να συνθέσει μια ανάρτηση σε ιστολόγιο που περιλαμβάνει συγκεκριμένα σημεία, και θα το κάνει. Τα γλωσσικά μοντέλα έχουν μάθει να κάνουν εκπληκτικά πράγματα που ακόμη και αυτοί που τα εκπαίδευσαν δεν τα περίμεναν [6], συμπεριλαμβανομένης της αποσύνθεσης λέξεων, της εκτέλεσης οκταψήφιων αριθμητικών υπολογισμών, και της επίλυσης μαθηματικών προβλημάτων λέξεων. Οι ερευνητές δεν μπορούν να προβλέψουν με αξιοπιστία ποιες δυνατότητες θα μπορούσαν να επιτύχουν τα μελλοντικά γλωσσικά μοντέλα.

Φυσικά, τα σημερινά μοντέλα έχουν περιορισμούς. Ακόμα και τα πιο προηγμένα δυσκολεύονται να διατηρήσουν την συνοχή τους σε μεγάλα κείμενα, κάνουν ψευδείς ή παράλογες δηλώσεις (ένα φαινόμενο που ονομάστηκε «ψευδαίσθηση» [7] από τους ερευνητές ΑΙ), και αποτυγχάνουν να κατανοήσουν γεγονότα που συμβαίνουν μετά την εκπαίδευση των μοντέλων. Παρά τους περιορισμούς αυτούς, τα μοντέλα μπορούν να παράγουν κείμενο που συχνά διαβάζεται σαν να έχει γραφτεί από άνθρωπο. Αυτό τα καθιστά φυσικά εργαλεία για την κλιμάκωση της παραγωγής προπαγάνδας. Και οι προπαγανδιστές θα τα βρίσκουν μόνο πιο ελκυστικά όσο αυξάνονται οι ικανότητές τους και διορθώνονται προβλήματα όπως οι φαντασιοπληξίες -για παράδειγμα, αν εκπαιδευτούν να αναζητούν πληροφορίες πριν απαντήσουν σε ερωτήματα.

Σκεφτείτε τι θα μπορούσε να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη για τις υπάρχουσες προπαγανδιστικές επιχειρήσεις. Η Ρωσίδα δημοσιογράφος, Ksenia Klochkova, έχει γράψει [8] για την εμπειρία της να πάει μυστικά για μια μέρα στο Cyber Front Z, μια «φάρμα τρολ» (troll farm) με έδρα την Αγία Πετρούπολη που διαδίδει προπαγάνδα για τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία. Σε μια έρευνα που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2022, η Klochkova γράφει ότι ήταν μια από τους 100 υπαλλήλους μιας βάρδιας που πληρώνονταν για να γράφουν σύντομες αναρτήσεις σε καθορισμένους ιστότοπους κοινωνικής δικτύωσης προωθώντας την ατζέντα της Μόσχας [9]. Μετά τον πρώτο μήνα, οι εργαζόμενοι μπορούσαν να μεταβούν σε απομακρυσμένες θέσεις, επιτρέποντας στην επιχείρηση να αναπτυχθεί πέρα από το φυσικό της αποτύπωμα. Τα γλωσσικά μοντέλα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να ενισχύσουν [10] ή να αντικαταστήσουν τους ανθρώπινους συγγραφείς στην δημιουργία τέτοιου περιεχομένου, μειώνοντας τον αριθμό των εργαζομένων που θα χρειαζόταν το Cyber Front Z και παρόμοιες φάρμες τρολ για να λειτουργήσουν. Εάν το κόστος μειωθεί, όλο και περισσότεροι πολιτικοί παράγοντες θα μπορούσαν να αποφασίσουν να χρηματοδοτήσουν ή να διευθύνουν επιχειρήσεις επιρροής. Και με μικρότερο προσωπικό, τέτοιες εκστρατείες είναι λιγότερο πιθανό να ανακαλυφθούν, καθώς θα απασχολούν λιγότερους πιθανούς διαρροείς και κατασκόπους.

Τα ίδια πράγματα που θα έκαναν τα γλωσσικά μοντέλα χρήσιμα για επιχειρήσεις όπως το Cyber Front Z -η ικανότητα να παράγουν φθηνά κλιμακούμενο περιεχόμενο που δεν διακρίνεται από το ανθρώπινο κείμενο- θα μπορούσαν να τα κάνουν χρήσιμα σε άλλους τομείς που δεν σχεδιάστηκαν με γνώμονα την τεχνητή νοημοσύνη. Το 2020, οι μελετητές, Sarah Kreps και Douglas Kriner, διεξήγαγαν ένα πείραμα [11] στο οποίο έστειλαν σε νομοθέτες των ΗΠΑ επιστολές γραμμένες από τεχνητή νοημοσύνη και από ανθρώπους, σαν να ήταν από ψηφοφόρους. Διαπίστωσαν ότι οι νομοθέτες είχαν μόνο δύο ποσοστιαίες μονάδες λιγότερες πιθανότητες να ανταποκριθούν σε επιστολές που είχαν δημιουργηθεί από ΑΙ από όσο σε επιστολές που είχαν γραφτεί από ανθρώπους. Ο κίνδυνος είναι ότι τα γλωσσικά μοντέλα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να καταχραστούν ή ακόμα και να υπερφορτώσουν τα συστήματα που λαμβάνουν πληροφορίες από το κοινό, υπονομεύοντας την δημοκρατική λογοδοσία, αν οι εκλεγμένοι αξιωματούχοι δυσκολεύονται να διακρίνουν τις πραγματικές απόψεις των ψηφοφόρων τους ή απλά αποτυγχάνουν να αντιμετωπίσουν την πλημμυρίδα των εισερχομένων τους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα γλωσσικά μοντέλα θα κατακλύσουν αναγκαστικά τα συστήματα παντού. Σε ορισμένες περιπτώσεις, έχουν αποδειχθεί ακατάλληλα. Ο ιστότοπος τεχνολογικών ειδήσεων, CNET, δημοσίευσε δεκάδες ειδησεογραφικά άρθρα που δημιουργήθηκαν με τεχνητή νοημοσύνη, για να ανακαλύψει ότι πολλά από αυτά ήταν γεμάτα με ανακρίβειες. Το Stack Overflow, μια πλατφόρμα που επιτρέπει στους προγραμματιστές να απαντούν ο ένας στις ερωτήσεις του άλλου, αναγκάστηκε να απαγορεύσει στους χρήστες να χρησιμοποιούν το ChatGPT, επειδή εξακολουθούσε να δίνει λανθασμένες απαντήσεις. Όμως, καθώς τα γλωσσικά μοντέλα βελτιώνονται, η παραγωγή τους θα είναι όλο και πιο δύσκολο να εντοπιστεί με βάση το περιεχόμενο και μόνο. Θεσμοί τόσο διαφορετικοί όσο οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και οι κυβερνητικοί οργανισμοί που αναζητούν δημόσια σχόλια θα πρέπει να εξετάσουν αν είναι επιρρεπείς στο να κατακλύζονται από κείμενο που παράγεται από τεχνητή νοημοσύνη -και να σκληρύνουν τις άμυνές τους, αν ναι.

ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΣΕΝΑ

Τα γλωσσικά μοντέλα δεν προσφέρουν απλώς την δυνατότητα παραγωγής περισσότερης προπαγάνδας με χαμηλότερο κόστος. Θα μπορούσαν επίσης να βελτιώσουν την ποιότητα της προπαγάνδας προσαρμόζοντάς την σε συγκεκριμένες ομάδες. Το 2016, οι υπάλληλοι της ρωσικής φάρμας τρολ, γνωστής ως Internet Research Agency, προσπάθησαν να ενσωματωθούν [12] [13] σε συγκεκριμένες διαδικτυακές κοινότητες -για παράδειγμα, παρουσιαζόμενοι ως αριστεροί μαύροι Αμερικανοί και ως λευκοί Αμερικανοί υπέρ του Trump- ώστε να διαδώσουν προσαρμοσμένη προπαγάνδα σε αυτές τις ομάδες. Αλλά τέτοιες προσπάθειες πλαστοπροσωπίας περιορίζονται από το εύρος ζώνης (bandwidth) των χειριστών και την γνώση τους για συγκεκριμένες κοινότητες-στόχους: υπάρχει μόνο ένα ορισμένο όριο προπαγάνδας που μπορούν να γράψουν και ένα ορισμένο όριο κοινοτήτων που μπορούν να μελετήσουν.

Καθώς τα γλωσσικά μοντέλα βελτιώνονται, τα εμπόδια αυτά θα μπορούσαν να μειωθούν. Οι πρώτες έρευνες [14] δείχνουν ότι τα μοντέλα μπορούν να αντλήσουν από την κοινωνικοπολιτισμική εμπειρία μιας συγκεκριμένης δημογραφικής ομάδας και να εμφανίσουν τις προκαταλήψεις αυτής της ομάδας. Δεδομένης της πρόσβασης σε λεπτομερή δεδομένα σχετικά με τις κοινότητες των ΗΠΑ από δημοσκοπήσεις, εμπόρους δεδομένων, ή πλατφόρμες κοινωνικών μέσων, τα μελλοντικά γλωσσικά μοντέλα θα μπορούσαν να αναπτύξουν περιεχόμενο για μια συνεκτική προσωπικότητα, επιτρέποντας στους προπαγανδιστές να χτίσουν αξιοπιστία σε ένα κοινό-στόχο χωρίς να γνωρίζουν πραγματικά αυτό το κοινό. Η εξατομικευμένη προπαγάνδα θα μπορούσε να είναι αποτελεσματική και εκτός των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, για παράδειγμα μέσω προσαρμοσμένων email ή ειδησεογραφικών ιστότοπων.

Η πιο ακραία μορφή εξατομίκευσης μπορεί να είναι η προσωπική συνομιλία. Με τα chatbots που λειτουργούν με τεχνητή νοημοσύνη, οι προπαγανδιστές θα μπορούσαν να ασχοληθούν με τους στόχους τους ατομικά, αντιμετωπίζοντας άμεσα τις ανησυχίες ή τα αντεπιχειρήματά τους και αυξάνοντας τις πιθανότητες πειθούς (ή τουλάχιστον απόσπασης της προσοχής). Αυτήν την στιγμή, θα ήταν εξαιρετικά δαπανηρή η χρήση πόρων για την διεξαγωγή μιας επιχείρησης επιρροής που βασίζεται σε συνεχή διάλογο μεταξύ μεμονωμένων προπαγανδιστών και μεγάλων πληθυσμών. Στο μέλλον, καθώς τα γλωσσικά μοντέλα γίνονται πιο πειστικά και λιγότερο δαπανηρά, τέτοιες εκστρατείες θα μπορούσαν να είναι εφικτές με την βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης.

Είναι ήδη δύσκολο να γίνει διάκριση μεταξύ των διαδικτυακών ανθρώπινων συνομιλητών και των μηχανών. Ένα πρόσφατο ερευνητικό πρόγραμμα [15] έδειξε ότι ένας πράκτορας τεχνητής νοημοσύνης κατατάχθηκε στο κορυφαίο 10% των συμμετεχόντων σε μια διαδικτυακή έκδοση του κλασικού επιτραπέζιου παιχνιδιού Diplomacy, το οποίο περιλαμβάνει διαπραγματεύσεις με πραγματικούς ανθρώπους για την δημιουργία συμμαχιών. Αν τα σημερινά γλωσσικά μοντέλα μπορούν να εκπαιδευτούν για να πείσουν τους παίκτες να συνεργαστούν σε ένα παιχνίδι, τα μελλοντικά μοντέλα μπορεί να είναι σε θέση να πείσουν τους ανθρώπους να αναλάβουν δράση -να ενταχθούν σε μια ομάδα στο Facebook, να υπογράψουν μια αίτηση, ή ακόμη και να εμφανιστούν σε μια διαδήλωση.

Για να κατανοήσετε το πόσο γρήγορα βελτιώνονται τα γλωσσικά μοντέλα, εξετάστε ένα από τα τελευταία μοντέλα της Google, που ονομάζεται Flan-PaLM. Το μοντέλο μπορεί να απαντήσει σωστά σχεδόν εννέα στις δέκα ερωτήσεις στις εξετάσεις ιατρικής αδειοδότησης των ΗΠΑ (U.S. Medical Licensing Examination). Μπορεί επίσης να κάνει αριθμητική, να απαντήσει σε ερωτήσεις για την φυσική, και να γράψει ποίηση. Αυτά τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης είναι δυνητικά επικίνδυνα εργαλεία στα χέρια των προπαγανδιστών και γίνονται όλο και πιο ισχυρά.

ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΙΣ ΤΗΣ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ

Θα μπορούσε κανείς εύλογα να αμφισβητήσει την σοβαρότητα της προπαγανδιστικής απειλής που συνιστούν τα γλωσσικά μοντέλα, δεδομένου ότι οι αναλυτές έχουν συχνά υπερτιμήσει τις νέες τεχνολογίες στον τομέα της εθνικής ασφάλειας. Άλλωστε, οι σχολιαστές έχουν προειδοποιήσει [16] ότι οι προηγούμενες γενιές γλωσσικών μοντέλων θα μπορούσαν να γίνουν αντικείμενο κατάχρησης με αυτόν τον τρόπο. Ωστόσο, υπάρχουν ελάχιστες δημόσιες αποδείξεις ότι τα κράτη έχουν οργανώσει επιχειρήσεις επιρροής με τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιώντας αυτά τα εργαλεία.

Ωστόσο, η απουσία αποδείξεων για τέτοιες εκστρατείες δεν αποτελεί ισχυρή απόδειξη της απουσίας τους. Παρόλο που δεν υπάρχει δημόσια διαθέσιμη απόδειξη ότι τα γλωσσικά μοντέλα έχουν χρησιμοποιηθεί για επιχειρήσεις επιρροής, δεν υπάρχει επίσης απόδειξη ότι δεν έχουν χρησιμοποιηθεί με αυτόν τον τρόπο. Οι ερευνητές της παραπληροφόρησης έχουν μόλις πρόσφατα αρχίσει να δίνουν προσοχή στα γλωσσικά μοντέλα.

Ακόμη και αν υποθέσουμε ότι τα γλωσσικά μοντέλα δεν έχουν χρησιμοποιηθεί σε προηγούμενες εκστρατείες επιρροής, δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι δεν θα χρησιμοποιηθούν σε μελλοντικές εκστρατείες. Μια δημοφιλής τεχνολογία για την δημιουργία προσώπων που δημιουργούνται από AI αναπτύχθηκε για πρώτη φορά το 2014, αλλά μόλις το 2019 οι ερευνητές αποκάλυψαν εικόνες προφίλ που δημιουργήθηκαν από τεχνητή νοημοσύνη σε μια επιχείρηση επιρροής. Το 2022, περισσότερα από τα δύο τρίτα [17] των επιχειρήσεων επιρροής που εντοπίστηκαν και αφαιρέθηκαν από την Meta (την μητρική εταιρία του Facebook) περιλάμβαναν ψεύτικα πρόσωπα. Χρειάστηκε η βελτίωση της τεχνολογίας και η ευκολία της πρόσβασης από τους προπαγανδιστές για να γίνει η χρήση τους συνήθης. Το ίδιο θα μπορούσε να συμβεί και με τα γλωσσικά μοντέλα. Οι εταιρείες επενδύουν στην βελτίωση των αποτελεσμάτων των γλωσσικών μοντέλων και στην ευκολότερη χρήση τους, γεγονός που θα αυξήσει την ελκυστικότητά τους για τους προπαγανδιστές.

Ένας δεύτερος λόγος για να αμφιβάλλουμε ότι τα γλωσσικά μοντέλα αποτελούν σοβαρή απειλή αφορά την αποτελεσματικότητα των προπαγανδιστικών εκστρατειών γενικά. Μια μελέτη [18] σχετικά με τις προσπάθειες της Υπηρεσίας Ερευνών Διαδικτύου στο Twitter που δημοσιεύθηκε από το Nature Communications δεν βρήκε «καμία απόδειξη ουσιαστικής σχέσης μεταξύ της έκθεσης στην εκστρατεία εξωτερικής ρωσικής επιρροής [2016] και των αλλαγών στις στάσεις, την πόλωση, ή την εκλογική συμπεριφορά». Ο γνωστικός επιστήμονας, Hugo Mercier, υποστήριξε ομοίως [19] ότι οι άνθρωποι είναι λιγότερο εύπιστοι από όσο πιστεύεται συνήθως.

Αλλά ακόμη και αν οι προπαγανδιστές συχνά αποτυγχάνουν να πείσουν, μπορούν να καταφέρουν να εκτοπίσουν την γνήσια συζήτηση και να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη του κοινού. Για παράδειγμα, αφότου οι υποστηριζόμενοι από την Ρωσία αυτονομιστές στην Ουκρανία κατέρριψαν την πτήση 17 της Malaysia Airlines τον Ιούλιο του 2014, το Υπουργείο Άμυνας της Ρωσίας προέβη σε αντιφατικούς [20] ισχυρισμούς σχετικά με το ποιος κατέρριψε το αεροπλάνο και πώς το είχε κάνει. Ο στόχος, όπως φαίνεται, δεν ήταν να πεισθεί το κοινό για οποιοδήποτε αφήγημα, αλλά να θολώσει τα νερά και να εκτρέψει τις ευθύνες μακριά από τη Μόσχα. Εάν οι προπαγανδιστές κατακλύζουν τους διαδικτυακούς χώρους με προπαγάνδα που δημιουργείται από την τεχνητή νοημοσύνη, μπορούν να σπείρουν την δυσπιστία και να καταστήσουν δυσκολότερη την διάκριση της αλήθειας. Οι άνθρωποι ίσως να αρχίσουν να μην εμπιστεύονται ακόμη και τις δικές τους παρατηρήσεις, διαβρώνοντας την πίστη τους σε μια διαμοιρασμένη πραγματικότητα.

ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟ

Παρόλο που τα γλωσσικά μοντέλα γίνονται ισχυρά εργαλεία προπαγάνδας, δεν χρειάζεται να οδηγήσουν σε μια πληροφοριακή Αποκάλυψη. Για να εκτελέσουν μια επιτυχημένη εκστρατεία επιρροής με την βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, οι προπαγανδιστές χρειάζονται τουλάχιστον τρία πράγματα. Πρώτον, χρειάζονται πρόσβαση σε ένα λειτουργικό γλωσσικό μοντέλο, το οποίο θα μπορούσαν να δημιουργήσουν από το μηδέν, να κλέψουν, να κατεβάσουν από ιστότοπους ανοικτού κώδικα, ή να αποκτήσουν πρόσβαση από έναν πάροχο υπηρεσιών ΑΙ. Δεύτερον, χρειάζονται υποδομές, όπως ιστότοπους ή ψεύτικους λογαριασμούς σε δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης, για να διαδώσουν την προπαγάνδα τους. Και τέλος, χρειάζονται πραγματικούς ανθρώπους που να επηρεάζονται ή τουλάχιστον να μπερδεύονται ή να απογοητεύονται από το περιεχόμενο που μεταδίδουν [οι προπαγανδιστές]. Σε κάθε στάδιο αυτής της διαδικασίας, οι κυβερνήσεις, οι επιχειρήσεις, και οι τεχνολόγοι έχουν την ευκαιρία να παρέμβουν και να μετριάσουν την ζημιά που προκαλούν τέτοιες εκστρατείες.

Στο στάδιο της πρόσβασης, υπάρχει μια σειρά επιλογών είτε για τον έλεγχο της χρήσης των γλωσσικών μοντέλων είτε για τον περιορισμό της ικανότητάς τους να παράγουν επικίνδυνα αποτελέσματα. Παρόλο που σήμερα αποτελεί κανόνα στην ΑΙ η ευρεία διανομή μοντέλων ανοικτού κώδικα στο πνεύμα της επιστήμης, ίσως θα ήταν συνετό να εξεταστεί ένας κανόνας που θα καθιστά πιο δύσκολη την πρόσβαση στις δυνατότητες που θα απαιτούσε ένας προπαγανδιστής. Ένας τρόπος για να γίνει αυτό θα ήταν ο έλεγχος των μοντέλων πίσω από μια εφαρμογή προγραμματισμού διεπαφών (application programming interface), ένα στρώμα λογισμικού που λειτουργεί ως πύλη μεταξύ των χρηστών και των γλωσσικών μοντέλων, το οποίο θα επέτρεπε στους παρόχους υπηρεσιών ΑΙ (και ενδεχομένως σε άλλους) να αποτρέπουν, να ανιχνεύουν, και να αντιδρούν σε πιθανούς προπαγανδιστές. Μια άλλη επιλογή είναι η ανάπτυξη μοντέλων που είναι πιο ακριβή και λιγότερο πιθανό να παράγουν προβληματικά αποτελέσματα, κάτι που ήδη κάνουν οι ερευνητές. Οι ερευνητές διερευνούν επίσης την δυνατότητα δημιουργίας μοντέλων με ένα ψηφιακό «υδατογράφημα», ώστε να είναι ευκολότερη η αναγνώριση του περιεχομένου που παράγουν.

