Ο πολιτισμός και η κληρονομιά του αποτελούν κορυφαία πρώτη ύλη για την Ελλάδα, η οποία χωρίς τεράστιες επενδύσεις προσφέρει ισχυρές άυλες αξίες και πολύ καλές επενδυτικές αποδόσεις. Όσο για τη συμμετοχή του πολιτισμού στο Ακαθόριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) μας, θα μπορούσε να προκαλέσει εκπλήξεις, της «φτωχής αλλά έντιμης Ελλάδας». Στο βιβλίο του με τίτλο «Η Οικονομία της Πολιτιστικής Κληρονομίας», ο ομότιμος καθηγητής Γιώργος Μέργος, με υψηλή εξειδίκευση στην οικονομική ανάπτυξη φέρνει στο προσκήνιο προτάσεις που δεν θα έπρεπε να αγνοηθούν.

Έχοντας την πεποίθηση ότι το πλουσιότατο πολιτιστικό κεφάλαιο της χώρας μας μπορεί να αποτελέσει δυναμικό εργαλείο οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης, ο Γ. Μέργος εστιάζει την προσοχή του στους συντελεστές μιας δυναμικής παρουσίας του πολιτισμού στη δημιουργία αξίας.

«Τα μουσεία και οι πολιτιστικοί χώροι, γράφει, μπορούν να αποτελέσουν φορείς μάθησης, συμμετοχής και κοινωνικής ενσωμάτωσης. Ως εκ τούτου, το βιβλίο εστιάζει στα οικονομικά μεθοδολογικά εργαλεία και προσεγγίζει το ερώτημα με αναφορά στην έννοια της οικονομικής αξίας και του αναπτυξιακού ρόλου της πολιτιστικής κληρονομιάς, την οποία θεωρεί ως την «άλλη όψη του Ιανού», αναγνωρίζοντας ότι η πολιτιστική και ιστορική αξία αποτελούν «πρώτη και κύρια όψη» της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ωστόσο, ο δημόσιος διάλογος για την οικονομική αξία και τον αναπτυξιακό ρόλο της πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ελλάδα παρουσιάζει έντονες αντιπαραθέσεις. Ακόμα και η απλή αναφορά σε οικονομική αξία αντιμετωπίζεται συχνά στην Ελλάδα, τόσο από ειδικούς στο αντικείμενο της πολιτιστικής κληρονομιάς όσο και από τους πολίτες, με σκεπτικισμό ή και με αποστροφή ως «νεοφιλελεύθερη ιδεολογία που έχει εμπορευματοποιήσει τα πάντα». Μήπως, όμως, αυτή η επιφυλακτικότητα δεν λαμβάνει υπόψη της τη μεγάλη μετακίνηση που έχει γίνει στην προσέγγιση για την αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς διεθνώς; Μήπως δεν έχει γίνει ακόμα αντιληπτή η αλλαγή επιστημονικού παραδείγματος που προσεγγίζει την αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς όχι με αφετηρία τη διάσωση του παρελθόντος, αλλά τη δημιουργία μιας βιώσιμης, ευημερούσας και ανθεκτικής κοινωνίας στο παρόν και στο μέλλον;»

Με βάση τις σκέψεις που προηγούνται, κατά τον συγγραφέα, η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για ένα νέο, βιώσιμο αναπτυξιακό υπόδειγμα στην Ελλάδα. Σε μια περίοδο που η χώρα αναζητά νέες οικονομικές κατευθύνσεις μετά τη μακρά οικονομική κρίση, η πολιτιστική κληρονομιά και το πολιτιστικό κεφάλαιο αποτελούν ισχυρό πλεονέκτημα: ενισχύουν το brand της χώρας, προσφέρουν ευκαιρίες απασχόλησης και τροφοδοτούν την καινοτομία.

Και αυτήν την τελευταία, η Ελλάδα σήμερα την έχει ανάγκη όσον ποτέ άλλοτε αν η χώρα έχασε το όχημα της βιομηχανικής επανάστασης γιατί βρισκόταν υπό οθωμανική κατοχή, στον 21^ο αιώνα δεν νοείται να μην έχει μια αξιόλογη θέση στον παγκόσμιο τεχνολογικό μετασχηματισμό, ο οποίος δημιουργεί και νέες συνθήκες παραγωγής πλούτου.

Πολύ σωστά έτσι, ο ομότιμος καθηγητής Διεθνούς Οικονομίας και Ανάπτυξης Γ. Μέργος, έχει απόλυτο δίκαιο όταν επισημαίνει ότι στις σημερινές αναπτυξιακές συνθήκες η ελληνική πολιτιστική κληρονομιά πρέπει να κατέχει κεντρική θέση. «Το θέμα, γράφει, δεν είναι μόνο οικονομικό». Έχει και πολιτικο-κοινωνική διάσταση που το κάνει ακόμα πιο ζωτικό.

Κεντρικό ζήτημα στην Ελλάδα σήμερα είναι η ανάγκη να διατυπωθεί ένα νέο αναπτυξιακό και παραγωγικό πρότυπο. Στην προσπάθεια αυτή η Ελλάδα θα πρέπει να κινητοποιήσει όλο το διαθέσιμο αναπτυξιακό δυναμικό της και να στηριχτεί στα παγκόσμια ανταγωνιστικά της πλεονεκτήματα.

Όσο για τις θεωρίες ότι τα πολιτιστικά αγαθά πρέπει να παραμένουν εκτός οικονομικής σφαίρας, μπας και «μολυνθούν» από το εμπόριο, είναι θεωρίες εκ του πονηρού που εξυπηρετούν αυτούς που θέλουν τη χώρα φτωχή για να μπορούν οι ίδιοι να υπόσχονται «λαγούς και πετραχήλια» όταν καταλάβουν την εξουσία.