Σε επίπεδο υποδομής, οι εταιρείες μέσων κοινωνικής δικτύωσης και οι μηχανές αναζήτησης θα μπορούσαν να εργάζονται προληπτικά για τον εντοπισμό περιεχομένου που παράγεται με τεχνητή νοημοσύνη και να απαιτούν από τους χρήστες να κάνουν το ίδιο. Θα μπορούσαν επίσης να καταστήσουν δυνατή την εφαρμογή προτύπων ψηφιακής προέλευσης στο κείμενο, τα οποία θα επέτρεπαν στους ανθρώπους να γνωρίζουν πώς παράχθηκε το κείμενο -για παράδειγμα, ποιος το συνέταξε και αν δημιουργήθηκε από ΑΙ. Παρόλο που τέτοια πρότυπα φαίνεται προς το παρόν δύσκολο να εφαρμοστούν, περισσότερη έρευνα θα μπορούσε να αποκαλύψει μια πορεία προς τα εμπρός.

Τέλος, οι κοινωνίες πρέπει να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα των ανυποψίαστων χρηστών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και του Διαδικτύου. Στην Φινλανδία, η παιδεία στα media είναι συνυφασμένη με τα σχολικά προγράμματα σπουδών˙ από νεαρή ηλικία, οι Φινλανδοί μαθαίνουν να αναλύουν τις ειδήσεις που καταναλώνουν και να ελέγχουν τα γεγονότα σε πολλαπλές πηγές. Τέτοιες προσπάθειες μπορούν να βοηθήσουν τους ανθρώπους να διακρίνουν την διαφορά μεταξύ πραγματικών και ψεύτικων ειδήσεων, ώστε να είναι λιγότερο πιθανό να επηρεαστούν από αναξιόπιστο περιεχόμενο, είτε αυτό παράγεται από ανθρώπους είτε από τεχνητή νοημοσύνη. Και η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να αποτελέσει άμυνα. Καθώς τα γλωσσικά μοντέλα γίνονται πιο ικανά, θα μπορούσαν να αρχίσουν να βοηθούν τους χρήστες να προσδιορίζουν το περιβάλλον [των πληροφοριών] και ακόμη και να δίνουν νόημα στις πληροφορίες που βλέπουν.

Η άνοδος των γλωσσικών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης απαιτεί ευρύτερο υπολογισμό. Μεταξύ των θεμελιωδών ερωτημάτων που πρέπει να απαντήσουν οι κοινωνίες είναι: Ποιος θα πρέπει να ελέγχει την πρόσβαση σε αυτά τα μοντέλα; Ποιον θέτουν σε κίνδυνο; Και είναι καν επιθυμητή η μίμηση του ανθρώπινου διαλόγου με τεχνητή νοημοσύνη; Αν και οι επιπτώσεις των μελλοντικών γλωσσικών μοντέλων είναι δύσκολο να προβλεφθούν, είναι σαφές ότι θα γίνουν αισθητές πολύ πέρα από τα εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης που τα δημιουργούν. Έτσι, οι κυβερνήσεις, οι επιχειρήσεις, η κοινωνία των πολιτών, και το ευρύ κοινό θα πρέπει όλοι να έχουν λόγο στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται και χρησιμοποιούνται αυτά τα μοντέλα -και στον τρόπο διαχείρισης των πιθανών κινδύνων που εγκυμονούν.

Σύνδεσμοι:
[1] https://arxiv.org/abs/2301.04246
[2] https://www.foreignaffairs.com/articles/world/2018-12-11/deepfakes-and-n…
[3] https://arxiv.org/pdf/1802.07228.pdf
[4] https://www.foreignaffairs.com/articles/world/2018-06-14/tech-world
[5] https://www.foreignaffairs.com/world/spirals-delusion-artificial-intelli…
[6] https://www.quantamagazine.org/the-unpredictable-abilities-emerging-from…
[7] https://arxiv.org/abs/2202.03629
[8] https://www.fontanka.ru/2022/03/21/70522490/
[9] https://www.foreignaffairs.com/articles/russia-fsu/2014-12-24/putins-pro…
[10] https://cset.georgetown.edu/publication/truth-lies-and-automation/
[11] https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4358982
[12] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0894439320914853
[13] https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10584609.2020.1718257
[14] https://arxiv.org/pdf/2209.06899.pdf
[15] https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade9097
[16] https://openai.com/blog/better-language-models/
[17] https://about.fb.com/news/2022/12/metas-2022-coordinated-inauthentic-beh…
[18] https://www.nature.com/articles/s41467-022-35576-9
[19] https://www.amazon.com/Not-Born-Yesterday-Science-Believe/dp/0691178704
[20] https://foreignpolicy.com/2016/09/29/how-mh17-gave-birth-to-the-modern-r…

Copyright © 2023 by the Council on Foreign Relations, Inc.
All rights reserved.

Πηγή: foreignaffairs.gr

Το άρθρο Η επερχόμενη εποχή της προπαγάνδας μέσω τεχνητής νοημοσύνης… Των Josh A. Goldstein – Girish Sastry εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Δεν έπρεπε να γίνει έτσι. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν αυτές που ενθάρρυναν το Ιράν και την Σαουδική Αραβία να ξεκινήσουν συζητήσεις, το 2021, σε μια προσπάθεια να μειωθούν οι εντάσεις μεταξύ των αντιπάλων του Κόλπου, να προωθηθούν οι συνομιλίες για τα πυρηνικά, και να τερματιστεί η σύγκρουση στην Υεμένη. Η Τεχεράνη και το Ριάντ πραγματοποίησαν πέντε γύρους απευθείας συνομιλιών και έκτοτε οι ανεπίσημες συζητήσεις συνεχίστηκαν. Έπειτα, κατά την διάρκεια της επίσκεψής του στην Σαουδική Αραβία τον Ιούλιο του 2022, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζο Μπάιντεν, προέτρεψε το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου(Gulf Cooperation Council, GCC) -μια διακυβερνητική ένωση του Μπαχρέιν, του Κουβέιτ, του Ομάν, του Κατάρ, της Σαουδικής Αραβίας, και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων- να συμπαραταχθούν με το Ισραήλ για να περιοριστεί το Ιράν. Αλλά η κυβέρνηση της Σαουδικής Αραβίας στράφηκε αντ’ αυτού στην Κίνα, θεωρώντας τον πρόεδρο Xi Jinping ως καλύτερο μεσολαβητή με την Τεχεράνη. Η εμπλοκή της Κίνας, πίστευαν οι Σαουδάραβες, ήταν η πιο σίγουρη εγγύηση ότι μια συμφωνία με το Ιράν θα είχε διάρκεια, καθώς η Τεχεράνη δεν θα ήταν πιθανό να διακινδυνεύσει τις σχέσεις της με το Πεκίνο παραβιάζοντας μια τέτοια συμφωνία. Ο Xi συζήτησε το θέμα με τον Σαουδάραβα πρίγκιπα διάδοχο, Mohammed bin Salman, κατά την επίσκεψή του στο Ριάντ τον Δεκέμβριο του 2022 και στην συνέχεια συναντήθηκε με τον Ιρανό πρόεδρο, Ebrahim Raisi, στο Πεκίνο τον Φεβρουάριο του 2023. Ακολούθησαν έντονες συζητήσεις μεταξύ του Ιράν και της Σαουδικής Αραβίας, κατά την διάρκεια των οποίων οι δύο πλευρές συμφώνησαν να συμφιλιωθούν και να εξομαλύνουν τις σχέσεις τους. Για αμφότερες τις χώρες, η προσωπική παρέμβαση του Xi ήταν κρίσιμη. Αμφότερες έχουν μακροχρόνιους πολιτικούς και οικονομικούς δεσμούς με το Πεκίνο και ο Κινέζος πρόεδρος ήταν, ως εκ τούτου, σε θέση να ενεργήσει ως έμπιστος μεσολαβητής μεταξύ τους.

Αν η συμφωνία εφαρμοστεί πλήρως, η Τεχεράνη και το Ριάντ θα ευθυγραμμιστούν και πάλι στενά. Οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ των χωρών διακόπηκαν μόλις το 2016, αφότου ένας όχλος πυρπόλησε την πρεσβεία της Σαουδικής Αραβίας στην Τεχεράνη. Τώρα, σύμφωνα με τη νέα συμφωνία, και οι δύο πλευρές θα ανοίξουν εκ νέου τις πρεσβείες τους, και η κυβέρνηση της Σαουδικής Αραβίας θα σταματήσει να υποστηρίζει το τηλεοπτικό κανάλι Iran International, το οποίο η Τεχεράνη θεωρεί υπεύθυνο για τις εγχώριες διαφωνίες. Και οι δύο πλευρές θα διατηρήσουν την εκεχειρία του Απριλίου του 2022 στην Υεμένη και θα αρχίσουν τις εργασίες για μια επίσημη ειρηνευτική συμφωνία για τον τερματισμό του εμφυλίου πολέμου στην χώρα αυτή. Το Ιράν θα σταματήσει να προμηθεύει με όπλα τους αντάρτες Χούτι και θα τους πείσει να σταματήσουν τις πυραυλικές επιθέσεις τους κατά της Σαουδικής Αραβίας. Επιπλέον, η συμφωνία προβλέπει ενισχυμένους οικονομικούς και διπλωματικούς δεσμούς μεταξύ του Ιράν και των χωρών του GCC (Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου), και το Ιράν και οι Άραβες εταίροι του θα ξεκινήσουν συζητήσεις για την οικοδόμηση ενός νέου περιφερειακού πλαισίου ασφαλείας. Επιπλέον, η Κίνα θα συνεχίσει να επιβλέπει όλα αυτά τα βήματα.

Η συμφωνία Ιράν-Σαουδικής Αραβίας έχει την δυνατότητα να τερματίσει μια από τις σημαντικότερες αντιπαλότητες της περιοχής και να επεκτείνει τους οικονομικούς δεσμούς σε ολόκληρο τον Κόλπο. Το Ιράν δεν θα στέκεται πλέον μόνο του απέναντι σε μια συμμαχία Αράβων και Ισραηλινών, η οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες ήλπιζαν ότι θα έκανε την δύσκολη δουλειά του περιορισμού του. Αντιθέτως, η συμφωνία έχει την δυνατότητα να φέρει το Ιράν πιο κοντά στους Άραβες γείτονές του και να σταθεροποιήσει σταδιακά τις σχέσεις του στην περιοχή. Υπογραμμίζοντας αυτήν την υπόσχεση, ο υπουργός Οικονομικών της Σαουδικής Αραβίας, Mohammed al-Jadaan, δεσμεύτηκε ότι, αν όλα πάνε σύμφωνα με το σχέδιο, η Σαουδική Αραβία είναι έτοιμη να επενδύσει στην οικονομία του Ιράν. Ο Raisi έχει ήδη αποδεχθεί μια πρόσκληση να επισκεφθεί το Ριάντ σε αδιευκρίνιστη ημερομηνία, σε μια περαιτέρω ένδειξη της πρόθεσης των δύο πλευρών να ενισχύσουν τους δεσμούς τους. Οι συνέπειες για την περιοχή μιας τέτοιας ταχέως αναπτυσσόμενης σχέσης ίσως να είναι βαθιές.

Η ΤΕΧΕΡΑΝΗ ΚΟΙΤΑΖΕΙ ΠΡΟΣ ΑΝΑΤΟΛΑΣ

Τόσο η Τεχεράνη όσο και το Ριάντ πιστεύουν ότι θα επωφεληθούν από την συνεργασία μέσω της Κίνας για την αποκατάσταση των περιφερειακών δεσμών τους. Και για τις δύο χώρες, η συνεργασία με το Πεκίνο είναι μια νέα εξέλιξη. Το 2015, η προτεραιότητα του Ιράν ήταν η βελτίωση των σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη. Θεωρούσε τις διαπραγματεύσεις με τους γείτονές του δευτερεύουσες. Το αποτέλεσμα ήταν το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (Joint Comprehensive Plan of Action -JCPOA) -η πυρηνική συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τα υπόλοιπα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, συν την Γερμανία- που περιόρισε το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν με αντάλλαγμα την ελάφρυνση των κυρώσεων. Αφότου ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, απέσυρε την αμερικανική υποστήριξη για το JCPOA το 2018, η Σαουδική Αραβία και το GCC διολίσθησαν πιο κοντά στο Ισραήλ, μια κίνηση που επιταχύνθηκε από μια ιρανική επίθεση σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις της Σαουδικής Αραβίας το 2019. Το Ιράν με την σειρά του άλλαξε τότε την εστίασή του, δίνοντας νέα έμφαση στην βελτίωση των σχέσεων με τους γείτονές του και στο περιφερειακό εμπόριο. Για τον σκοπό αυτό, η Τεχεράνη αποκατέστησε πλήρεις διπλωματικές σχέσεις με το Κουβέιτ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα το 2022. Αλλά η συμφωνία του Πεκίνου με τους Σαουδάραβες είναι το μεγαλύτερο βραβείο που επιδίωκε το Ιράν -ένα πραγματικό άνοιγμα στον αραβικό κόσμο, το οποίο θα μπορούσε σύντομα να επεκταθεί στο Μπαχρέιν και την Αίγυπτο.

Η Τεχεράνη καλωσορίζει την εμβάθυνση του ρόλου της Κίνας στη Μέση Ανατολή, επειδή αποδυναμώνει την επιρροή των ΗΠΑ στην περιοχή και υπονομεύει το καθεστώς των υπό την ηγεσία των ΗΠΑ κυρώσεων που έχει παραλύσει την οικονομία του Ιράν. Για τον σκοπό αυτό, οι καλύτεροι δεσμοί με τις χώρες του GCC θα μειώσουν την απειλή που προέκυψε από τις Συμφωνίες του Αβραάμ με τη μεσολάβηση της κυβέρνησης Τραμπ, η οποία ξεκίνησε τον στενότερο συντονισμό των πληροφοριών και του στρατού μεταξύ του Ισραήλ, της Σαουδικής Αραβίας, και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων (και αργότερα επεκτάθηκε στο Μαρόκο και το Σουδάν), επεκτείνοντας έτσι τον σκιώδη πόλεμο μεταξύ του Ιράν και του Ισραήλ στον Κόλπο. Παρόλο που η Τεχεράνη ίσως να είναι πρόθυμη να δεχτεί διμερείς δεσμούς μεταξύ του GCC και του Ισραήλ, δεν θα μπορούσε να ανεχθεί μια αραβοϊσραηλινή στρατιωτική συμμαχία με την υποστήριξη των ΗΠΑ εναντίον της. Μια τέτοια συμμαχία θα ήταν ακόμη πιο απειλητική για την Τεχεράνη μετά τις αποτυχημένες πυρηνικές συνομιλίες με την κυβέρνηση Μπάιντεν, τις εγχώριες πολιτικές διαμαρτυρίες, την αυξανόμενη ισραηλινή παρουσία στο Αζερμπαϊτζάν και το Ιράκ, και την αυξανόμενη προθυμία της νέας δεξιάς κυβέρνησης του Ισραήλ να εξετάσει το ενδεχόμενο πολέμου προκειμένου να σταματήσει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.

Η ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΤΟΥ ΡΙΑΝΤ

Για την Σαουδική Αραβία, η συμφωνία υπό την ηγεσία του Πεκίνου αποτελεί μια πιο τολμηρή στρατηγική στροφή. Οι σχέσεις μεταξύ του Ριάντ και της Ουάσινγκτον βρίσκονται σε ιστορικά χαμηλό επίπεδο. Η ικανοποίηση της Σαουδικής Αραβίας από την πολιτική των ΗΠΑ στην περιοχή μειώνεται από την εποχή της εισβολής στο Ιράκ το 2003. Το Ριάντ ήταν δυσαρεστημένο με την διάλυση της κυβέρνησης του Ιράκ, προβληματισμένο από την συμφωνία για τα πυρηνικά, θυμωμένο με την απροθυμία των ΗΠΑ να υποστηρίξουν τα συμφέροντα της Σαουδικής Αραβίας έναντι του Ιράν στην Συρία και την Υεμένη, και ανήσυχο από την αποτυχία τους να υπερασπιστούν το βασίλειο όταν οι πετρελαϊκές εγκαταστάσεις του δέχθηκαν επίθεση από το Ιράν το 2019. Το Ριάντ πιστεύει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες -κάποτε ο σταθερός σύμμαχός του- επικεντρώνονται σε άλλες προτεραιότητες και δεν πιστεύει ότι η Ουάσινγκτον έχει ένα σαφές σχέδιο για την περιφερειακή ασφάλεια μετά την εμπλοκή των πυρηνικών συνομιλιών με το Ιράν. Οι Σαουδάραβες ηγέτες είναι επίσης δυσαρεστημένοι με την τρέχουσα ηγεσία στην Ουάσινγκτον. Ο πρόεδρος Μπάιντεν άργησε να αποκαταστήσει τις σχέσεις, αφού υποσχέθηκε ως υποψήφιος να αντιμετωπίσει το καθεστώς ως «παρία», μετά την δολοφονία του δημοσιογράφου Jamal Khashoggi, το 2018.

Καθώς δεν διαθέτει τις προηγμένες στρατιωτικές δυνατότητες των μεγαλύτερων και πιο επιθετικών γειτόνων της, η Σαουδική Αραβία είχε πάντα εμμονή με την άμυνά της. Η μείωση των εντάσεων με την Τεχεράνη δεν θα τερματίσει αυτές τις ανησυχίες, αλλά κερδίζει για το Ριάντ περισσότερο χρόνο ώστε να ενισχύσει την ασφάλειά του και να διαφοροποιήσει τις στρατηγικές επιλογές του. Η επιθυμία για ασφάλεια οδήγησε την Σαουδική Αραβία να επιδιώξει δεσμούς με το Ισραήλ την τελευταία δεκαετία, και η ίδια επιθυμία κινητοποιεί τώρα την καλλιέργεια [δεσμών] με την Κίνας. Η στρατηγική της Σαουδικής Αραβίας αποσκοπεί στην εγγύηση της ασφάλειάς της. Συγκεντρώνοντας ένα ευρύ δίκτυο εταίρων, συμπεριλαμβανομένης της Κίνας, του Ισραήλ, και των Ηνωμένων Πολιτειών, και βελτιώνοντας τις σχέσεις της με αντιπάλους όπως το Ιράν, την Συρία, και την Τουρκία, το σαουδαραβικό καθεστώς ελπίζει να θωρακίσει τη μακροπρόθεσμη σταθερότητά του.

Η Σαουδική Αραβία έχει θέσει τον φιλόδοξο στόχο να καταστεί μια προηγμένη βιομηχανική οικονομία, καθώς και πολιτιστικός και τουριστικός κόμβος, έως το 2030. Για την επίτευξη αυτού του στόχου απαιτείται στρατιωτική υποστήριξη από τις ΗΠΑ, ισραηλινή ασφάλεια και τεχνολογία, εμπόριο με την Ευρώπη και την Κίνα, και εσωτερική σταθερότητα. Η στρατηγική της Σαουδικής Αραβίας έρχεται σε αντίθεση με την αντίληψη της Ουάσινγκτον για την περιφερειακή ασφάλεια, η οποία ευνοεί την απομόνωση του Ιράν και δεν αποκλείει τον πόλεμο, αν και δεν υπάρχει σαφές αμερικανικό σχέδιο για την διαχείρισή της. Είναι δύσκολο για τις Ηνωμένες Πολιτείες επίσης να αναγνωρίσουν ότι δεν μπορούν να ισχυριστούν ότι τίποτα δεν έχει αλλάξει στις δεσμεύσεις τους απέναντι στους εταίρους τους στη Μέση Ανατολή, ενώ ταυτόχρονα ξεκαθαρίζουν ότι απομακρύνονται από την περιοχή. Στην πραγματικότητα, το Ριάντ δείχνει ότι αν η πολιτική των ΗΠΑ δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντα της Σαουδικής Αραβίας, τότε οι Σαουδάραβες δεν θα είναι υπόχρεοι της συμμαχίας.

Η Ουάσινγκτον άργησε επίσης να συνειδητοποιήσει ότι η Σαουδική Αραβία δεν βλέπει τον εαυτό της ως υποτελή ασφαλείας των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά ως περιφερειακή δύναμη ικανή να διαδραματίσει ανεξάρτητο ρόλο στην παγκόσμια πολιτική. Το Ριάντ πιστεύει ότι το παλιό παράδειγμα της «ασφάλειας των ΗΠΑ με αντάλλαγμα χαμηλές τιμές πετρελαίου» -όπως το έθεσε ένας Σαουδάραβας αξιωματούχος- έχει πεθάνει. Το όραμα της Σαουδικής Αραβίας για στρατηγική αυτονομία δεν είναι απλώς μια αντίδραση στη μείωση της εμπλοκής των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή, αλλά μια δήλωση των φιλοδοξιών του βασιλείου. Το Ριάντ επιθυμεί στενούς και ανεξάρτητους δεσμούς με τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και με την Ρωσία και την Κίνα. Θεωρεί επίσης ότι διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στην περιοχή, εξισορροπώντας την Αίγυπτο, το Ιράν, το Ισραήλ, και την Τουρκία για να προστατεύσει την δική του ασφάλεια και να ασκήσει περιφερειακή επιρροή. Για να διατηρήσει αυτήν την πολυπόθητη θέση, η Σαουδική Αραβία πρέπει να καλλιεργήσει τις σχέσεις της με όλους τους γείτονές της. Το 2022, το Ριάντ αποκατέστησε τους δεσμούς του με την Τουρκία -τώρα κάνει το ίδιο με το Ιράν. Στην συνέχεια θα έρθει η σειρά του Ισραήλ. Οι σχέσεις με το Ιράν θα δώσουν στους Σαουδάραβες την πολυπόθητη πολιτική κάλυψη στους συμμάχους τους, πράγμα που σημαίνει ότι μια συμφωνία με το Ισραήλ μπορεί να παρουσιαστεί ως διμερής συμφωνία και όχι ως στρατιωτικός άξονας εναντίον μιας άλλης μουσουλμανικής χώρας. Η συμφωνία του Πεκίνου επιβεβαιώνει την άποψη του Ριάντ για την θέση του στη Μέση Ανατολή και αποδεικνύει την στρατηγική του αυτονομία.

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΣΤΟΝ ΔΡΟΜΟ ΤΟΥ ΜΕΤΑΞΙΟΥ

Η εμπλοκή της Κίνας είναι ίσως η πιο ανησυχητική διάσταση της προσέγγισης Ιράν-Σαουδικής Αραβίας. Το Πεκίνο είχε προηγουμένως φροντίσει να αποφύγει την εμπλοκή στη Μέση Ανατολή. Όμως τα διογκούμενα οικονομικά του συμφέροντα εκεί επέβαλαν την ανάληψη και διπλωματικού ρόλου. Η περιοχή είναι σημαντική στο πλαίσιο της «Πρωτοβουλίας Ζώνη και Οδός» (Belt and Road Initiative, BRI) της Κίνας˙ η κινεζική κυβέρνηση χρειάστηκε να διασφαλίσει, για παράδειγμα, ότι οι επενδύσεις της στον ενεργειακό τομέα της Σαουδικής Αραβίας δεν απειλούνται από πυραύλους των Χούτι. Επιπλέον, η Κίνα επεκτείνει σταθερά το οικονομικό της αποτύπωμα στο Ιράν, και ενδιαφέρεται να υποστηρίξει το σχέδιο της Μόσχας για την ανάπτυξη ενός διαδρόμου διέλευσης μέσω του Ιράν που θα επιτρέψει στο ρωσικό εμπόριο να φτάσει στις παγκόσμιες αγορές χωρίς να χρησιμοποιεί την διώρυγα του Σουέζ. Η ανάπτυξη αυτού του διαδρόμου θα επέτρεπε επίσης στην Κίνα να παρακάμψει το Στενό της Μάλακα μπροστά στην τρομερή αρμάδα που κατασκευάζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους. Για την προώθηση αυτών των στρατηγικών προτεραιοτήτων, το Πεκίνο ετοιμάζεται τώρα να αμφισβητήσει την Ουάσινγκτον για την επιρροή της στη Μέση Ανατολή.

Η σύγκλιση των ευρύτερων στρατηγικών συμφερόντων της Κίνας, του Ιράν, και της Σαουδικής Αραβίας υποδηλώνει ότι η προσέγγιση του Πεκίνου με το Ιράν και την Σαουδική Αραβία είναι πιθανό να αποτελέσει το θεμέλιο μιας νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας στη Μέση Ανατολή. Αυτός ο μετασχηματισμός αποτελεί μια ιστορική πρόκληση για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Ουάσινγκτον δεν μπορεί πλέον απλώς να απαιτεί από τους Άραβες συμμάχους της να αποσυνδεθούν από την Κίνα και να ενωθούν πίσω από την ηγεσία της για την καταπολέμηση του Ιράν. Αυτή η προσέγγιση είναι ξεπερασμένη και δεν συμβαδίζει με τις σημερινές ανάγκες των συμμάχων της. Όπως το έθεσε ένας Σαουδάραβας αξιωματούχος: «Οι Ηνωμένες Πολιτείες αδυνατούν να κατανοήσουν ότι δεν μπορούμε να είμαστε σύμμαχοι εις βάρος των συμφερόντων μας». Οι Σαουδάραβες δεν βλέπουν τα συμφέροντά τους να εξυπηρετούνται ούτε από τον πόλεμο με το Ιράν ούτε από την αντιπαράθεση με την Κίνα.

Αυτό που συνέβη στο Πεκίνο δεν μειώνει σε καμία περίπτωση την απειλή που συνιστά η πυρηνική και περιφερειακή πολιτική του Ιράν. Ωστόσο, βραχυπρόθεσμα, η Ουάσινγκτον θα πρέπει να χαιρετίσει τη μείωση των εντάσεων στη Μέση Ανατολή, η οποία επιτρέπει στις Ηνωμένες Πολιτείες να επικεντρωθούν σε άλλες παγκόσμιες προτεραιότητες χωρίς την επίφαση μιας σταθερής δέσμευσης στην περιοχή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει επίσης να ενθαρρύνουν την Σαουδική Αραβία και το GCC να διερευνήσουν μια ευρύτερη περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφάλειας που θα μειώσει τον κίνδυνο πολέμου στην περιοχή, θα παρέχει θαλάσσια ασφάλεια, και θα συνεργάζεται για τον τερματισμό των μακροχρόνιων περιφερειακών συγκρούσεων. Η Ουάσινγκτον πρέπει επίσης να διαμορφώσει πολιτικές που να συνάδουν με το πώς η περιοχή βλέπει πλέον τα δικά της συμφέροντα. Διαφορετικά, θα συνεχίσει να χάνει την επιρροή της από την Κίνα και την Ρωσία, και η περιοχή θα διολισθήσει στην αταξία. Οποιαδήποτε επανεκτίμηση της περιφερειακής στρατηγικής των ΗΠΑ πρέπει να ξεκινήσει με την κατανόηση των πιέσεων και των ευκαιριών που έφεραν την ηγεσία του Ριάντ στο κατώφλι του Πεκίνου.

Πηγή: foreignaffairs.gr

Το άρθρο Μια νέα τάξη πραγμάτων στη Μέση Ανατολή; εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η νίκη σε έναν μακροχρόνιο πόλεμο απαιτεί κινητοποίηση στρατευμάτων και εφοδίων που μπορούν να διαρκέσουν περισσότερο από όσο της άλλης πλευράς. Οι θετικοί σκοποί και οι σαφώς καθορισμένοι στόχοι είναι ο δρόμος προς τη νίκη. Μετά την επίθεση στο Περλ Χάρμπορ τον Δεκέμβριο του 1941, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Φράνκλιν Ρούσβελτ, μπόρεσε να κινητοποιήσει την αμερικανική κοινωνία γύρω από την επιταγή της άνευ όρων παράδοσης της Ιαπωνίας. Μετά από μια συγκλονιστική επίθεση στο έδαφος των ΗΠΑ, οι Αμερικανοί συσπειρώθηκαν γύρω από τους στόχους να νικήσουν την Ιαπωνία, να εκδικηθούν την επίθεση στο Περλ Χάρμπορ, και να εξαλείψουν την απειλή που θέτει η αυτοκρατορική Ιαπωνία. Αυτοί οι στόχοι θα ήταν επαρκείς για να στηρίξουν την πολεμική προσπάθεια των ΗΠΑ, αλλά οι Αμερικανοί είχαν έναν επιπλέον στόχο: να καταφέρουν ένα χτύπημα εκ μέρους της δημοκρατίας. Νικώντας την Ιαπωνία, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα ενθάρρυναν τον εκδημοκρατισμό (και κατ’ επέκταση την Αμερικανοποίηση) της Ασίας.

Ο Ρώσος πρόεδρος, Βλαντιμίρ Πούτιν, δεν ακολούθησε αυτήν την κλασική φόρμουλα. Στην πραγματικότητα, την ανέτρεψε, επιτιθέμενος πρώτα στην Ουκρανία και μόνο μετά επιχειρώντας να κινητοποιήσει την ρωσική κοινωνία. Περιέγραψε αυτό που κάνει η Ρωσία στην Ουκρανία όχι ως πόλεμο αλλά ως «ειδική στρατιωτική επιχείρηση». Ποτέ δεν έχει διατυπώσει ένα σύνολο πειστικών στόχων˙ οι δηλωμένοι στόχοι του έχουν αλλάξει με την πάροδο του χρόνου. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία είχε σε διάφορα σημεία στόχο να σταματήσει μια επινοημένη γενοκτονία, να «απο-ναζιστικοποιήσει» μια χώρα που δεν ήταν φασιστική, να απελευθερώσει την δήθεν ρωσική φύση της Ουκρανίας, και να αποστρατικοποιήσει την χώρα -παρόλο που δεν αποτελούσε πραγματική απειλή για την Ρωσία. Σύμφωνα με το VTsIOM, ένα κρατικό ίδρυμα δημοσκοπήσεων, η πλειοψηφία των Ρώσων θεωρούσε την Ουκρανία φιλική χώρα πριν από τον πόλεμο. Μόνο το 11% των Ρώσων έβλεπαν την Ουκρανία ως εχθρό.

Είναι δελεαστικό να δούμε τον πόλεμο του Πούτιν ως ολοκληρωτική αποτυχία. Από το Κίεβο μέχρι την Χερσώνα, η Ρωσία έχει υποστεί σημαντικές απώλειες στο πεδίο της μάχης. Έχει εδραιώσει την Δυτική υποστήριξη προς την Ουκρανία σε μια κλίμακα αδιανόητη πριν από τον πόλεμο και έχει προκαλέσει μια τρομερή απάντηση από το Κίεβο. Καθώς ο στρατός της Ουκρανίας βελτιώνεται, οι προοπτικές της Ρωσίας να τερματίσει τον πόλεμο με τους δικούς της όρους εξασθενούν -όχι ότι αυτοί οι όροι ήταν ποτέ σαφείς. Η Ρωσία αντιμετωπίζει επίσης κυρώσεις που επιβλήθηκαν από πολλές από τις πλουσιότερες και πιο προηγμένες τεχνολογικά χώρες του κόσμου. Με τόσες πολλές δυνάμεις που έχουν συσταθεί εναντίον του Πούτιν, ορισμένοι ειδικοί έχουν κάνει εικασίες για πιθανή διάλυση του καθεστώτος του.

Αλλά το καθεστώς στο Κρεμλίνο δεν βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Ο Πούτιν χρησιμοποίησε τον πόλεμο για να καταστείλει την ρωσική κοινωνία, να τραβήξει τις ελίτ ακόμα πιο κοντά του, και να ενισχύσει την θέση του στο εσωτερικό της χώρας. Μη όντας πλέον σε θέση να στηρίξει στην φήμη του ως ιδιοφυΐα της εξωτερικής πολιτικής -ικανός να αποσπάσει την Κριμαία από την Ουκρανία (όπως έκανε το 2014) ή να καταστήσει την Ρωσία σοβαρό παίκτη στη Μέση Ανατολή (όπως έκανε το 2015)- ο Ρώσος πρόεδρος έχει αντ’ αυτού επικεντρωθεί στην στρατιωτικοποίηση του κράτους και της δημόσιας σφαίρας, στην εξάλειψη όσων διαφωνούν ανοιχτά με την θέση της κυβέρνησης για τον πόλεμο, και στην υποκίνηση του μαχητικού αντιδυτικισμού μεταξύ των μεγάλων τμημάτων του κοινού που είναι, αν όχι υπέρ του πολέμου, τουλάχιστον γνήσια αντι-αντιπολεμικά.

Ονομάστε το «Πουτινισμό εν καιρώ πολέμου». Πιο κατασταλτικός και λιγότερο ευέλικτος από τον προπολεμικό Πουτινισμό, έχει επιβάλει το πνεύμα του πολέμου στον ρωσικό πληθυσμό. Το τίμημα της μη νίκης σε έναν πόλεμο, ωστόσο, είναι μια πληθώρα αρνητικών στόχων: να μην χάσει, να μην παραιτηθεί, να μην παραδεχτεί την ήττα, να μην επιτρέψει σε τίποτα να απειλήσει την επιβίωση του καθεστώτος. Ένα θεμελιωδώς κενό έργο, ο Πουτινισμός εν καιρώ πολέμου είναι ένα φαουστιανό παζάρι με το μέλλον της Ρωσίας. Το Κρεμλίνο δεν επιτυγχάνει πλέον ένα ιστορικό επιτυχίας, αλλά επιβάλλει ένα αφήγημα επιτυχίας που έρχεται σε αντίθεση με την πραγματικότητα επί του πεδίου. Ο πόλεμος έχει δημιουργήσει μια εκδοχή του Πουτινισμού που προσφέρει φθίνουσες αποδόσεις.

ΚΑΝΟΝΙΚΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ

Ο Πούτιν ποτέ δεν υπήρξε ντροπαλός στο να διεξάγει πόλεμο. Η θητεία του ως πρόεδρος της Ρωσίας ξεκίνησε με μια κληρονομημένη σύγκρουση στην Τσετσενία και μια περιπλοκή στη Μολδαβία. Το 2008, όταν υπηρετούσε ως πρωθυπουργός, η Ρωσία εισέβαλε στην Γεωργία. Και δύο χρόνια αφότου έγινε ξανά πρόεδρος το 2012, ο Πούτιν προσάρτησε την Κριμαία και διείσδυσε στην ανατολική Ουκρανία. Μέχρι το 2015, ο στρατός και οι υπηρεσίες πληροφοριών της Ρωσίας είχαν πάρει μια εκστρατευτική στροφή, επεμβαίνοντας στην Συρία, παρεμβαίνοντας σε ξένες εκλογές, και κάνοντας επίδειξη δύναμης στην Αφρική. Ο Πούτιν απολάμβανε εδώ και καιρό να κινηματογραφείται και να φωτογραφίζεται ως αρχιστράτηγος της Ρωσίας, και έχει μετατρέψει τον δημόσιο εορτασμό της νίκης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο σε θεμέλιο λίθο της μετασοβιετικής ρωσικής ταυτότητας.

Αυτή ήταν η πολιτική και πολιτιστική τροχιά που οδήγησε στην εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022. Ωστόσο, αυτή η εισβολή ήταν ένα σημείο καμπής, ακόμη και ρήξης, καθιστώντας την κυβέρνηση του Πούτιν αχώριστη από τον πόλεμο. Οι επιχειρήσεις της Ρωσίας στην Ουκρανία είναι σε διαφορετική κλίμακα από εκείνες των προηγούμενων πολέμων του Πούτιν. Το διακύβευμα είναι υψηλότερο, όπως και το επίπεδο της πολιτικής καταστολής.

Ο Πούτιν εκμεταλλεύτηκε τον πόλεμο για να μειώσει τις πολιτικές ελευθερίες των Ρώσων στο μηδέν: κανένα δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου, κανένα δικαίωμα στο συνέρχεσθαι, κανένα δικαίωμα στην οργάνωση της αντιπολίτευσης έναντι της κυβέρνησης. Η φυλάκιση του ηγέτη της αντιπολίτευσης, Αλεξέι Ναβάλνι, που συνέβη πριν από τον πόλεμο, θα μπορούσε να ήταν πιο αισθητή χωρίς τον πόλεμο. Πράγματι, η διελκυστίνδα μεταξύ του Πούτιν και των δυνάμεων της αντιπολίτευσης κλιμακώθηκε το 2012, όταν ο Πούτιν επέστρεψε στο Κρεμλίνο για την τρίτη του προεδρική θητεία, και το 2018, στο αποκορύφωμα των προσπαθειών του Ναβάλνι να σφυρηλατήσει μια εναλλακτική στον Πουτινισμό. Αυτή η διελκυστίνδα έχει εξαφανιστεί.

Εν τω μεταξύ, ο Πουτινισμός εν καιρώ πολέμου είχε μια εκπληκτικά περιορισμένη επίδραση στην ρωσική οικονομία. Οι ίδιοι τεχνοκράτες που προειδοποίησαν τον Πούτιν για τις δυνητικά καταστροφικές συνέπειες του πολέμου περίπου ένα μήνα πριν από την έναρξή του, έχουν εργαστεί σκληρά για να διατηρήσουν την ρωσική οικονομία σε λειτουργία από τον Φεβρουάριο του 2022. Οι κυρώσεις στερούν τις επιλογές για τον ρωσικό στρατό και για ορισμένες ρωσικές επιχειρήσεις (για παράδειγμα, εκείνες που ασχολούνται με τη μεταλλουργία, τα ανταλλακτικά αυτοκινήτων, τα μηχανήματα, και τον εξοπλισμό), ενώ άλλες ρωσικές επιχειρήσεις (εκείνες που ασχολούνται με τρόφιμα ή αλουμίνιο, για παράδειγμα) έχουν κρατήσει τις δικές τους. Οι κυρώσεις μπορεί να αποδειχθούν πιο σημαντικές με την πάροδο του χρόνου, ωστόσο δεν έχουν κάνει τόσα πολλά για να αλλάξουν την ζωή των απλών Ρώσων. Όσοι έχουν τα μέσα μπορούν ακόμα να ζήσουν άνετες ζωές. Αυτοί που δεν έχουν τα μέσα δεν είχαν πολλά να χάσουν, ούτως ή άλλως. Η κυβέρνηση ξοδεύει αφειδώς χρήματα για τους συνταξιούχους, τους φτωχότερους Ρώσους, και όσους συνδέονται με την πολεμική προσπάθεια˙ η ανεργία είναι χαμηλή. Αν οι Ρώσοι της μεσαίας τάξης και οι ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων έχουν πληγεί από τον πόλεμο, προσαρμόζονται. Τουλάχιστον προς το παρόν, η Ρωσία δείχνει όλα τα σημάδια ότι μπορεί να τα βγάλει πέρα οικονομικά.

Και προς το παρόν, ο Πούτιν μπορεί να βασιστεί στην συναίνεση του ρωσικού πληθυσμού. Σε ποιο βαθμό ο Πούτιν θεωρείται αποτελεσματικός ηγέτης εν καιρώ πολέμου είναι δύσκολο να ειπωθεί. Αλλά πολύ λίγοι Ρώσοι, ακόμη και εκείνοι που δεν θα είχαν επιλέξει τον πόλεμο τον Φεβρουάριο του 2022, θέλουν η χώρα τους να χάσει στην Ουκρανία. Η ήττα μπορεί να φοβίζει ακόμη και σε έναν καταστροφικό πόλεμο, και ο Πούτιν είναι πολιτικά θωρακισμένος από αυτόν τον φόβο. Ακόμα κι αν η νίκη είναι εκτός των δυνατοτήτων του σε αυτό το σημείο, πολλοί Ρώσοι πιστεύουν ότι τον χρειάζονται ως ηγέτη τους για να αποτρέψει την ήττα.

Ωστόσο, υπάρχουν σχετικά λίγοι αληθινοί πιστοί στον πόλεμο του Πούτιν στην Ρωσία. Τείνουν να είναι μεγαλύτερης ηλικίας, πολιτικά περιθωριοποιημένοι, και να ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές της χώρας. Αυτοί είναι οι άνθρωποι στους οποίους τα επιχειρήματα του Πούτιν για την Δυτική κακοήθεια έχουν πιο έντονη απήχηση. Σύμφωνα με δημοσκόπηση της Levada τον Νοέμβριο του 2022, το 81% των Ρώσων άνω των 55 ετών έχουν αρνητικά συναισθήματα για την Δύση. Για αυτούς τους Ρώσους, η Ουκρανία ταλαντεύεται μεταξύ του να είναι εχθρός ευθυγραμμισμένος με την Δύση και μέρος της Ρωσίας, η οποία ζει από το 2014 υπό μια παράνομη κυβέρνηση και υποφέρει από την τεχνητή ουκρανική ταυτότητα που της επιβάλλεται από εθνικιστές φανατικούς στην Ουκρανία και από εκείνους στην Δύση που χρηματοδοτούν και ενθαρρύνουν αυτούς τους φανατικούς.

Το πρόβλημα με τους αληθινούς πιστούς είναι ότι οι πεποιθήσεις τους μπορούν να αποτελέσουν εμπόδιο. Μια ad hoc συνέλευση μπλόγκερ και σχολιαστών στην υπηρεσία ανταλλαγής μηνυμάτων Telegram, έχει δημιουργήσει το είδος της υποστήριξης για τον πόλεμο που τα κρατικά μέσα ενημέρωσης δεν μπορούν να εμπνεύσουν -κάτι πιο αυθόρμητο και ειλικρινές, με όλη την συναισθηματική δύναμη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Αλλά είναι από αυτές τις ίδιες γωνιές του οικοσυστήματος των ρωσικών media που έχουν προκύψει έντονοι επικριτές των στρατιωτικών τακτικών της Ρωσίας. Πολλοί από αυτούς πιστεύουν ότι ο πόλεμος δεν διεξάγεται αρκετά επιθετικά. Τους τελευταίους μήνες, το Κρεμλίνο ανέχτηκε αυτές τις φωνές, αλλά τις έχει επίσης χαλιναγωγήσει. Εξάλλου, αυτά τα πρόσωπα είναι υπέρ του πολέμου και του καθεστώτος. Κάθε τόσο, πρέπει να τους υπενθυμίζεται ότι πρέπει να παραμένουν εντός των ορίων τους.

Μεταξύ της πολιτικής ελίτ, η κατηγορηματική κριτική για τον πόλεμο είναι αδιανόητη. Η ρωσική κυβέρνηση εξαναγκάζει τους επικριτές να εγκαταλείψουν την χώρα, εκφοβίζει όσους μένουν, και διώκει αυτούς που δεν εκφοβίζονται. Όσοι εξακολουθούν να βρίσκονται στην Ρωσία αντιμετωπίζουν επαγγελματικά αντίποινα, δημόσιο στιγματισμό, και συλλήψεις επειδή αντιτίθενται στον πόλεμο. Ο Ilya Yashin, κορυφαίος πολιτικός της αντιπολίτευσης, συνελήφθη και καταδικάστηκε σε οκτώμισι χρόνια φυλάκιση επειδή συζήτησε την σφαγή που διέπραξαν οι ρωσικές δυνάμεις στην ουκρανική πόλη Bucha. Σχεδόν σε άλλους 400 έχουν ασκηθεί ποινικές υποθέσεις ως αποτέλεσμα του αντιπολεμικού ακτιβισμού τους, και σε περισσότερους από 5.500 έχουν επιβληθεί πρόστιμα, έχουν τεθεί υπό κράτηση, ή τους έχουν απαγορευτεί ορισμένες δραστηριότητες. Ελλείψει ενός αποτελεσματικού κόμματος ή κινήματος της αντιπολίτευσης, οι απροκάλυπτα αντιπολεμικές δηλώσεις καταγράφονται ως μεμονωμένες κινήσεις, υπογραμμίζοντας την φαινομενικά ακλόνητη κυριαρχία του Κρεμλίνου στην πολιτική σφαίρα της Ρωσίας και στην ρωσική κοινή γνώμη.

Παρά το γεγονός ότι ελέγχει τόσο εμφανώς την πολιτική σκηνή, το Κρεμλίνο δεν ρισκάρει. Τα Δυτικά μέσα ενημέρωσης έχουν επικεντρωθεί στην στρατιωτική κινητοποίηση που ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο. Τουλάχιστον εξίσου σημαντική ήταν η στρατιωτικοποίηση της δημόσιας σφαίρας. Μόνο μια μειοψηφία Ρώσων συμμετέχει ενεργά στον πόλεμο, αλλά όλοι πρέπει να επιδείξουν την συγκατάθεσή τους στον πόλεμο, μια συναίνεση που δεν συνεπάγεται παθιασμένη υποστήριξη. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ο πολιτιστικός κόσμος, και ο εκπαιδευτικός τομέας έπαιξαν ρόλο είτε στην δικαιολόγηση του πολέμου είτε στην δημιουργία των θεμελίων για έναν πόλεμο που θα διαρκέσει όσο ο Πούτιν πιστεύει ότι πρέπει. Μερικές φορές ο στόχος είναι να πυροδοτήσει τα συναισθήματα του πολέμου. Ένας πιο διακριτικός στόχος είναι να κάνει τον πόλεμο να φαίνεται ρουτίνα, ένα οργανικό και αναπόφευκτο μέρος της ρωσικής ζωής.

ΠΕΡΠΑΤΩΝΤΑΣ ΣΕ ΤΕΝΤΩΜΕΝΟ ΣΚΟΙΝΙ

Ο Πουτινισμός εν καιρώ πολέμου είναι ένα πείραμα αναβολής προβλημάτων. Περαιτέρω πρόοδος της Ουκρανίας στο πεδίο της μάχης ή ακόμα και το στρατιωτικό status quo μπορεί να αναγκάσουν τον Πούτιν να ξεκινήσει μια δεύτερη επιστράτευση επί της επιστράτευσης των εφέδρων που κήρυξε [1] τον Σεπτέμβριο του 2022, κάτι που θα αποφύγει για όσο μπορεί. Μια δεύτερη επιστράτευση θα δοκίμαζε την καλή πίστη του Πουτινισμού εν καιρώ πολέμου. Η επιστράτευση είναι από μόνη της τραυματική, και η επιστράτευση χωρίς στρατιωτική πρόοδο είναι κάτι παραπάνω από τραυματική. Είναι μια μομφή για όσους βρίσκονται σε θέσεις στρατιωτικής και πολιτικής ευθύνης. Αλλά ο πρώτος γύρος επιστράτευση της Ρωσίας έλαβε χώρα εν μέσω αποτυχιών στο πεδίο της μάχης και το Κρεμλίνο επέζησε άθικτο. Μια εκδοχή αυτού του κύκλου μπορεί απλώς να επαναληφθεί. Ή η κυβέρνηση μπορεί να επιλέξει να επεκτείνει την στρατολόγηση νέων ανδρών.

Ο Πουτινισμός εν καιρώ πολέμου θα μπορούσε επίσης να υπονομευθεί μέσω της στασιμότητας. Η Ρωσία μπορεί να ενωθεί γύρω από την ζοφερή αποστολή της να μην χάσει έναν πόλεμο μόνο για ένα χρονικό διάστημα. Μετά το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης, το 1991, ο Ρώσος πρόεδρος, Μπόρις Γέλτσιν, υποσχέθηκε ευημερία, πολιτική ελευθερία, και ενσωμάτωση της Ρωσίας στην Ευρώπη. Απέτυχε στην εκτέλεση, αλλά στα πρώτα στάδια της διακυβέρνησής του αυτοί οι στόχοι αντιπροσώπευαν μια χαλυβδωτική αποστολή για την μετασοβιετική Ρωσία, και, μεταξύ 1991 και 2000, ο Γέλτσιν έφερε την Ρωσία πιο κοντά στην ελεύθερη αγορά και στην Ευρώπη. Κατά την διάρκεια της θητείας του, η αποστολή του Πούτιν ήταν πιο νεφελώδης: σταθερότητα και ευημερία στο εσωτερικό μετά τις οικονομικές αναταραχές της δεκαετίας του 1990˙ ρωσική στρατιωτική κραταιότης στο εξωτερικό˙ και μια θέση στο τραπέζι της διεθνούς πολιτικής. Ο πόλεμος του Πούτιν το 2022 έχει βλάψει την διεθνή φήμη της Ρωσίας και έχει πλήξει την αντίληψη της ρωσικής στρατιωτικής κραταιότητας. Αυτό που απομένει είναι η ώθηση για σταθερότητα μέσω της στρατιωτικοποίησης, μια παράδοξη πολιτική φιλοδοξία.

Ο Πουτινισμός εν καιρώ πολέμου είναι ένας περικεκομμένος Πουτινισμός και θα ήταν αδύνατο να περιγραφεί η σημερινή Ρωσία (στους Ρώσους) ως ανερχόμενη δύναμη. Είναι, μάλλον, μια μαχόμενη δύναμη. Αυτό εξηγεί την φρενήρη εκστρατεία των μέσων ενημέρωσης για την συγκέντρωση υποστήριξης στον πόλεμο, η οποία συγκαλύπτει το γεγονός ότι ο Πούτιν έχει δεσμεύσει την Ρωσία σε έναν μακρύ κύκλο στασιμότητας. Η απομόνωση και οι κυρώσεις μαζί θα συμβάλουν στην οικονομική και τεχνολογική παρακμή της Ρωσίας. Κανείς δεν μπορεί να πει για πόσο καιρό μπορεί να περπατήσει ο Πούτιν σε αυτό το αποθαρρυντικό τεντωμένο σχοινί. Η πολεμική πορεία του Πούτιν δεν οδηγεί από το σημείο Α στο σημείο Β, αλλά είναι μια κυκλική διαδρομή που οδηγεί από το σημείο Α πίσω στο σημείο Α. Μια καλά συντονισμένη μέθοδος για την αποφυγή της αποτυχίας, ο «Πουτινισμός εν καιρώ πολέμου» έχει όλα τα χαρακτηριστικά ενός αδιεξόδου.

Σύνδεσμοι:
[1] https://www.foreignaffairs.gr/articles/73834/michael-kimmage-kai-maria-l…

Copyright © 2023 by the Council on Foreign Relations, Inc.
All rights reserved.

Πηγή: foreignaffairs.gr

Το άρθρο Πουτινισμός εν καιρώ πολέμου… Των Michael Kimmage – Maria Lipman εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

«Από αμνημονεύτων χρόνων η Ευρώπη έχει βρεθεί αντιμέτωπη με το Ανατολικό Ζήτημα. Η ουσία του προβλήματος αυτού είναι αμετάβλητη. Συνίσταται στην σύγκρουση, κυρίως στα εδάφη της νοτιοανατολικής Ευρώπης, μεταξύ των συνηθειών, των ιδεών και των αντιλήψεων της Δύσης από τη μια πλευρά και εκείνων της Ανατολής από την άλλη. Αν και ενιαίο ως προς τον πυρήνα του, το Ανατολικό Ζήτημα στην πορεία του χρόνου έχει λάβει διάφορες μορφές σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους».

Έτσι περιγράφει το Ανατολικό Ζήτημα ο Βρετανός ιστορικός και πολιτικός Sir John A. R. Marriott στο κλασικό σύγγραμμά του «Το Ανατολικό Ζήτημα. Μια μελέτη στην ευρωπαϊκή διπλωματία» [1]. Ο ορισμός αυτός του Ανατολικού Ζητήματός, αν και διατυπωμένος πριν έναν αιώνα, προσφέρει ένα διαχρονικό εργαλείο για την στρατηγική θέαση των εξελίξεων στην περιοχή μας.

Η μακρόσυρτη διαδικασία παρακμής και, τελικά, συρρίκνωσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας καθώς και ο γεωπολιτικός της αντίκτυπος αποτέλεσαν έως και τις αρχές του 20ουαιώνα το επίκεντρο του Ανατολικού Ζητήματος. Η πτώση και αποσύνθεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που οδήγησε στην σύσταση του σύγχρονου τουρκικού κράτους το 1923, επισφραγίστηκαν με τις εδαφικές και άλλες ρυθμίσεις της Συνθήκης της Λωζάννης. Έκλεισε τότε ένα μεγάλο κεφάλαιο του Ανατολικού Ζητήματος.

Η σύγχρονη Τουρκία εφαρμόζοντας το κεμαλικό όραμα προσδέθηκε στρατηγικά στην Ευρώπη και στην Δύση και προσπάθησε να συγκλίνει μαζί τους πολιτικά και πολιτιστικά. Ως σημαντικό μέλος του ΝΑΤΟ και υποψήφια προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η Τουρκία για πολλές δεκαετίες δεν ήταν μέρος του ευρύτερου Ανατολικού Ζητήματος όπως το είχε ορίσει ο Sir J.A.R Marriott.

ΑΝΑΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΑΛΙΡΡΟΙΑ

Όμως, μέσα στα τελευταία είκοσι χρόνια, η Τουρκία υπό την ηγεσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, κάνοντας μια ιδεολογική και πολιτική αναστροφή, αναθεωρεί προηγούμενες στρατηγικές της επιλογές και κατευθύνσεις. Εγκαταλείπει σταδιακά αλλά και σταθερά την Δυτικόστροφη κληρονομιά του Κεμάλ. Προχωρεί όλο και βαθύτερα στον κόσμο του Ισλάμ. Ακολουθεί μια νεο-οθωμανικής έμπνευσης εξωτερική πολιτική και στρατηγική προβάλλοντας την ισχύ, την παρουσία, και την επιρροή της σε πρώην οθωμανικά εδάφη, από την Συρία και το Ιράκ έως την Λιβύη, και από την Κύπρο έως τον Καύκασο, περνώντας βεβαίως από την επίμονη αμφισβήτηση του ισχύοντος καθεστώτος στο Αιγαίο.

Όλα αυτά τα πράττει αψηφώντας ή/και παραβιάζοντας το Διεθνές Δίκαιο και τις διεθνείς Συνθήκες. Οι πιο συστηματικές αμφισβητήσεις αφορούν στις ρυθμίσεις της Συνθήκης της Λωζάννης. Στρατηγική επιδίωξη της νεο-οθωμανικής εξωτερικής πολιτικής είναι η μέγιστη δυνατή αποδυνάμωσή της, εάν όχι η de jure ή de facto ανατροπή της.

Ο τουρκικός αναθεωρητισμός αδιαφορεί για το ότι η Συνθήκη της Λωζάννης αποτελεί επί έναν αιώνα την βάση για σταθερότητα και ειρήνη στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

Ειδικά μετά το ιδιόμορφο πραξικόπημα του 2016, που συχνά χρησιμοποιείται ως άλλοθι για περισσότερο αυταρχισμό, η «ερντογανική» Τουρκία υπό την του ενός ανδρός Αρχή, αποκλίνει σταθερά από την Δύση. Έτσι, η Τουρκία, σε μια ανάστροφη κατεύθυνση από ό,τι είχε συμβεί στις αρχές του 20ου αιώνα, πρωταγωνιστεί σε ένα νέας μορφής Ανατολικό Ζήτημα. Αντί της οθωμανικής συρρίκνωσης του 19ου αιώνα, επιχειρείται τώρα μια νεο-οθωμανική επιστροφή-επέκταση. Η Τουρκία του Ερντογάν επιχειρεί σταθερά να κινηθεί από την «ιστορική άμπωτη» στην «αναθεωρητική παλίρροια».

Υπ´ αυτό το πρίσμα, η ενορχηστρωμένη από την Άγκυρα, το Μάρτιο του 2020, απόπειρα μαζικής παράνομης διέλευσης των ελληνικών-ευρωπαϊκών συνόρων στον Έβρο από εξωθούμενους παράνομους μετανάστες δεν πρέπει να θεωρηθεί ως ένα απλό επεισόδιο. Στην ουσία ήταν ένα σοβαρό γεγονός αντιπαράθεσης μεταξύ Ανατολής και Δύσης που εκτυλίχθηκε στα ελληνικά-ευρωπαϊκά σύνορα. Η επικίνδυνη εκείνη απόπειρα δημιουργίας προϋποθέσεων ανασφάλειας και πολιτικής αστάθειας όχι μόνον στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες χώρες της ΕΕ, απετράπη από την σθεναρή ελληνική αντίδραση με ευρωπαϊκή συμπαράσταση. Η δυνατότητα εργαλειοποίησης του μεταναστευτικού με στόχο την Ευρώπη, παραμένει μια δυνατότητα, μια επιλογή αποσταθεροποίησης, στα χέρια της Τουρκίας και των νεο-οθωμανικών φιλοδοξιών της. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στην Τουρκία υπάρχει μια «δεξαμενή» τεσσάρων εκατομμυρίων μεταναστών και προσφύγων, όπως επίσης και την δηλωμένη από την τουρκική ηγεσία απειλή ότι όποτε το αποφασίσει «μπορεί να ανοίξει τις πόρτες για αυτούς τους ανθρώπους».

ΑΝΤΙΔΥΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ

Πέραν της μεταναστευτικής απειλής, οι σχέσεις Τουρκίας-Δύσης είναι προβληματικές σε πολλά μέτωπα. Τα σοβαρά θέματα δημοκρατίας, ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κράτους δικαίου, ελευθερίας του λόγου, είναι σταθερά στο προσκήνιο. Σε αυτά προστίθενται τα γεωστρατηγικά και γεωπολιτικά ζητήματα που προκαλεί ο τουρκικός αναθεωρητισμός. Σε αυτά είναι επικεντρωμένες οι σκέψεις που ακολουθούν.

Η πολιτική της «Γαλάζιας Πατρίδας», που, αγνοώντας το διεθνές δίκαιο, προβάλλει επίμονα η Άγκυρα έναντι της Ελλάδας, της Κύπρου και άλλων κρατών της Ανατολικής Μεσογείου, όπως το Ισραήλ και η Αίγυπτος, συνιστά την επίσημη έκφραση της τουρκικής αναθεωρητικής στρατηγικής που, πέραν όλων των άλλων, παρεμποδίζει χρήσιμες για την Ευρώπη ενεργειακές εξελίξεις στη Μεσόγειο.

Επιπλέον, η προμήθεια του ρωσικού ισχυρού οπλικού συστήματος S-400 είναι μια ακόμα έκφραση της επιθυμίας της Τουρκίας να επιτύχει ουσιαστική αυτονόμησή της εντός της Συμμαχίας με την παράκαμψη βασικών τρόπων συμμαχικής συμπεριφοράς.
Η αμφίσημη στάση της Τουρκίας στο ζήτημα της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, όπως αυτή αποτυπώνεται στην άρνηση της Άγκυρας να υιοθετήσει οποιαδήποτε από τις κυρώσεις που συμφώνησαν και εφαρμόζουν οι άλλοι ΝΑΤΟϊκοί της σύμμαχοι, έφερε πρόσθετη καχυποψία στις Δυτικο-τουρκικές σχέσεις.

Η ατμόσφαιρα βάρυνε ακόμα περισσότερο με τον διαπραγματευτικό εκβιασμό που άσκησε η Άγκυρα κατά της ένταξης της Σουηδίας και της Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ, την ώρα που τόσο για την Συμμαχία όσο και για τις δύο αυτές χώρες, η είσοδος στο ΝΑΤΟ θεωρείται μείζων γεωπολιτική εξέλιξη ζωτικής σημασίας για την θωράκιση της Ευρώπης απέναντι στο ρωσικό αναθεωρητισμό.

Διαχρονική ένταση, όμως, δημιουργεί η Τουρκία και με την πολιτική της έναντι ενός ήδη νατοϊκού συμμάχου της, της Ελλάδας, την οποία απειλεί με πόλεμο -casus belli- εάν ασκήσει τα νόμιμα και προβλεπόμενα από το Διεθνές Δίκαιο δικαιώματά της. Εδώ και δύο χρόνια η Άγκυρα προσέθεσε ένα ακόμη βάρος στις ελληνο-τουρκικές σχέσεις με την απολύτως απαράδεκτη απαίτησή της να αφοπλιστούν τα ελληνικά νησιά του ανατολικού Αιγαίου και μάλιστα ως προϋπόθεση για την αναγνώριση της ελληνικής κυριαρχίας επ´ αυτών. Στην βάση αυτής της προκλητικής απαίτησης έχουν εκτιναχθεί ποσοτικά και ποιοτικά οι παραβάσεις και παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου καθώς και οι υπερπτήσεις ελληνικών νησιών από τουρκικά πολεμικά αεροσκάφη και drones.

Το πιο πρόσφατο επεισόδιο αποτύπωσης και δημοσιοποίησης του τουρκικού επεκτατικού αναθεωρητισμού ήταν ο διαβόητος πλέον «χάρτης Μπαχτσελί» που ως δώρο των φασιστο-εθνικιστών «Γκρίζων Λύκων», στον Ντεβλέτ Μπαχτσελί, ακραίο εθνικιστή πολιτικό αρχηγό και απαραίτητο κυβερνητικό εταίρο του προέδρου Ερντογάν. Ο χάρτης αυτός απεικόνιζε ως τουρκικό έδαφος όλα τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου καθώς και την Κρήτη ! Αυτόν τον εξωφρενικό χάρτη λογικής «ζωτικού χώρου», που συνιστά επιθετική κίνηση κατά της Ελλάδας, δεν έχει αποκηρύξει ακόμη ο Τούρκος πρόεδρος ή οποιοδήποτε κυβερνητικό, κρατικό ή κομματικό στέλεχος από το σύνολο του πολιτικού φάσματος της Τουρκίας. Ειδικά ο Τούρκος πρόεδρος μένει σιωπηλός για το θέμα αυτό αν και προκλήθηκε να το πράξει από τον ίδιο τον Έλληνα πρωθυπουργό. Συχνά στην πολιτική και συχνότερα στην διπλωματία η σιωπή ισοδυναμεί με συναίνεση.

Όλα αυτά, με αποκλειστική ευθύνη της Τουρκίας, δηλητηριάζουν την ατμόσφαιρα και προκαλούν ρωγμές, επιπλοκές και προβλήματα στην συνοχή του ΝΑΤΟ. Τούτο πρωτίστως αφορά στην τόσο κρίσιμη Νοτιοανατολική του πτέρυγα και μάλιστα σε μια στιγμή που το ακριβώς αντίθετο θα έπρεπε να συμβαίνει καθώς επί σχεδόν πέντε μήνες βρίσκεται σε εξέλιξη η απρόκλητη και απροκάλυπτα παράνομη επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Η σοβαρή κρίση που περνούν οι Ρωσο-δυτικές σχέσεις δεν εμπόδισε τον πρόεδρο Ερντογάν να συμμετάσχει πρόσφατα σε συνάντηση κορυφής Ιράν-Ρωσίας-Τουρκίας στην Τεχεράνη. Αυτό το περιφερειακό φόρουμ είναι εκ των πραγμάτων ιδιαίτερα σημαντικό. Σηματοδοτεί κάποιας μορφής σύγκλιση δυνάμεων που κατά κανόνα ήταν σε αντίπαλα στρατόπεδα. Η πλέον σημαντική πτυχή της τριμερούς αυτής συνεννόησης αφορά στην Συρία. Δείχνει, όμως, και τις προτεραιότητες του Τούρκου προέδρου στη Μέση Ανατολή, οι οποίες δεν περιλαμβάνουν την ουσιαστικά απούσα Ουάσιγκτον. Στα μάτια της Άγκυρας, το μέλλον της Συρίας φαίνεται να περνάει περισσότερο από αυτές τις τρεις πρωτεύουσες και πολύ λιγότερο από την Ουάσιγκτον, τις Βρυξέλλες, ή το Παρίσι, και το Βερολίνο.

Μετά τα όσα ενδεικτικά αναφέρθηκαν όσον αφορά στην πολιτική της Τουρκίας σε σχέση με την Δύση, δεν θα πρέπει να θεωρηθεί τυχαίο, ούτε και να εκπλήσσει το γεγονός ότι εμφανίσθηκαν και αυξάνονται αναλύσεις και απόψεις που θέτουν σε αμφισβήτηση την αναγκαιότητα παραμονής της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ.

ΜΙΑ ΘΕΡΜΗ ΧΡΟΝΙΑ

Ένα είναι βέβαιο. ΗΠΑ και Ευρώπη, σύντομα παρά αργά, θα κληθούν να διαχειριστούν σοβαρά και με στρατηγική ματιά το «τουρκικό θέμα». Υπενθυμίζω εδώ ότι το Δεκέμβριο του 2020 στα συμπεράσματά του το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δήλωνε ότι : «Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα επιδιώξει να συντονιστεί στα θέματα που αφορούν την Τουρκία και την κατάσταση στην Ανατολική Μεσόγειο με τις ΗΠΑ».

Στην καρδιά της Ανατολικής Μεσογείου, με ευθύνη της Τουρκίας έχει εγκατασταθεί η ελληνο-τουρκική ένταση, που τα τελευταία χρόνια σταθερά μεγαλώνει. Το 2022 είναι, και όλα δείχνουν ότι θα συνεχίσει να είναι [όπως και το 2023], μια θερμή χρονιά για τις ελληνο-τουρκικές σχέσεις. Σε αυτήν την εκτίμηση συνηγορούν:

1.Η εσωτερική κατάσταση στην Τουρκία εν όψει και των θεσμικά καθορισμένων για το 2023 προεδρικών εκλογών. Καθώς η τουρκική οικονομία βρίσκεται σε δίνη με πληθωρισμό της τάξης του 80% και χωρίς ορατή διέξοδο, ο πρόεδρος Ερντογάν δύσκολα θα αναστηλώσει την έντονα τραυματισμένη εικόνα του με κινήσεις επικεντρωμένες στο εσωτερικό. Ωθούμενος και από τον ακραίο εθνικιστή συνοδοιπόρο του, Μπαχτσελί, θα την αναζητήσει στην τόνωση της τουρκικής περηφάνιας. Το Κουρδικό, το Κυπριακό, και οι σχέσεις με την Ελλάδα, λόγω της φόρτισης που εμπεριέχουν, ήταν ανέκαθεν θέματα δεκτικά πολιτικής και ψηφοθηρικής εκμετάλλευσης στην Τουρκία.

2. Ο εκλογικός χρονισµός σε Ελλάδα, Κύπρο, και Τουρκία. Το 2023 είναι και για τις τρεις χώρες εκλογικό έτος. Η συγκυρία αυτή θα δυσχεράνει κατά το προεκλογικό 2022 την δυνατότητα μετριοπαθών κινήσεων στην πολιτικο-διπλωματική σκακιέρα. Την ευθύνη έχει η τουρκική πλευρά. Το επιβεβαιώνουν η σκλήρυνση των θέσεων, οι συνεχιζόμενες υπερπτήσεις με αεροσκάφη και drones σε ελληνικά νησιά, και η οξύτητα δηλώσεων ακόμα και ευθέως κατά του πρωθυπουργού κ. Κ. Μητσοτάκη, του υπουργού Εξωτερικών κ. Ν. Δένδια και, πρόσφατα, της Προέδρου της Δημοκρατίας κας. Κ. Σακελλαροπούλου. Η προσωποποίηση των πολιτικών διαφορών και η «δαιμονοποίηση» της Ελλάδας με ανυπόστατες κατηγορίες είναι πρόσθετη επιβάρυνση στο ήδη βαρύ κλίμα.

3. Η ένταση στην δημόσια ρητορική και διπλωματία. Η ήδη οξεία δημόσια ρητορική στις ελληνοτουρκικές σχέσεις αναμένεται να ενταθεί τον προσεχή Σεπτέμβριο με αφορμή την εκατοστή επέτειο από την Καταστροφή της Σμύρνης και την βίαιη εκδίωξη των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, που η άλλη πλευρά βλέπει ως νίκη επί «σκληρών εισβολέων». Θα πρέπει επίσης να συνεκτιμηθεί ότι το 2023 θα είναι διπλή επέτειος εκατό χρόνων, αφενός από την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας μετά την διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αφετέρου από την Συνθήκη της Λωζάννης· του θεσμικού θεμελίου του status quo στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο που αμφισβητεί η Τουρκία. Η σημειολογία είναι σοβαρό συστατικό στοιχείο της εξωτερικής πολιτικής, ακόμη περισσότερο σε αυτήν την περιοχή του κόσμου και για ηγέτες με τα χαρακτηριστικά του προέδρου Ερντογάν, που επίμονα διεκδικεί μια υψηλότερη θέση από τον Κεμάλ Ατατούρκ «στας δέλτους» της τουρκικής Ιστορίας.

4. Η τουρκική «ανάγνωση» για την αμυντική θωράκιση της Ελλάδας. Η Ελλάδα, ως όφειλε μετά την επικίνδυνη μεταναστευτική κρίση που προκάλεσε η Τουρκία τον Μάρτιο του 2020 στα σύνορα του Έβρου και μετά την παρατεταμένη ένταση το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, προχώρησε σ’ ένα εξελισσόμενο στιβαρό πρόγραμμα ενίσχυσης των αμυντικών της δυνατοτήτων. Ουδείς γνωρίζει πώς αξιολογούν το γεγονός αυτό ορισμένοι θερμοκέφαλοι στην Άγκυρα. Δεν αποκλείεται να θεωρήσουν το επόμενο χρονικό διάστημα που μεσολαβεί έως την ολοκλήρωση του προγράμματος ενίσχυσης της αποτρεπτικής ισχύος των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων σαν ένα παράθυρο ευκαιρίας για εκ μέρους τους μεγαλύτερη προκλητικότητα στο πεδίο.

5. Το μεταναστευτικό. Το τελευταίο διάστημα, πέραν των επαναλαμβανόμενων τουρκικών συκοφαντιών κατά της Ελλάδας περί επαναπροωθήσεων, παρατηρείται επανεκκίνηση παράνομων μεταναστευτικών ροών που ενδέχεται να αυξηθούν στους μήνες Σεπτέμβριο, Οκτώβριο, και Νοέμβριο σύμφωνα με την πρακτική που ακολουθούσε η «τουρκική ακτή» τα περασμένα χρόνια εκμεταλλευόμενη και τις ευνοϊκές καιρικές συνθήκες. Τέλος, το σημαντικότερο όλων:

6. Η σκλήρυνση των τουρκικών θέσεων έναντι της Ελλάδας και της Κύπρου. Από τον Ιούλιο του 2021 η τουρκική διπλωματία προχώρησε σε διεύρυνση της «διαπραγματευτικής ύλης» έναντι της Ελλάδας. Με επιστολές του Τούρκου Αντιπροσώπου στον ΟΗΕ, κ. Σινιρλίογλου, προστέθηκε σε αυτήν και η νομικά αθεμελίωτη και πολιτικά απαράδεκτη θέση ότι η αποστρατιωτικοποίηση ελληνικών νησιών είναι προϋπόθεση για την αναγνώριση της ελληνικής κυριαρχίας επ’ αυτών. Συνδέθηκε έτσι το τουρκικό αίτημα για αποστρατιωτικοποίηση με την αμφισβήτηση του καθεστώτος κυριαρχίας των ελληνικών νησιών, όπως της Λέσβου, της Σάμου, της Χίου, της Λήμνου, της Σαμοθράκης, και των Δωδεκανήσων. Η Άγκυρα κατ´ ουσίαν εμπλουτίζει την διαβόητη θεωρία των «γκρίζων ζωνών». Δεν περιορίζεται σε αμφισβήτηση της κυριαρχίας κάποιων μικρών νησιών, νησίδων ή βραχονησίδων αλλά βάζει στο αναθεωρητικό-επεκτατικό «ραντάρ» της μεγάλα κατοικημένα ελληνικά νησιά.

Με δύο λόγια, η Άγκυρα αμφισβητεί επίσημα και επίμονα το σκληρό πυρήνα των εδαφικών ρυθμίσεων ελληνικού ενδιαφέροντος της Συνθήκης της Λωζάνης που το 2023 συμπληρώνει έναν αιώνα ζωής. Το ίδιο κάνει και για την Συνθήκη των Παρισίων του 1947 που αφορά στα Δωδεκάνησα. Η εξέλιξη ήταν αναμενόμενη για εκείνους που ερμηνεύουν χωρίς εξωραϊσμούς την τουρκική εξωτερική πολιτική.

Την τακτική της μετατόπισης σε ακραίες θέσεις, που συνειδητά υποσκάπτουν τις προοπτικές ουσιαστικού διαλόγου, έχει υιοθετήσει η Άγκυρα και στο Κυπριακό, με την προβολή της «λύσης των δύο κρατών».

Η Άγκυρα έχει προαναγγείλει ότι εάν η Ελλάδα δεν ανταποκριθεί στην προκλητική της απαίτηση για αποστρατιωτικοποίηση ελληνικών νησιών, η τουρκική διπλωματία, σύντομα θα ξεκινήσει δράσεις για διεθνοποίηση του θέματος. Ο πρόεδρος Ερντογάν έχει δείξει ότι συνήθως πράττει ό,τι εξαγγέλλει. Άλλωστε ήδη από τον περασμένο Ιούλιο έχει κάνει το πρώτο σοβαρό βήμα «διεθνοποίησης» με τις γνωστές πλέον, επιστολές Σινιρλίογλου προς τον ΟΗΕ. Οι θετικές για την Ελλάδα δηλώσεις από Ουάσιγκτον, Λονδίνο, Παρίσι, Βερολίνο, και Βρυξέλλες περί αδιαμφισβήτητης ελληνικής κυριαρχίας επί των νησιών, δεν είναι σαφές εάν και για πόσο χρόνο θα αποθαρρύνουν την Τουρκία. Η στρατηγική της σταδιακής αλλά και σταθερής αναθεώρησης του σημερινού status quo στην ευρύτερη περιοχή Αιγαίου, Ανατολικής Μεσογείου, εγγύς και Μέσης Ανατολής, αποτελεί υψηλή προτεραιότητα και στόχευση της νεο-οθωμανικής πολιτικής της. Αυτή η σταθερή αναθεωρητική-επεκτατική αντίληψης της Άγκυρας στην πορεία του χρόνου, με την συνεχή διεύρυνση των παράνομων απαιτήσεων της Τουρκίας από την δεκαετία του ‘70 έως σήμερα, αποτυπώθηκε σε 16 χάρτες που έδωσε πρόσφατα στην δημοσιότητα το ελληνικό Υπουργείο των Εξωτερικών.

Η Άγκυρα με κύρια έκφραση και όχημα το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» επιχειρεί έναν γεωπολιτικό «αναδασμό» ισχύος, επιρροής, και συμφερόντων στην περιοχή που θα έχει επίκεντρο την Τουρκία. Άλλωστε στα μάτια της Άγκυρας, η αναθεώρηση της Λωζάνης έχει de facto ξεκινήσει επί του πεδίου, στην Συρία, στο Ιράκ, στην Κύπρο, στην Λιβύη. Στη νεο-οθωμανική Ερντογανική αντίληψη, η Συνθήκη της Λωζάνης αποτελεί «ασφυκτική» κεμαλική κληρονομιά που πρέπει ν´ αλλάξει, είτε «de facto» είτε «de jure». Σε μια ανατολίτικη εκδοχή του «ζωτικού χώρου», το καθεστώς που επέβαλε η Λωζάνη θα πρέπει να καταστεί πιο «ευρύχωρο» ώστε να συμπεριλάβει τα σημερινά συμφέροντα και τις μεγαλεπήβολες επιθυμίες της Τουρκίας του Ερντογάν.

ΤΟ ΟΥΚΡΑΝΙΚΟ ΩΣ ΕΥΚΑΙΡΙΑ

Στο πλαίσιο αυτό, η Τουρκία δεν αποκλείεται να εκμεταλλευθεί την ουκρανική κρίση. Να μην διστάσει να την χρησιμοποιήσει ως πρόφαση, δικαιολογία, ή καταλύτη για να υποστηρίξει ότι «ήρθε η ώρα των αλλαγών και των νέων περιφερειακών διευθετήσεων». Πιο συγκεκριμένα. Η κατάσταση στην Ουκρανία, αργά ή γρήγορα, θα «γεννήσει» εξελίξεις, συμφωνίες, και διευθετήσεις. Τέτοιες ρυθμίσεις θα μπορούσαν να έχουν μορφή πολιτικών διευθετήσεων, ελέγχου εξοπλισμών στο ευρύτερο πλαίσιο μιας νέας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας, ή ακόμα και εδαφικών διευθετήσεων και ανακατατάξεων στην ουκρανική ακτή της Μαύρης Θάλασσας.

Μια αναθεωρητική περιφερειακή δύναμη με τα χαρακτηριστικά και τις στρατηγικές επιδιώξεις της Τουρκίας, δύσκολα θα αφήσει να περάσει ανεκμετάλλευτη τέτοια «ευκαιρία». Με καταλύτη την απαίτησή της για αποστρατιωτικοποίηση των νησιών μας, ενδέχεται να προβάλλει και να υποστηρίξει την ανάγκη «γενικότερων αλλαγών και νέων ρυθμίσεων». Κάτι τέτοιο θα ήταν συμβατό και ως ένα βαθμό συμπληρωματικό με την γνωστή τουρκική πρόταση για πολυμερή περιφερειακή συμφωνία οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών, υφαλοκρηπίδας, και Αποκλειστικών Οικονομικών Ζωνών στη Μεσόγειο.

Ουδείς βέβαια μπορεί να γνωρίζει εάν κάτι τέτοιο τελικά θα συμβεί. Ούτε όμως και κανείς μπορεί, ούτε και θα έπρεπε, να το αποκλείσει.

Στην πορεία προς το εκλογικό και εμβληματικό για την Τουρκία 2023, θα πρέπει να υπάρχει ετοιμότητα για την αντιμετώπιση και διαχείριση διαφόρων ενδεχομένων και σεναρίων, ακόμα και των πλέον ευφάνταστων, δύσκολων, και προκλητικών.

Η ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

Προάγγελο τέτοιων εξελίξεων συνιστούν, ειδικά το τελευταίο χρονικό διάστημα, τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς της Τουρκίας έναντι της Ελλάδος . Η Άγκυρα κλιμακώνει σταθερά. Δίνει την εντύπωση ότι εφαρμόζει ένα εγχειρίδιο με οδηγίες για βήμα-βήμα δημιουργία προϋποθέσεων κρίσης.

Ας δούμε τα βήματα αυτά, όχι αποσπασματικά και μεμονωμένα, αλλά ως αλληλένδετα στοιχεία ενός συνολικού σχεδιασμού που επιδιώκει να ωθήσει την Ελλάδα στο εκβιαστικό δίλημμα «διαπραγμάτευση για τα αδιαπραγμάτευτα ή κρίση».

Βήμα 1ο: Έγερση ενός ζητήματος επί του οποίου η άλλη πλευρά -δηλ., η Ελλάδα- , είναι βέβαιον ότι δεν μπορεί με κανέναν τρόπο ούτε να συζητήσει, ούτε βέβαια να αποδεχθεί συμβιβασμό, μιας και αφορά στον σκληρό πυρήνα της εθνικής ασφάλειας και της εδαφικής της ακεραιότητας. Πρόκειται για την ήδη αναφερθείσα τουρκική απαίτηση αποστρατιωτικοποίησης νησιών μας ως προϋπόθεσης για την αναγνώριση της ελληνικής κυριαρχίας επ’ αυτών. Είναι προφανές ότι η Άγκυρα εγείροντας ένα τέτοιο θέμα οδηγεί συνειδητά και σκόπιμα τον διάλογο σε αδιέξοδο.

Βήμα 2ο: Επιμονή στο να θέτει με κάθε αφορμή και ευκαιρία αυτό το αδιέξοδο ζήτημα, σε συνδυασμό με κλιμακούμενες κατηγορίες προς την Ελλάδα και χαρακτηρισμό της ως «αδιάλλακτης».

Βήμα 3ο: Ενέργειες που επιβεβαιώνουν την αρχική απαράδεκτη απαίτηση περί αποστρατιωτικοποίησης με μαζικές, «βαθιές» παραβιάσεις ελληνικού εθνικού εναερίου χώρου και υπερπτήσεις ελληνικών νησιών.

Βήμα 4ο: Προσωποποίηση της αντιπαράθεσης προκειμένου να γίνει πιο συγκεκριμένη και σαφής η εικόνα του «αντιπάλου». Στόχος των προσωπικών επιθέσεων και από τον ίδιο τον Ερντογάν, ο Έλληνας πρωθυπουργός, καθώς και οι αρμόδιοι υπουργοί Εξωτερικών και Άμυνας, ακόμα και η Πρόεδρος της Δημοκρατίας.

Βήμα 5ο: Διακοπή, με απόφαση και δημόσια δήλωση-δέσμευση του Ερντογάν, κάθε διαύλου επικοινωνίας και διαλόγου σε ανώτατο επίπεδο, το οποίο είναι αυτό που στην Τουρκία λαμβάνονται ακόμα και οι πιο τακτικές αποφάσεις χαμηλής πολιτικής.

Βήμα 6ο: Δαιμονοποίηση του «αντιπάλου» με ακραίες και αστήρικτες κατηγορίες κατά της Ελλάδας για δήθεν: φιλοξενία και εκπαίδευση τρομοκρατών, απώθηση και διακινδύνευση της ζωής προσφύγων και μεταναστών, απειλητική ενίσχυση ενόπλων δυνάμεων, επιθετικό εξοπλισμό νησιών, οικοδόμηση εχθρικών συμμαχιών, όπως με την Γαλλία και τις ΗΠΑ.

Βήμα 7ο: Διαμόρφωση εσωτερικού μετώπου κατά της δαιμονοποιημένης αντιπάλου Ελλάδας με όχημα τα ελεγχόμενα τουρκικά μέσα μαζικής ενημέρωσης που έχουν ξεσπαθώσει απαιτώντας ακόμα και να καταληφθούν ελληνικά νησιά. Η ίδια ακραία ρητορική έχει υιοθετηθεί από την συντριπτική πλειοψηφία των κομμάτων και των πολιτικών δυνάμεων της Τουρκίας.

Βήμα 8ο: Εγρήγορση των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων με μεγάλης κλίμακας ασκήσεις, όπως η EFES 2022, που αξιοποιούνται ως σκηνικό και βήμα εκτόξευσης απειλών κατά της Ελλάδας και μάλιστα με αναφορές στη Μικρασιατική Καταστροφή στην επέτειο των 100 χρόνων.

Βήμα 9ο και ιδιαίτερα σοβαρό: Υιοθέτηση πρακτικών ψυχολογικού πολέμου, όπως το τουίτ του Τούρκου προέδρου στην ελληνική γλώσσα με σκοπό την «αδιαμεσολάβητη» αποστολή του μηνύματος-απειλής απευθείας στην κοινή γνώμη του αντιπάλου.

Βήμα 10ο Η εμφάνιση προκλητικότατων χαρτών που παρουσιάζουν μεγάλο τμήμα ελληνικού εδάφους να είναι, ή να πρέπει να γίνει, τουρκικό. Πρόκειται για τον ήδη αναφερθέντα «χάρτη Μπαχτσελί» ο οποίος δεν έχει ακόμα αποκηρυχθεί από την τουρκική ηγεσία.

Σε μια νέα εξέλιξη ο αντιπρόεδρος της Τουρκίας, Φουάτ Οκτάι, ανακοίνωσε πρόσφατα ότι το νέο πλωτό γεωτρύπανο της Τουρκίας που, σημειωτέον, ο ίδιος ο Ερντογάν ονόμασε «Αμπντούλ Χαμίτ Χαν», θα αρχίσει τον επόμενο μήνα έρευνες στη Μεσόγειο.

Η ΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ

Η συσσωρευμένη ένταση στην περιοχή σε συνδυασμό με τη σταθερή πορεία απόκλισης της Τουρκίας από τη Δύση βάζει επιτακτικά στο τραπέζι ένα ερώτημα. Τι μέλλει γενέσθαι; Ποια πολιτική θα πρέπει να ακολουθήσουν οι ΗΠΑ, η Ευρώπη και η Ελλάδα, ως άμεσα θιγόμενος σύμμαχος, έναντι της Τουρκίας;

Η στάση της Ε.Ε., λόγω και των μεγάλων οικονομικών συμφερόντων στην Τουρκία, χαρακτηρίζεται από αμηχανία, καθώς επιδιώκει αφενός να ανασχέσει την γεωπολιτική βουλιμία της Τουρκίας, αφετέρου να μην την εξωθήσει σε αποσύνδεση από την Δύση. Οι επαναλαμβανόμενες λεκτικές καταδίκες δεν συνοδεύονται από συγκεκριμένες ενέργειες. Η απειλή των κυρώσεων, αν και υπαρκτή, προς το παρόν δεν εφαρμόζεται.

Από ανάλογη λογική «μαστίγιου και καρότου» εμφορείται και η πολιτική των ΗΠΑ, αν και οφείλουμε να υπογραμμίσουμε, ότι περιλαμβάνει συγκεκριμένα μέτρα με μορφή κυρώσεων όπως ο αποκλεισμός της Τουρκίας από το πρόγραμμα, την συμπαραγωγή και την προμήθεια των υπερσύγχρονων αεροσκαφών F35. Θα είναι όμως ίδια η τελική κατάληξη για τα F16 που έχει ζητήσει η Άγκυρα;

Απέναντι στο «ανάστροφο» Ανατολικό Ζήτημα που δημιουργεί στον 21ο αιώνα η νεο-οθωμανική Τουρκία, η απάντηση της Δύσης, της Ευρωπαϊκής Ένωση και των ΗΠΑ, θα πρέπει να είναι μια στιβαρή πολιτική δύο βασικών στοιχείων: πρώτα ανάσχεση της επικίνδυνης αποσταθεροποιητικής πολιτική της Τουρκίας, και μετά σταδιακή προώθηση μιας προσεκτικά επεξεργασμένης θετικής ατζέντας συνεργασίας, με σαφή αιρεσιμότητα και ξεκάθαρα προαπαιτούμενα και προϋποθέσεις. Με άλλα λόγια, η πολιτική της Δύσης έναντι της Τουρκίας δεν μπορεί παρά να βασίζεται στο τρίπτυχο «ανάσχεση, διάλογος, συνεργασία».

Αυτήν την κατεύθυνση ακολουθεί και η ελληνική εξωτερική πολιτική, όπως εφαρμόζεται από τον πρωθυπουργό, Κυριάκο Μητσοτάκη. Μια πολυδιάστατη πολιτική που συνδυάζει διπλωματική και στρατιωτική αποτροπή με τρεις κύριες στοχεύσεις: (α) να αντιμετωπίσει και να περιορίσει τις έκνομες και επιθετικές ενέργειες της γειτονικής χώρας, (β) να προετοιμάσει στην βάση του διεθνούς δικαίου και των συνθηκών έναν σαφώς οριοθετημένο διάλογο εκκινώντας από τις διερευνητικές επαφές και (γ) να συμβάλει στην αποκατάσταση μιας ωφέλιμης διμερούς συνεργασίας με σεβασμό των σχέσεων καλής γειτονίας.

Ο διάλογος και η συνεργασία έχουν ανάγκη, αναπτύσσονται, και καρποφορούν μέσα σε ύφεση με διάρκεια. Όχι σε μικρά διαλείμματα στην ένταση. Όχι με εκβιασμούς, απειλές, παραβατικές συμπεριφορές και καταπάτηση δικαιωμάτων.

Στην ηγεσία της γειτονικής χώρας εναπόκειται να αντιληφθεί ότι η ανακίνηση ενός νέου τύπου Ανατολικού Ζητήματος καθώς και η αντιπαράθεσή της με την Δύση δεν πρόκειται να λειτουργήσουν προς όφελός της, όσους πόντους εσωτερικής δημοφιλίας και εάν αποφέρουν πρόσκαιρα στους εμπνευστές της αναθεωρητικής στρατηγικής.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ:
*Το δοκίμιο αυτό έχει δημοσιευθεί στο τεύχος αριθ. 77 (Αύγουστος – Σεπτέμβριος 2022) του Foreign Affairs The Hellenic Edition.
[1] The Eastern Question, An Historical Study in European, by J.A.R. Marriott, Clarendon Press, Oxford, 1917

Copyright © 2022 by the Council on Foreign Relations, Inc.
All rights reserved.

Πηγή: foreignaffairs.com

Το άρθρο Το «ανάστροφο» Ανατολικό Ζήτημα… Του Γιώργου Κουμουτσάκου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Το Κρεμλίνο έχει δυσκολευτεί να περιορίσει τις συνέπειες της εισβολής του στην Ουκρανία. Δεν φαντάστηκε ότι ο πόλεμος του θα ενέπνεε την διαρκή ενότητα μεταξύ των Δυτικών χωρών, ούτε ότι ο ουκρανικός στρατός θα αντιστεκόταν τόσο καλά, ούτε ότι θα χρειαζόταν να επιστρατεύσει μερικώς τον ρωσικό πληθυσμό, ένα δραστικό μέτρο με δυνητικά καταστροφικές εσωτερικές συνέπειες. Ένας πόλεμος που είχε σκοπό να αποκαταστήσει την ρωσική ισχύ έχει, αντίθετα, αφήσει την χώρα πιο αδύναμη.

Ο Ρώσος πρόεδρος, Βλαντιμίρ Πούτιν, θεωρεί την Ουκρανία ως μέρος της δικαιωματικής σφαίρας επιρροής της Ρωσίας, αλλά λόγω της εισβολής του, ετούτη η σφαίρα επιρροής συστέλλεται [2]. Η Ρωσία χάνει έδαφος σε περιοχές όπου είχε επιρροή επί μακρόν. Αυτό δεν είναι πουθενά πιο εμφανές από όσο στις χώρες του Νοτίου Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας. Πράγματι, η ευρεία περιοχή στα νότια της Ρωσίας φαίνεται να υφίσταται μια τεκτονική μετατόπιση μακριά από την Μόσχα για πολλούς αλληλένδετους λόγους.

Ευρισκόμενη στα όρια της, η Ρωσία δεν φαίνεται πλέον σε θέση να χρησιμεύσει ως εγγυητής της περιφερειακής ασφάλειας για τα τοπικά καθεστώτα. Ο πόλεμος και η κατάφωρη παραβίαση των διεθνών κανόνων συγκλόνισε τις κυβερνήσεις και κάποια τμήματα του κοινού στην περιοχή, κλονίζοντας την πίστη τους στην Ρωσία. Και η εισβολή έχει εγείρει ερωτήματα σχετικά με την μόνιμη αποικιακή κληρονομιά της ρωσικής ισχύος και την ανάγκη οι χώρες στα νότια της να πετάξουν αυτό το αυτοκρατορικό φορτίο. Η πανωλεθρία της Ρωσίας στην Ουκρανία [3] έχει επιταχύνει την εξασθένηση της πρωτοκαθεδρίας της στον Νότιο Καύκασο και στην Κεντρική Ασία, και αρκετές δυνάμεις -κυρίως η Κίνα [4] και η Τουρκία- βρίσκονται σε επιφυλακή για να επωφεληθούν. Η Ρωσία θα παραμείνει ενεργός και σημαντικός παίκτης στην περιοχή, αλλά θα είναι με έναν ρόλο πολύ εξασθενημένο [5] από τον πόλεμό της εναντίον της Ουκρανίας.

ΣΕ ΜΕΙΟΝΕΚΤΙΚΗ ΘΕΣΗ ΣΤΟΝ ΚΑΥΚΑΣΟ

Μετά την διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η Ρωσία παρέμεινε μια ισχυρή, συχνά καθοδηγητική παρουσία στην πολιτική πολλών χωρών στον Νότιο Καύκασο και στην Κεντρική Ασία. Επί χρόνια, η Ρωσία συνέβαλε στο να διατηρηθούν «παγωμένες» κάποιες συγκρούσεις στην περιοχή, παίζοντας τον ρόλο ενός όχι και τόσο αμερόληπτου διαμεσολαβητή για την ειρήνη. Ο κυριότερος μεταξύ αυτών των πολέμων είναι η διαμάχη μεταξύ της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν για το έδαφος του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Ο ρόλος της Ρωσίας τέθηκε υπό αμφισβήτηση ακόμη και πριν από τον πόλεμο εναντίον της Ουκρανίας, όταν αυτή η παγωμένη σύγκρουση αναζωπυρώθηκε το 2020. Σε μια ταχεία εκστρατεία, το ρεβανσιστικό αζέρικο καθεστώς του προέδρου, Ilham Aliyev, απέσπασε τον έλεγχο πολλών τμημάτων του Καραμπάχ και κάποιων παρακείμενων εδαφών. Όντας ηττημένο, το Ερεβάν υποχρεώθηκε επίσης να αποδεχτεί έναν χερσαίο διάδρομο από τη μια άκρη της Αρμενίας στην άλλη που συνδέει το Αζερμπαϊτζάν με τον θύλακα του Ναχτσιβάν.
Στον απόηχο αυτών των γεγονότων, οι Αρμένιοι δεν έκρυψαν την δυσαρέσκεια και την απογοήτευσή τους για την έλλειψη υποστήριξης από την Ρωσία. Ρώσοι αξιωματούχοι ισχυρίστηκαν ότι τα χέρια τους ήταν δεμένα˙ οι εγγυήσεις ασφαλείας του Οργανισμού της Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας (Collective Security Treaty Organization, CSTO), της περιφερειακής συνεργασίας ασφάλειας υπό την ηγεσία της Μόσχας, κάλυπταν μόνο τα επίσημα αναγνωρισμένα σύνορα της Αρμενίας και όχι το αμφισβητούμενο έδαφος του Καραμπάχ. Όμως η Ρωσία έχασε την επιρροή της και την πίστη του Αρμένιου πελάτη της παίζοντας ένα διπλό παιχνίδι: είχε γίνει ένας από τους κύριους προμηθευτές στρατιωτικού εξοπλισμού στο Αζερμπαϊτζάν και επέτρεψε επίσης στην Τουρκία — τον ιστορικό εχθρό της Αρμενίας και τον κύριο σύμμαχο του Αζερμπαϊτζάν — [να έχει] μια θέση στο τραπέζι των περιφερειακών διαπραγματεύσεων για την σύγκρουση.

Δύο χρόνια αργότερα, ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει αναζωπυρώσει περαιτέρω την κατάσταση στον Νότιο Καύκασο, ενθαρρύνοντας το Αζερμπαϊτζάν να γίνει ξανά επιθετικό. Οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν εξαπέλυσαν επιθέσεις τον Σεπτέμβριο στο έδαφος αυτής καθαυτής της Αρμενίας, που οδήγησαν σε περισσότερους από 200 θανάτους. Μια εύθραυστη κατάπαυση του πυρός διατηρείται τώρα, αλλά οι προοπτικές για ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις φαίνονται αμυδρές. ˙η Ομάδα του Μινσκ (Minsk Group), η οποία είναι επιφορτισμένη με τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις υπό την σκέπη του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (Organization for Security and Cooperation in Europe, OSCE), είναι ετοιμοθάνατη, καθώς αποτελείτο από εκπροσώπους της Ρωσίας και ευρωπαϊκών χωρών που βρίσκονται τώρα στα μαχαίρια για τον πόλεμο στην Ουκρανία. Ο πρωθυπουργός της Αρμενίας, Nikol Pashinyan, έχει εκφράσει την λύπη του για την αδυναμία της Ρωσίας να στηρίξει την Αρμενία και να εμπλακεί στην άμυνά της, υποδηλώνοντας ότι η Μόσχα είναι αναξιόπιστος σύμμαχος. Κάποιοι διαδηλωτές ζήτησαν ακόμη και να αποχωρήσει η Αρμενία από τον CSTO. Το Κρεμλίνο ερμήνευσε ως πρόκληση την πρόσφατη επίσκεψη στο Ερεβάν της προέδρου της Βουλής [των Αντιπροσώπων] των ΗΠΑ, Νάνσι Πελόζι· οι Αρμένιοι την θεώρησαν, αντίθετα, ως ένδειξη αδυναμίας της Ρωσίας.

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία μπορεί δυνητικά να ενεργοποιήσει εκ νέου άλλες συγκρούσεις στον Νότιο Καύκασο. Η Μόσχα χρησιμοποιεί τη Νότια Οσετία και την Αμπχαζία, τις δύο αποσχιστικές περιοχές της Γεωργίας, για να πιέσει την Τιφλίδα να εγκαταλείψει την φιλοδυτική στάση της. Η σημερινή κυβέρνηση της Γεωργίας έχει φροντίσει να μην πάρει υπερβολικά έντονη θέση για τον σημερινό πόλεμο στην Ουκρανία – καταδικάζοντας την ρωσική εισβολή στην ψηφοφορία της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ (UN General Assembly) τον Μάρτιο, αλλά απέχοντας από την επιβολή κυρώσεων. Αλλά οι φήμες που εκπέμπονται από την Ρωσία, ότι άνδρες στη Νότια Οσετία και στην Αμπχαζία θα μπορούσαν να επιστρατευτούν για να πολεμήσουν στην Ουκρανία —πολλοί κάτοικοι των αποσχιστικών δημοκρατιών, ειδικά στη Νότια Οσετία, διαθέτουν ρωσικά διαβατήρια— σηματοδοτούν στην Τιφλίδα ότι οι τοπικές εντάσεις θα μπορούσαν να αναζωπυρωθούν ξανά, και οι γεωργιανές αρχές θα πρέπει να αποφασίσουν πώς θα αντιδράσουν εάν οι Οσέτιοι και οι Αμπχάζιοι πολίτες τους επιστρατευτούν για να πολεμήσουν για την Ρωσία.

ΣΑΣΤΙΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΣΙΑ

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει πληγώσει την Ρωσία με άλλον τρόπο. Η ήπια ισχύς της έχει αποδυναμωθεί σε μεγάλο μέρος του μετασοβιετικού χώρου, ιδιαίτερα στην Κεντρική Ασία. Τα κράτη της Κεντρικής Ασίας έχουν προσπαθήσει να αντισταθούν στις πιέσεις της Ρωσίας να συνταχθούν με το Κρεμλίνο όσον αφορά την Ουκρανία, επιλέγοντας την μέση οδό του να ζητούν ειρηνική επίλυση της σύγκρουσης, ενόσω απείχαν από την καταδίκη της εισβολής της Ρωσίας στην Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ. Καμία από αυτές τις κυβερνήσεις δεν έχει την πολυτέλεια να είναι υπερβολικά φιλο-ουκρανική, δεδομένης της μεγάλης [εξάρτησης] για την ασφάλεια και της οικονομικής εξάρτησής τους από την Ρωσία.

Έκαστο τήρησε μια ελαφρώς διαφορετική στάση. Ο Sadyr Japarov, ο πρόεδρος του Κιργιστάν, επέμεινε ότι η Ρωσία βρισκόταν εντός των δικαιωμάτων της να εξασφαλίσει την «υπεράσπιση του πληθυσμού της [περιοχής] Ντονμπάς» (μια αναφορά στα υποστηριζόμενα από την Ρωσία αυτονομιστικά κράτη στην ανατολική Ουκρανία), μια θέση που αποδείχθηκε αντιδημοφιλής στο εσωτερικό. Πιο θαρραλέα, το Καζακστάν ενέκρινε κάποιες φιλο-ουκρανικές διαδηλώσεις την άνοιξη. Και τον Μάρτιο, το Ουζμπεκιστάν όρθωσε το ανάστημα του για την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας, όταν ο υπουργός Εξωτερικών του εξέδωσε μια αυστηρή δήλωση, αρνούμενος να αναγνωρίσει τη νομιμοποίηση των αυτονομιστικών ρωσικών κρατών.

Για την προσπάθεια της Ρωσίας να απορροφήσει επισήμως τμήματα της Ουκρανίας, τα καθεστώτα της Κεντρικής Ασίας δεν έχουν δείξει καμία αμφισημία: δεν αναγνωρίζουν τα αποκαλούμενα δημοψηφίσματα που διεξήχθησαν τον Σεπτέμβριο στα κατεχόμενα από την Ρωσία ουκρανικά εδάφη, ούτε την προσάρτηση [6] αυτών των εδαφών. Ο πρόεδρος του Καζακστάν Kassym-Jomart Tokayev έχει λάβει την πιο σταθερή θέση σε αυτό το ζήτημα, ευθυγραμμισμένος με την άρνηση της χώρας του να αναγνωρίσει την δήθεν ανεξαρτησία της Αμπχαζίας και της Νότιας Οσετίας και την προσάρτηση της Κριμαίας από την Ρωσία.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει πλήξει και ένα άλλο είδος ρωσικής ισχύος: το στρατιωτικό κύρος της χώρας. Πράγματι, οι στρατιωτικές αποτυχίες [7] της Ρωσίας έχουν εκπλήξει σε μεγάλο βαθμό τις αυταρχικές κυβερνήσεις της Κεντρικής Ασίας. Ακόμη κι αν θεωρούν εδώ και καιρό την Ρωσία ως έναν ύπουλο εταίρο, έχουν στηριχθεί στην Μόσχα ως εγγυητή της ασφάλειας και ως πηγή σταθερότητας των καθεστώτων. Ο πόλεμος έχει κλονίσει βαθιά αυτή την αντίληψη. Για τις κυβερνήσεις που είναι συνηθισμένες να λαμβάνουν ρωσικό στρατιωτικό εξοπλισμό σε μειωμένες τιμές και εκπαίδευση για τους αξιωματικούς τους στις ρωσικές στρατιωτικές ακαδημίες, τα πρόσφατα γεγονότα έχουν θέσει ξαφνικά υπό αμφισβήτηση την μελλοντική ανάπτυξη των δικών τους στρατών.

Σίγουρα, οι κυβερνήσεις της περιοχής στηρίζονται ακόμη στην ρωσική στρατιωτική ισχύ: τον Ιανουάριο, τα ρωσικά στρατεύματα παρενέβησαν στο Καζακστάν υπό την σκέπη της CSTO για να υποστηρίξουν τον Tokayev κατά την διάρκεια ταραχών σε ολόκληρη τη χώρα. Έφυγαν γρήγορα χωρίς να υπονομεύσουν σημαντικά τη νομιμοποίηση της Αστάνα. Τώρα, ωστόσο, οι εταίροι της Ρωσίας στην CSTO θεωρούν τις ρωσικές δυνάμεις πιεσμένες και καταπονημένες. Για παράδειγμα, οι κεντρο-ασιάτες έχουν σημειώσει την αδιαφορία της Ρωσίας για τις συνοριακές συγκρούσεις μεταξύ του Κιργιστάν και του Τατζικιστάν που άφησαν νεκρούς περίπου 100 ανθρώπους τον Σεπτέμβριο: ακόμα κι αν οι συγκρούσεις δεν υπάγονταν στην δικαιοδοσία της CSTO, η σιωπή της Μόσχας ήταν προφανής.

ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΑ ΞΕΚΑΘΑΡΙΣΜΑΤΑ

Η επεκτατική ρητορική [8] του Πούτιν και η άρνησή της ύπαρξης ενός χωριστού, νομιμοποιημένου ουκρανικού έθνους έχουν επίσης εξηγήσει τις ενέργειες της Ρωσίας υπό το φως της αυτοκρατορικής ιστορίας της. Μολονότι το Ουζμπεκιστάν και το Τουρκμενιστάν οικοδόμησαν την ανεξαρτησία τους αποκηρύσσοντας το σοβιετικό παρελθόν ως αποικιακό, οι κυβερνήσεις του Καζακστάν, του Κιργιστάν και του Τατζικιστάν δεν χρησιμοποίησαν τέτοιο πλαίσιο. Μέχρι πρόσφατα, μόνο μικρά τμήματα της τοπικής κοινής γνώμης —που συνήθως περιορίζονται σε άτομα με φιλελεύθερες, εθνικιστικές ή ισλαμιστικές απόψεις— έχουν απαιτήσει να λάβουν οι χώρες τους αρκετά μέτρα για να αντιπαλέψουν αυτό το παρελθόν, συμπεριλαμβανομένων της αναγνώρισης της προηγούμενης κυριαρχίας τους από την αυτοκρατορική Ρωσία και την Σοβιετική Ένωση ως εποχής αποικισμού, του περιορισμού του στάτους της ρωσικής γλώσσας και της επανεγγραφής των σχολικών βιβλίων ιστορίας. Αλλά με τον πόλεμο στην Ουκρανία, αυτή η άποψη έχει πλέον διαδοθεί ευρύτερα, ιδιαίτερα στο Καζακστάν και στο Κιργιστάν.

Για παράδειγμα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην Κεντρική Ασία βοούν από αναφορές ότι η Ρωσία έχει στρατολογήσει εθνοτικές μειονότητες, συχνά με μουσουλμανικό υπόβαθρο, σε υψηλότερα ποσοστά από αυτά των εθνοτικών Ρώσων – οδηγώντας σε δυσανάλογο απολογισμό θυμάτων, ιδιαίτερα στην περίπτωση στρατιωτών από την δημοκρατία του Νταγκεστάν, του Βορείου Καυκάσου- και ότι οι Ρώσοι στρατολόγοι πιέζουν τους μετανάστες από την Κεντρική Ασία να καταταγούν. Αυτά τα γεγονότα απλώς ενισχύουν την όλο και μεγαλύτερη αντίληψη στην περιοχή για την Ρωσία ως αυτοκρατορική δύναμη που χρησιμοποιεί τις εθνοτικές μειονότητες της ως τροφή για τα κανόνια. Η ρωσική κυβέρνηση έχει ξεκινήσει ένα πρόγραμμα που προσφέρει ταχεία υπηκοότητα σε όσους μετανάστες εργάτες ενδιαφέρονται να καταταχθούν στον στρατό (αυτό δεν συναντάται μόνο στην Ρωσία· η πλειοψηφία των λεγεώνων των ξένων του κόσμου προσφέρουν το ίδιο κίνητρο), το οποίο μπορεί να ελκύει κάποιους νεαρούς άνδρες που αναζητούν έναν τρόπο να αναρριχηθούν στην κοινωνική πυραμίδα της Ρωσίας. Αλλά οι κυβερνήσεις του Καζακστάν, του Ουζμπεκιστάν, του Κιργιστάν και του Τατζικιστάν ήταν πολύ σαφείς ότι στους πολίτες τους δεν επιτρέπεται να πολεμήσουν στην Ουκρανία και θα αντιμετωπίσουν ποινές, ίσως και φυλάκιση, εάν το κάνουν.

Η μαζική άφιξη Ρώσων πολιτών στην περιοχή -πρώτα στις αρχές Μαρτίου, όταν τρέπονταν σε φυγή από το ξέσπασμα του πολέμου, και στην συνέχεια στα τέλη Σεπτεμβρίου, όταν τρέπονταν σε φυγή από την «μερική επιστράτευση» [9] και τον κίνδυνο στρατολόγησης- έχει εμπνεύσει ανάμεικτα συναισθήματα στην Κεντρική Ασία. Κάποιοι κάτοικοι είναι ευτυχείς να βοηθήσουν τους νεοφερμένους, βλέποντας αυτούς τους νέους και υψηλής εξειδίκευσης Ρώσους ως πλεονεκτήματα για την ανάπτυξη των χωρών τους. Άλλοι έχουν θεωρήσει την άφιξη τόσων πολλών Ρώσων ως προμήνυμα για την ανανεωμένη κυριαρχία της ρωσικής κουλτούρας και της ρωσικής γλώσσας στις χώρες τους, μια ανησυχία που επιδεινώθηκε από την αποικιακή στάση κάποιων προσφύγων και από την αύξηση του κόστους της καθημερινής ζωής που έχει επιβάλει η παρουσία τους.

ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΤΑΞΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ;

Το αποδυναμωμένο στάτους της Ρωσίας στην Κεντρική Ασία και στον Καύκασο έχει ωφελήσει άλλα κράτη. Η πρόσφατη σύνοδος κορυφής του [Οργανισμού] Συνεργασίας της Σαγκάης (Shanghai Cooperation Organization) στην Σαμαρκάνδη επέδειξε ότι ο Ρώσος πρόεδρος δεν είναι πλέον ο πιο επιδραστικός ηγέτης στην περιοχή, αλλά ένας μεταξύ των πολλών άλλων ηγετών, με τον Κινέζο πρόεδρο, Σι Τζινπίνγκ, και τον Τούρκο πρόεδρο, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, να αναδύονται ως οι πιο ισχυροί.

Καθώς η ρωσική οικονομία παρακμάζει, η Κίνα θα γίνει ένας ακόμη πιο εξέχων πάροχος μεγάλων επενδύσεων υποδομών στην περιοχή. Η Τουρκία έχει κερδίσει ένα νέο στάτους ως δυνητικός διαμεσολαβητής για την ειρήνη στον Καύκασο και χρησιμοποιεί επιδέξια την θέση της στη μέση μεταξύ της Μόσχας και του Κιέβου για να προωθηθεί ευρύτερα στην περιοχή. Θεωρητικά, η ΕΕ ίσως κερδίσει νέα νομιμοποίηση εάν μπορέσει να βρει έναν τρόπο να επανεμπλέξει την Αρμενία, το Αζερμπαϊτζάν και την Γεωργία και να επινοήσει νέες μορφές συνεργασίας για ετούτες τις τρεις χώρες που προδιαγράφεται να παραμείνουν εκτός της ΕΕ, αλλά πολλά εξαρτώνται από την ανθεκτικότητα της ίδιας της Ευρώπης και την ικανότητά της να διατηρήσει μια συγκρουσιακή στάση απέναντι στην Ρωσία. Όσο για τις Ηνωμένες Πολιτείες, συνεχίζουν να είναι αντιληπτές, τόσο στην ελίτ όσο και στην κοινή γνώμη, ως ένας αναξιόπιστος εταίρος που στέλνει ανάμεικτα σήματα στις χώρες του Νοτίου Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας – οι τοπικές μνήμες της καταστροφικής απόσυρσης των ΗΠΑ από το Αφγανιστάν το 2021 παραμένουν ισχυρές.

Αλλά θα ήταν συνετό να μην πανηγυρίζουν οι Δυτικές χώρες την απρόθυμη παραίτηση της Ρωσίας από τον ρόλο της ως εγγυητής της ασφάλειας για τις χώρες στα νότια της. Μολονότι η εξασθένιση της ρωσικής επιρροής μπορεί να ανοίξει νέες ευκαιρίες για να αναδιαμορφώσουν αυτές οι χώρες την μοίρα τους, μπορεί επίσης να δημιουργήσει κύματα περιφερειακών εντάσεων, όπως είναι εμφανές στις προληπτικές προσπάθειες του Αζερμπαϊτζάν να ολοκληρώσει την ανακατάκτηση του Καραμπάχ. Οι χώρες της Κεντρικής Ασίας και του Νοτίου Καυκάσου φαίνεται ότι έχουν υποστεί πολλές παράπλευρες ζημιές από την παρακμή της ρωσικής οικονομίας και τον αντίκτυπο των Δυτικών κυρώσεων που στοχεύουν την Ρωσία: η συρρίκνωση των εμβασμάτων, τα οποία αποτελούν σημαντικό μέρος των οικονομιών της Αρμενίας, του Κιργιστάν, του Τατζικιστάν και του Ουζμπεκιστάν, διακινδυνεύουν να φτωχοποιήσουν πολλούς ανθρώπους σε όλη την περιοχή. Και οι Δυτικές χώρες δεν πρέπει να περιμένουν κάποιου είδους αδιαμφισβήτητη επανευθυγράμμιση στον Νότιο Καύκασο και στην Κεντρική Ασία εναντίον του Κρεμλίνου. Αν και εξασθενημένη, η Ρωσία παραμένει μια σημαντική περιφερειακή δύναμη. Οι στρατιωτικοί και οικονομικοί [δεσμοί] και οι δεσμοί των ανθρώπων μεταξύ της Ρωσίας και των χωρών της περιοχής θα επιμείνουν και δεν θα εξαφανιστούν ξαφνικά. Η ρωσική κυριαρχία μπορεί να καταρρέει, αλλά δεν έχει ακόμη σχηματιστεί καμία σαφής τάξη πραγμάτων για να πάρει την θέση της.

Σύνδεσμοι:
[1] https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/distributed/C/bo156860327.html
[2] https://www.foreignaffairs.com/india/russia-losing-india
[3] https://www.foreignaffairs.com/ukraine/ukraines-path-victory
[4] https://www.foreignaffairs.com/china/coming-chinese-weapons-boom
[5] https://www.foreignaffairs.com/world/downside-imperial-collapse
[6] https://www.foreignaffairs.com/russian-federation/putin-apocalyptic-end-…
[7] https://www.foreignaffairs.com/ukraine/russia-repeat-failures
[8] https://www.foreignaffairs.com/russian-federation/world-putin-wants-fion…
[9] https://www.foreignaffairs.com/russian-federation/what-mobilization-mean…

Copyright © 2022 by the Council on Foreign Relations, Inc.
All rights reserved.

Πηγή: foreignaffairs.gr

Το άρθρο Το τέλος της μετασοβιετικής τάξης πραγμάτων… Της Marlene Laruelle εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Εάν η κλιματική αλλαγή είναι η πρόκληση του αιώνα, το υδρογόνο θα μπορούσε να είναι η λύση από το πουθενά. Μέχρι στιγμής, έχει κερδίσει λίγη προσοχή σε σύγκριση με άλλες επιλογές για την μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, όπως τα ηλιακά ή τα ηλεκτρικά οχήματα, αλλά αυτό αλλάζει γρήγορα. Χρήματα και εργατικό δυναμικό συρρέουν σε εταιρείες, έργα και υποδομές υδρογόνου, με σχεδόν όλα να είναι εστιασμένα στην παραγωγή αποθεμάτων υδρογόνου που εκπέμπουν ελάχιστο έως καθόλου άνθρακα, χάρη στην ταχεία και βαθιά πρόοδο της τεχνολογίας και της πολιτικής. Από το 2020 και μετά, οι εργολάβοι έχουν ανακοινώσει περισσότερα από 150 νέα έργα παραγωγής υδρογόνου, που ξεπερνούν πλέον τα 250 γιγαβάτ νέας παραγωγής ενέργειας (σχεδόν δέκα φορές το σύνολο της ανανεώσιμης ενέργειας που προστέθηκε από την Κίνα πέρυσι και τρεις φορές τις προσθήκες ανανεώσιμης ενέργειας ολόκληρου του κόσμου). Η δημόσια πολιτική βοηθάει. Τουλάχιστον 35 χώρες σε όλο τον κόσμο έχουν αναπτύξει επίσημες στρατηγικές για το υδρογόνο —συμπεριλαμβανομένου του Καναδά, της Χιλής, της Γερμανίας, της Ινδίας, της Ιαπωνίας, της Ολλανδίας, του Κατάρ, της Σαουδικής Αραβίας και του Ηνωμένου Βασιλείου— διότι θεωρούν το καθαρό υδρογόνο τόσο ως απαραίτητο για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής όσο και μια τεράστια ευκαιρία για συναλλακτική και εμπορική ανταγωνιστικότητα.

Μέχρι πρόσφατα, το υδρογόνο χρησιμοποιείτο κυρίως για την παραγωγή αμμωνίας και διυλισμένων καυσίμων. Το περισσότερο από ετούτο το υδρογόνο έχει προέλθει από διαδικασίες που χρησιμοποιούν ορυκτά καύσιμα χωρίς μέτρα περιορισμού, οι οποίες προσθέτουν 500 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα κάθε χρόνο, ή περίπου το 1% όλων των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Αντιθέτως, το μεγαλύτερο μέρος του σημερινού ενθουσιασμού και των επενδύσεων κατευθύνεται προς την χρήση του ίδιου του υδρογόνου ως καυσίμου ή για την παραγωγή νέων καθαρών καυσίμων. Και αντί να δίνεται βάση στις παλιές διαδικασίες που διοχετεύουν διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, υπάρχει έντονη εστίαση στην παραγωγή «πράσινου» υδρογόνου, το οποίο, αντίθετα, χρησιμοποιεί καθαρή ηλεκτρική ενέργεια από ηλιακή, αιολική, υδροηλεκτρική ή πυρηνική ενέργεια για να χωρίσει το νερό στα συστατικά μέρη του: το υδρογόνο και το οξυγόνο. Η προσέγγιση είναι απλή – εκτελείται στα μαθήματα χημείας παγκοσμίως – και δεν απαιτεί καύση και έχει λίγες διαδικασίες. Οι επενδύσεις σε αυτές τις τεχνολογίες τοποθετούν το πράσινο υδρογόνο στο επίκεντρο για την μελλοντική παραγωγή ευρέως διαθέσιμων καθαρών καυσίμων [1].

Πριν από πέντε χρόνια, αυτός ο ενθουσιασμός για το πράσινο υδρογόνο θα είχε εκπλήξει πολλούς ειδικούς στην ενέργεια και στο κλίμα, οι οποίοι θεωρούσαν το υδρογόνο ως έναν απίθανο παίκτη στο μελλοντικό ενεργειακό μείγμα. Σε παλαιότερες οικονομίες, το υδρογόνο δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί ως καύσιμο. Ήταν απλώς υπερβολικά ακριβό, όπως ήταν η ηλιακή και η αιολική ενέργεια, και άφθονες εναλλακτικές ήταν διαθέσιμες, όπως ο άνθρακας, το φυσικό αέριο και το αργό πετρέλαιο. Οι πρώτες προσπάθειες να γίνει το υδρογόνο μεγαλύτερο μέρος της οικονομίας εστίασαν στην χρήση του στα αυτοκίνητα, το οποίο θα απαιτούσε εκτεταμένες αλλαγές στις υποδομές της τροφοδοσίας με καύσιμα και στις εγκαταστάσεις των εργοστασίων.

Η ανάγκη αντιμετώπισης [2] της κλιματικής αλλαγής ωθεί το ενδιαφέρον για το υδρογόνο, και τα νέα μέτρα πολιτικής μαζί με την αξιοσημείωτη τεχνολογική πρόοδο καθιστούν την παραγωγή του λογική πραγματικότητα. Πάνω από 137 χώρες έχουν δεσμευτεί να φτάσουν στο «καθαρό μηδέν» έως το 2050, το οποίο σημαίνει ότι θα μειώσουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου όσο το δυνατόν πλησιέστερα στο μηδέν και θα αντισταθμίσουν ό,τι δεν μπορεί να εξαλειφθεί φυτεύοντας δέντρα ή αφαιρώντας τον άνθρακα από την ατμόσφαιρα με άλλα μέσα. Μεγάλες εταιρείες αναλαμβάνουν παρόμοιες δεσμεύσεις: περισσότερες από 320 εταιρείες έχουν δεσμευτεί να φτάσουν στο καθαρό μηδέν έως το 2040. Πίσω από αυτές τις υποσχέσεις βρίσκονται τα απλά μαθηματικά για το κλίμα: για να σταθεροποιηθεί η κλιματική αλλαγή σε οποιοδήποτε επίπεδο, όλοι οι τομείς παντού, συμπεριλαμβανομένης της ηλεκτρικής ενέργειας, των μεταφορών, των τροφίμων και της μεταποίησης, πρέπει να φτάσουν ουσιαστικά στο μηδέν και να μείνουν εκεί για πάντα.

Αυτή η άκαμπτη αριθμητική ωθεί στην παραγωγή τεράστιων ποσοτήτων πράσινου υδρογόνου για να εξυπηρετήσει αυτούς τους στόχους. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (International Energy Agency, IEA) έχει εκτιμήσει ότι η παγκόσμια παραγωγή πράσινου υδρογόνου πρέπει να αυξηθεί 400 φορές έως το 2050 για να είναι δυνατές οι μηδενικές [3] εκπομπές. Εκτός από τους φιλόδοξους κλιματικούς στόχους, η πρόοδος της τεχνολογίας δίνει επίσης την δυνατότητα για την μετατόπιση προς το πράσινο υδρογόνο. Πριν από δέκα χρόνια, το πράσινο υδρογόνο ήταν υπερβολικά ακριβότερο από τα πιο βρώμικα ξαδέλφια του (ειδικά το «γκρίζο» υδρογόνο, το οποίο παράγεται από φυσικό αέριο ή άνθρακα). Ειδικά η δραματική μείωση του κόστους παραγωγής αιολικής και ηλιακής ενέργειας έχει φέρει την πιθανότητα αύξησης της παραγωγής πράσινου υδρογόνου στην σφαίρα του πολιτικά εφικτού.

Η προοπτική του πράσινου υδρογόνου έρχεται επιτέλους στο επίκεντρο. Η αύξηση της παραγωγής του και η διαφοροποίηση της χρήσης του θα δημιουργήσει κινδύνους και προκλήσεις στην πορεία. Για να αξιοποιήσουν την πλήρη δυναμική του πράσινου υδρογόνου στην μάχη εναντίον της κλιματικής αλλαγής [4], οι χώρες πρέπει να επενδύσουν σε υποδομές και να καθορίσουν τις σωστές πολιτικές για να μετριάσουν τους αναπόφευκτους κινδύνους [που προκύπτουν] όταν μια νέα αγορά ενέργειας γίνεται γρήγορα εμπορική.

Η ΥΠΟΣΧΕΣΗ

Ως καθαρό καύσιμο, το υδρογόνο [5] είναι εξαιρετικό. Καίει πολύ: στους 2.100 βαθμούς Κελσίου. Είναι αρκετά θερμό για να παράγει τσιμέντο, γυαλί και χάλυβα. Είναι ελαφρύ – το ελαφρύτερο στο σύμπαν – το οποίο βοηθά στο να διατηρεί την αποδοτικότητα ως καύσιμο μεταφοράς. Όταν περνά μέσα από μια κυψέλη καυσίμου, δημιουργεί ηλεκτρική ενέργεια κατά παραγγελία. Μπορεί να συνδυαστεί με άλλες ενώσεις για να παράγει λίπασμα, υγρά καύσιμα και πλαστικά. Το πιο σημαντικό για την μείωση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής [είναι ότι] αυτές οι χρήσεις εκπέμπουν μηδενικά αέρια του θερμοκηπίου άμεσα, καθιστώντας το υδρογόνο καύσιμο προορισμού και πρώτη ύλη σε μια οικονομία καθαρών μηδενικών εκπομπών. Η καύση του υδρογόνου αποδίδει νερό, κατάλληλο για πόση ή για ανακύκλωση σε υδρογόνο. Επιπλέον, μόλις απομονωθεί, το υδρογόνο μπορεί να χρησιμεύσει ως το κύριο θεμέλιο για την παραγωγή άλλων καθαρών καυσίμων, με πιο σημαντική την αμμωνία – άλλο ένα αουτσάιντερ στην κούρσα για την απανθρακοποίηση διότι δεν εκπέμπει άνθρακα όταν χρησιμοποιείται, έχει υψηλή ενεργειακή πυκνότητα και αποθηκεύεται και μεταφέρεται εύκολα . Το υδρογόνο είναι επίσης το κύριο θεμέλιο για τα λιπάσματα και άλλα σημαντικά προϊόντα, όπως τα εκρηκτικά και τα υγρά καθαρισμού. Λόγω του ότι το υδρογόνο και τα παράγωγά προϊόντα του μπορούν να αποθηκευτούν σε δεξαμενές και κοιλότητες αλατιού επ’ αόριστον, μπορεί να ανταποκριθεί στις εκτοξεύσεις της ζήτησης κατά την διάρκεια των εποχιακών διακυμάνσεων της ηλεκτρικής ενέργειας και να είναι έτοιμο στους σταθμούς μεταφοράς.

Αλλά η διαδικασία για την παραγωγή καθαρού υδρογόνου και την μετατροπή του σε χρήσιμο προϊόν απαιτεί ενέργεια και ετούτη η ενέργεια ίσως να μην είναι πάντα καθαρή. Το φυσικό αέριο χρησιμοποιείται για την παραγωγή γκρίζου υδρογόνου, αλλά η διαδικασία εκπέμπει διοξείδιο του άνθρακα, επιδεινώνοντας το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής. Όταν αυτό το υποπροϊόν του διοξειδίου του άνθρακα δεσμεύεται ή αποθηκεύεται υπογείως, το υδρογόνο που προκύπτει αναφέρεται ως «μπλε» υδρογόνο, το οποίο μπορεί να είναι πολύ καθαρό και χαμηλής περιεκτικότητας σε άνθρακα. Η βιομάζα, που εκτείνεται από τα ροκανίδια έως τα σκουπίδια, μπορεί να μετατραπεί χημικά σε βιοϋδρογόνο, με ή χωρίς δέσμευση άνθρακα. Αμφότερες αυτές οι διαδικασίες μπορούν να δημιουργήσουν υδρογόνο με πολύ χαμηλές εκπομπές άνθρακα, αλλά απαιτούν πρώτες ύλες (άνθρακα, μεθάνιο ή αστικά απόβλητα) που πρέπει να εξορυχθούν, να αποθηκευτούν, να μεταφερθούν και μετά να μετατραπούν, με το υποπροϊόν διοξείδιο του άνθρακα να αποθηκεύεται υπογείως.

Αντίθετα, η παραγωγή πράσινου υδρογόνου απαιτεί μόνο τρία πράγματα: γλυκό νερό, ηλεκτρολύτες για την διάσπαση του νερού στα ατομικά στοιχεία του και ηλεκτρική ενέργεια χαμηλών εκπομπών άνθρακα για την τροφοδοσία της διαδικασίας. Μπορεί επομένως να παραχθεί από ανανεώσιμη ενέργεια χαμηλού κόστους – συγκεκριμένα, ηλιακή, αιολική και υδροηλεκτρική – και άλλη ηλεκτρική ενέργεια εξαιρετικά χαμηλών εκπομπών άνθρακα, όπως η πυρηνική ενέργεια. Οποιαδήποτε τοποθεσία με αρκετό γλυκό νερό και επιλογές καθαρής ενέργειας μπορεί να γίνει σούπερ σταρ της ενέργειας από το υδρογόνο. Ένα απίθανο παράδειγμα είναι η Χιλή, η οποία φαίνεται να έχει επιτύχει το χαμηλότερο κόστος παραγωγής μέχρι στιγμής, διότι διαθέτει εξαιρετικούς ηλιακούς, αιολικούς και υδροηλεκτρικούς πόρους —κάποιους από τους καλύτερους στην γη. Η Χιλή έχει ξεκινήσει φιλόδοξα σχέδια για προϊόντα πράσινου υδρογόνου για να παράγουν το 10% του ΑΕΠ της έως το 2040. Τον Ιούλιο, η ΕΕ ανακοίνωσε μια επένδυση πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων για την παραγωγή πράσινου υδρογόνου στη Ναμίμπια, η οποία διαθέτει επίσης εξαιρετικούς ηλιακούς και αιολικούς πόρους. Το υδρογόνο θα χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή αμμωνίας, η οποία θα σταλεί στην Ευρώπη και θα χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή ενέργειας και τροφίμων. Θα μπορούσε επίσης να δημιουργήσει θέσεις εργασίας και νέο πλούτο για τους κατοίκους της Ναμίμπια.

Περιγραφόμενο ως ένα είδος ελβετικού σουγιά για την κλιματική αλλαγή, το υδρογόνο έχει δυνητικές εφαρμογές στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, στις μεταφορές και στις αγροτικές επιχειρήσεις. Αλλά η πιο πολλά υποσχόμενη εφαρμογή του πράσινου υδρογόνου είναι η βαριά βιομηχανία. Η παραγωγή σκυροδέματος, χάλυβα και χημικών είναι μια τεράστια πηγή παγκόσμιων εκπομπών. Αυτοί οι κλάδοι που είναι δύσκολο να απανθρακοποιηθούν δεν μπορούν εύκολα ή καθόλου να λειτουργήσουν με ηλεκτρική ενέργεια. Η γκάμα των πιθανών εναλλακτικών καυσίμων γι’ αυτούς είναι μικρή και σχεδόν όλοι συνεχίζουν να εκπέμπουν αέρια του θερμοκηπίου. Για αυτούς τους τομείς, το υδρογόνο και τα παράγωγα προϊόντα του θα είναι εξαιρετικά ελκυστικά όταν η απόρριψη αερίων του θερμοκηπίου δεν θα είναι πλέον αποδεκτή ή επιτρεπτή. Ένα παράδειγμα για το πώς θα μπορούσε να μοιάζει το μέλλον είναι το εργοστάσιο χάλυβα HYBRIT – «hydrogen breakthrough ironmaking technology» – στην Σουηδία, το οποίο έχει παράγει τον πρώτο χάλυβα χωρίς ορυκτά, με την χρήση πράσινου υδρογόνου από υδροηλεκτρική και πυρηνική ενέργεια. Το HYBRIT είναι τόσο συναρπαστική επιτυχία ώστε η εθνική εταιρεία χάλυβα της Σουηδίας έχει ανακοινώσει ότι αντικαθιστά όλες τις υψικάμινούς της με παρόμοια συστήματα που τροφοδοτούνται από πράσινο υδρογόνο.

Η τελική τιμή του πράσινου υδρογόνου ίσως είναι το μυστικό της επιτυχίας του. Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι μεταξύ του 2030 και του 2040, το πράσινο υδρογόνο θα παράγεται σε πολλές μεγάλες αγορές κάτω από τα δύο δολάρια ανά κιλό. Ενώ αυτό είναι ακόμη σχεδόν 50% έως 100% περισσότερο από όσο κοστίζει το γκρι υδρογόνο σήμερα, αποτελεί ένα αποδεκτό κόστος για πολλές βιομηχανίες και χώρες. Η Χιλή έχει ήδη δηλώσει ότι μπορεί να παράγει υδρογόνο κάτω από τα δύο δολάρια ανά κιλό, και αυτό ίσως σύντομα να ισχύσει για την δυτική Σαουδική Αραβία και την βορειοδυτική Αυστραλία, όπου βρίσκονται υπό ανάπτυξη έργα – μαμούθ για την παραγωγή πράσινου υδρογόνου και αμμωνίας. Έργα που βρίσκονται υπό κατασκευή στον Καναδά, στην Κολομβία, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις Ηνωμένες Πολιτείες αντανακλούν επίσης την προσδοκία ότι η ζήτηση για καθαρό υδρογόνο θα αυξηθεί και το κόστος τελικά θα μειωθεί πολύ.

ΤΑ ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ

Όπως όλες οι άλλες λύσεις που υπόσχονται χαμηλότερες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, το πράσινο υδρογόνο αντιμετωπίζει σημαντικά εμπόδια στον γρήγορο πολλαπλασιασμό του. Το μεγαλύτερο είναι η έλλειψη υποδομών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν μόνο περίπου 1.000 μίλια αγωγών υδρογόνου, ένα σχετικά πενιχρό σύνολο. (Έχουν 100 φορές περισσότερα μίλια αγωγών φυσικού αερίου, τα οποία δεν μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν εύκολα για υδρογόνο.) Υπάρχει επίσης το πρόβλημα της μεταφοράς ενέργειας. Τα σημεία συμφόρησης στο ηλεκτρικό δίκτυο περιορίζουν την δυνατότητα όχι μόνο της προσθήκης ανανεώσιμης ενέργειας αλλά και της μεταφοράς της σε αστικά και βιομηχανικά κέντρα, όπου πρέπει να λειτουργούν οι ηλεκτροβόροι ηλεκτρολύτες.

Λόγω του ότι το υδρογόνο είναι τόσο ελαφρύ και τόσο μικρό, είναι πολύ δύσκολο να μεταφερθεί και να αποθηκευτεί. Τα μόρια υδρογόνου είναι μικρά και ολισθηρά και συνήθως αποθηκεύονται σε υπερ-υψηλές πιέσεις ή σε υπερ-χαμηλές θερμοκρασίες, το οποίο προσθέτει κόστος στην ενέργεια και στο κεφάλαιο. Λίγα λιμάνια μπορούν να αποστείλουν ή να παραλάβουν υδρογόνο ή αμμωνία, και σχεδόν κανένα δεν διαθέτει εγκαταστάσεις για να τροφοδοτήσει πλοία, βάρκες, φορτηγά και κινητήρες ελλιμενισμού με οποιοδήποτε από τα δύο καύσιμα, ακόμη και τα λιμάνια με μεγάλες βιομηχανικές απαιτήσεις. Αυτή η έλλειψη υποδομών για την παραγωγή, την μετακίνηση και την αποθήκευση υδρογόνου είναι κοινή στις περισσότερες χώρες, ανεπτυγμένες και αναπτυσσόμενες εξίσου. Μολονότι κάποιες πολιτικές έχουν κάνει δυνατές τις νέες επενδύσεις σε υποδομές, τα σημερινά όρια θα δημιουργήσουν σημεία συμφόρησης αυτήν την δεκαετία και πέρα από αυτήν.

Το κόστος αποτελεί άλλη μια πρόκληση. Σε πολλές αγορές, το πράσινο υδρογόνο παραμένει πολύ ακριβότερο από το γκρι ή ακόμη και από το μπλε υδρογόνο —συνήθως τέσσερις έως οκτώ φορές πιο ακριβό. Μολονότι κάποιοι προαναγγέλλουν το πράσινο υδρογόνο ως [ότι έχει] χαμηλότερο κόστος από το υδρογόνο που παράγεται από το φυσικό αέριο (μπλε ή γκρι), τέτοιες προβλέψεις υποθέτουν μια φυσική αύξηση της παραγωγής που δεν έχει ακόμη συμβεί. Υποθέτουν επίσης ότι η παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές θα λειτουργεί με υψηλή χωρητικότητα, παράγοντας ηλεκτρική ενέργεια για περισσότερο από το 75% του χρόνου. Αλλά αυτό το επίπεδο χρόνου λειτουργικότητας μπορεί να διατηρηθεί σε λίγα μόνο μέρη στην γη – συνήθως σε περιοχές με άφθονη υδροηλεκτρική ενέργεια ή έναν συνδυασμό άφθονης ηλιακής και αιολικής ενέργειας, όπως η Χιλή, η Ναμίμπια και η βορειοδυτική Αυστραλία, [που βρίσκονται] γενικά μακριά από τα παγκόσμια κέντρα ζήτησης. Επιπλέον, οι κρίσεις της εφοδιαστικής αλυσίδας και οι κρίσιμες ελλείψεις υλικών αυξάνουν το κόστος τόσο του εξοπλισμού της ανανεώσιμης ενέργειας όσο και των ηλεκτρολυτών.

Τέλος, ο πολλαπλασιασμός του υδρογόνου ίσως παρουσιάσει απροσδόκητους κλιματικούς και περιβαλλοντικούς κινδύνους. Ένα παράδειγμα είναι η διαρροή, η οποία συμβαίνει όταν το υδρογόνο διαφεύγει στον αέρα από τις τοποθεσίες παραγωγής, τους χώρους χρήσης ή τους αγωγούς. Πολλή διαρροή θα παρέτεινε την ζωή κάποιων αερίων του θερμοκηπίου, όπως το μεθάνιο ή τα οξείδια του αζώτου στην ατμόσφαιρα, θερμαίνοντας περαιτέρω τον πλανήτη. Εάν οι χώρες αρχίσουν να αυξάνουν ταχέως την παραγωγή τους χωρίς να την ρυθμίζουν και να την παρακολουθούν σωστά – το οποίο καμία χώρα δεν κάνει σήμερα – αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε σημαντική διαρροή υδρογόνου. Μολονότι το υδρογόνο και η αμμωνία μπορούν να χρησιμοποιηθούν με ασφάλεια, η μαζική αύξηση της χρήσης τους σε όλο τον κόσμο θα προσέθετε εκατομμύρια πιθανά σημεία διαρροής χωρίς την σωστή εποπτεία και ρύθμιση. Ομοίως, ο διασκορπισμός και οι διαρροές καυσίμων με βάση το υδρογόνο (όπως η αμμωνία) θέτουν περιβαλλοντικές προκλήσεις που πρέπει να τους γίνει διαχείριση, όπως με τον διασκορπισμό και τις διαρροές της βενζίνης ή του αργού πετρελαίου.

ΝΕΟΙ ΙΣΧΥΡΟΙ ΠΑΙΚΤΕΣ

Οι γεωπολιτικές επιπτώσεις μιας μετατόπισης από τα ορυκτά καύσιμα στο πράσινο υδρογόνο θα μπορούσαν να αποδειχθούν βαθιές. Κατά πρώτον, θα δημιουργήσει νέους παρόχους καυσίμων που θα ανταγωνίζονται τους σημερινούς παρόχους. Κάποια πετρο-κράτη διαθέτουν άφθονους πόρους πράσινου και μπλε υδρογόνου, επομένως θα μπορέσουν να διατηρήσουν μέρος της ισχύος και της μόχλευσης τους, αλλά πολλές νέες χώρες ενεργοποιούνται και θα μπορούσαν να διαταράξουν το status quo. Πολλές από αυτές τις χώρες βρίσκονται στον παγκόσμιο Νότο, συμπεριλαμβανομένης της Χιλής, της Κολομβίας, της Ινδονησίας, του Μαρόκου, της Ναμίμπια και της Ουρουγουάης, και η παραγωγή καθαρής ενέργειας θα μπορούσε να τους φέρει πλούτο, όπως έχει φέρει στα πετρο-κράτη στο παρελθόν. Οι σημερινοί καταναλωτές ορυκτών καυσίμων και χημικών, όπως η Ινδία, έχουν παρουσιάσει φιλόδοξα εγχώρια προγράμματα παραγωγής πράσινου υδρογόνου, πρώτα για να παράγουν λιπάσματα και στην συνέχεια για να συμβάλλουν στην απαναθρακοποίηση της βαριάς βιομηχανίας τους. Μεγάλοι παίκτες στην αγορά του πράσινου υδρογόνου θα ανταγωνιστούν για το μερίδιο αγοράς με τις αναδυόμενες υπερδυνάμεις του μπλε υδρογόνου, συμπεριλαμβανομένων του Καναδά, της Νιγηρία και των Ηνωμένων Πολιτειών. Και θα ανταγωνιστούν για μεγάλους αγοραστές, όπως η Κίνα, η Ιαπωνία, η Νότιος Κορέα, η Σιγκαπούρη και, φυσικά, η ΕΕ. Αυτή η μάχη για να κερδίσουν αγοραστές και να κατακτήσουν αγορές αντικατοπτρίζεται στον πρόσφατο καταιγισμό διμερών συμφωνιών – δύο εθνών που συμφωνούν στην αποκλειστική παραγωγή και αγορά υδρογόνου και αμμωνίας. Η Ιαπωνία και η Χιλή υπέγραψαν μια τέτοια συμφωνία, όπως και η ΕΕ και η Ναμίμπια, αλλά δεν είναι οι μόνες· περισσότερες από 80 διμερείς συμφωνίες μεταξύ δεκάδων εθνών υποστηρίζουν την παραγωγή και το εμπόριο του υδρογόνου και των παραγώγων προϊόντων του.

Καθώς οι δυνάμεις της τεχνολογικής καινοτομίας, της γεωπολιτικής, της επιθυμίας για οικονομική ανάπτυξη και των ποικιλόμορφων φυσικών πόρων συγκλίνουν, αναπτύσσονται νέες πολιτικές που συνδυάζουν το κλίμα, την καινοτομία και το εμπόριο. Αυτή η συγχώνευση πολιτικής είναι σαφέστερη στην Ιαπωνία. Οι τράπεζες της χώρας χρηματοδοτούν την παραγωγή πράσινου υδρογόνου στην Αυστραλία και στην Χιλή, το οποίο θα παραδώσει καθαρά καύσιμα στην Ιαπωνία για να τα χρησιμοποιήσει στα λιμάνια, στους σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις της. Στην Ιαπωνία, τα κυβερνητικά κίνητρα ενθαρρύνουν την παραγωγή καθαρής ενέργειας, τις καθαρές μεταφορές και την καθαρή μεταποίηση, ξεπερνώντας έτσι το άμεσο καταναλωτικό κόστος από το καθαρό υδρογόνο. Η υιοθέτηση μιας ολιστικής προσέγγισης στην πολιτική, όπως αυτή της Ιαπωνίας, συμβάλλει στο να ξεπεραστούν τα κλασικά προβλήματα «της κότας και του αυγού». Εν ολίγοις, η Ιαπωνία κατασκευάζει κότες — αποκλειστική παραγωγή υδρογόνου και καθαρών καυσίμων σε όλο τον κόσμο και μια αγορά για να αγοράσει τα προϊόντα. Αυτό αφαιρεί τον κίνδυνο από την παραγωγή πράσινου υδρογόνου μέσω της αναδοχής, της βιομηχανικής πολιτικής και της ανάπτυξης των υποδομών. Στον πυρήνα αυτών των συμφωνιών βρίσκονται οι μακροπρόθεσμες συμφωνίες για την λήψη υδρογόνου σε εγγυημένες (σταθερές) τιμές. Πολλές άλλες χώρες κάνουν το ίδιο, συμπεριλαμβανομένων της Σιγκαπούρης, της Νοτίου Κορέας και κάποιων μελών της ΕΕ.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες [6] έχουν επίσης μπει στη μάχη. Ο Νόμος περί Επενδύσεων στις Υποδομές και στις Θέσεις Εργασίας (Infrastructure Investment and Jobs Act), που ψηφίστηκε από το Κογκρέσο τον Νοέμβριο του 2021, δέσμευσε 8 δισεκατομμύρια δολάρια στην κατασκευή και λειτουργία τεσσάρων κόμβων υδρογόνου για την παραγωγή, αποθήκευση, μεταφορά και χρήση υδρογόνου. Το Κογκρέσο έχει επίσης προσθέσει δισεκατομμύρια δολάρια για τη νέα παραγωγή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, τις γραμμές μεταφοράς και τις λιμενικές υποδομές. Αλλά αυτό ήταν μόνο η πρώτη πράξη. Στην συνέχεια, το Κογκρέσο ψήφισε τον Νόμο περί Μείωσης του Πληθωρισμού (Inflation Reduction Act) τον Αύγουστο του 2022. Πιο συγκεκριμένα, ο νόμος δημιούργησε μια νέα κατηγορία εκπτώσεων φόρου, γνωστή ως Title 45V, η οποία παρέχει φορολογικές ελαφρύνσεις για την παραγωγή καθαρού υδρογόνου. Αυτή η νέα έκπτωση φόρου καταχωρείται στην ένταση του άνθρακα διαφορετικών τύπων παραγωγής, με την καθαρότερη παραγωγή υδρογόνου να λαμβάνει τρία δολάρια ανά κιλό, μειώνοντας δραματικά το συνολικό κόστος για το πράσινο υδρογόνο. Τα καλύτερα ηλιακά, αιολικά, υδροηλεκτρικά και πυρηνικά έργα στις Ηνωμένες Πολιτείες θα λάβουν αυτό το κίνητρο άμεσης πληρωμής, επιτρέποντας ευκολότερη πρόσβαση στις αγορές.

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, ένα σχέδιο καρότων και μαστιγίων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την επίτευξη αυστηρότερων κλιματικών στόχων, περιλαμβάνει επιχορηγήσεις, δασμολογικές ελαφρύνσεις και επιδοτήσεις για την παραγωγή πράσινου υδρογόνου, παρέχοντας περίπου 500 δισεκατομμύρια δολάρια σε κίνητρα. Το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για το πράσινο υδρογόνο έχει αυξηθεί μετά την εισβολή στην Ουκρανία [7], με πολλές κυβερνήσεις να βλέπουν το πράσινο υδρογόνο ως μεσοπρόθεσμη εναλλακτική στο ρωσικό φυσικό αέριο [8], ενώ παραμένουν πιστές στους κλιματικούς στόχους τους. Από πολλές απόψεις, αυτή η πλημμύρα κρατικών επενδύσεων ενθαρρύνει τις ιδιωτικές επενδύσεις και μοιάζει με το είδος των διμερών πολιτικών και των συμφωνιών που παρατηρήθηκαν στις απαρχές της παραγωγής και της μεταφοράς υγροποιημένου φυσικού αερίου πριν από 20 χρόνια. Τότε, οι κυβερνήσεις ανέλαβαν παρόμοιες μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις για να ενθαρρύνουν μεγάλες επενδύσεις ιδιωτικού κεφαλαίου σε υποδομές υγροποιημένου φυσικού αερίου.

Δεδομένης της κρατικής υποστήριξης και των επενδύσεων του ιδιωτικού τομέα, είναι εύκολο να είμαστε αισιόδοξοι για την τροχιά του πράσινου υδρογόνου. Οι υπέρμαχοι του κλίματος μπορούν να αισθάνονται καλά που το μειωμένο κόστος παραγωγής του θα κάνει τους παγκόσμιους κλιματικούς στόχους για το 2050 πιο εύκολο να επιτευχθούν από όσο ήταν πριν από πέντε χρόνια. Όσοι εστιάζουν στην ενεργειακή ασφάλεια βλέπουν έναν τρόπο να διαφοροποιήσουν τις προμήθειες καυσίμων και να μειώσουν την ισχύ μεμονωμένων γεωπολιτικών δρώντων. Η οργανωμένη εργασία βλέπει δουλειές. Οι τράπεζες βλέπουν αποδόσεις. Όσοι ενδιαφέρονται για την παγκόσμια ισότητα βλέπουν μια ευκαιρία να μειώσουν το χάσμα μεταξύ του παγκόσμιου Βορρά και του παγκόσμιου Νότου. Ωστόσο, θα απαιτηθεί φροντίδα και προσοχή καθώς αναπτύσσεται αυτή η νέα αγορά ενέργειας. Στην θεωρία, δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ της θεωρίας και της πράξης. Στην πράξη, υπάρχει. Μολονότι το ταξίδι προς το πράσινο υδρογόνο θα είναι δύσκολο, η αισιοδοξία είναι δικαιολογημένη και ο θόρυβος είναι αιτιολογημένος.

Σύνδεσμοι:
[1] https://www.foreignaffairs.com/articles/world/2021-11-30/geopolitics-ene…
[2] https://www.foreignaffairs.com/world/unkept-promises-western-aid
[3] https://www.foreignaffairs.com/world/paths-net-zero
[4] https://www.foreignaffairs.com/articles/world/2021-10-12/why-climate-pol…
[5] https://www.foreignaffairs.com/articles/high-hopes-hydrogen
[6] https://www.foreignaffairs.com/regions/united-states
[7] https://www.foreignaffairs.com/tags/war-ukraine
[8] https://www.foreignaffairs.com/articles/slovenia/2022-02-27/kremlins-gas…
Copyright © 2022 by the Council on Foreign Relations, Inc.
All rights reserved.

Πηγή: foreignaffairs.gr

Το άρθρο Μπορεί το πράσινο υδρογόνο να σώσει τον πλανήτη;… Του S. Julio Friedmann εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.