Τα αποτελέσματα αυτών των «οραμάτων» είναι γνωστά … και όχι λίγες φορές τραγικά.

Πηγή: tempo24.news

Το άρθρο Η οικονομία της πολιτιστικής κληρονομιάς… Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η υγεία θεωρείται κοινωνικό αγαθό και η χρηματοδότηση του συστήματος υγείας ιδιαίτερα περίπλοκη, μια πολύ μεγάλη πρόκληση για την άσκηση δημόσιας πολιτικής, ιδιαίτερα σε περιβάλλον δημογραφικής γήρανσης και ταχύτατης αλλαγής της τεχνολογίας. Τρία είναι κατά τη γνώμη μου τα κρίσιμα ερωτήματα που πρέπει να απαντήσουμε: (α) Ποια χαρακτηριστικά του συστήματος υγείας επηρεάζουν το ύψος της δαπάνης και προσδιορίζουν τις ανάγκες χρηματοδότησης. Γιατί δεν έχει έννοια να μιλάμε για χρηματοδότηση αν δεν γνωρίζουμε πώς διαμορφώνεται το ύψος της δαπάνης. (β) Τι είδους μέτρα πολιτικής μπορούν να διασφαλίσουν μεν την ικανοποίηση των αναγκών, αλλά χωρίς σπατάλη και χωρίς υπέρμετρη επιβάρυνση των ασφαλιστικών εισφορών, των φόρων και της ιδιωτικής δαπάνης. (γ) Υπάρχουν καινοτόμες νέες σύγχρονες προσεγγίσεις στην χρηματοδότηση του συστήματος υγείας; Αν ναι, τι προσφέρουν; Αυτά τα θέματα συζητούνται στο Πανελλήνιο Συνέδριο για τα Οικονομικά και τις Πολιτικές της Υγείας 2025 με τίτλο «Τεκμηριωμένες αποφάσεις για την κατανομή των πόρων στην υγεία», που διεξάγεται 8-11 Δεκεμβρίου 2025 στην Αθήνα. Το Συνέδριο αυτό συμπληρώνει εφέτος 25 χρόνια και είναι εξαιρετικά επιτυχημένο. Πριν την ανάλυση είναι σκόπιμο να εξετάσουμε τρία πολύ σημαντικά χαρακτηριστικά του συστήματος υγείας.

Παρατήρηση πρώτη. Μπορούμε να ικανοποιήσουμε όλες τις ανάγκες υγείας; Δυστυχώς, όχι! Ο στόχος της δημόσιας πολιτικής να διασφαλίζει ικανοποίηση όλων των αναγκών υγείας χωρίς υπέρμετρη αύξηση της δημόσιας και της ιδιωτικής δαπάνης είναι ανέφικτος. Οι ανάγκες είναι απεριόριστες. Οι διαθέσιμοι δημόσιοι πόροι όμως πολύ περιορισμένοι. Δυστυχώς, είναι δύσκολη η αύξηση τόσο των φόρων, όσο και των εισφορών, αλλά και της ιδιωτικής δαπάνης. Βέβαια, θεωρούμε δεδομένο ότι η υγεία είναι κοινωνικό αγαθό και η ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας είναι δικαίωμα του πολίτη. Ωστόσο, η καθολική παροχή υγείας είναι μια πρόσφατη κοινωνική εξέλιξη του 20ου αιώνα. Και σήμερα, η ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας είναι ένας εθνικός στόχος με σαφείς στόχους πληθυσμιακής κάλυψης, επίπεδο παροχών και οικονομική προστασία. Αυτό βέβαια σε επίπεδο του σχεδιασμού είναι πολύ ωραίο, αλλά στο επίπεδο εφαρμογής εξαιρετικά δύσκολο.

Παρατήρηση δεύτερη. Στην κατανομή των δημόσιων δαπανών υγείας, οι επιλογές δεν είναι ποτέ ουδέτερες. Σε όλα τα επίπεδα, από το επίπεδο του γιατρού μέχρι το επίπεδο της πολιτείας! Για παράδειγμα, κατά τη λήψη υγειονομικών αποφάσεων ανακύπτουν συχνά δύσκολα ηθικά και διαχειριστικά διλήμματα. Σε κεντρικό επίπεδο, μπορεί να τεθεί, για παράδειγμα, το ερώτημα αν πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στη χρηματοδότηση προγραμμάτων εμβολιασμού παιδιών ή στη στήριξη υπηρεσιών περίθαλψης και παρηγορητικής φροντίδας για καρκινοπαθείς. Το κοινωνικό και οικονομικό όφελος από τον εμβολιασμό προφανές, αλλά οι καρκινοπαθείς έχουν συμβάλλει σε όλη της ζωή τους στο σύστημα και το δικαιούνται. Σε ένα άλλο παράδειγμα, σχετικά με τη γεωγραφική κατανομή των πόρων, το δίλημμα μπορεί να αφορά την τοποθέτηση ενός επιπλέον παθολόγου σε μια πυκνοκατοικημένη περιοχή, όπως το Περιστέρι με 150.000 κατοίκους, ή σε ένα απομονωμένο νησί με πληθυσμό 3.000 κατοίκων. Σε ένα τρίτο παράδειγμα, η πολιτική διάσταση επηρεάζει συχνά αποφάσεις, όπως για παράδειγμα ο διορισμός ενός οδοντιάτρου σε μια προνομιούχα περιοχή όπως η Γλυφάδα αντί ενός μικροβιολόγου σε κενή θέση κέντρου υγείας σε περιοχή όπως τα Γρεβενά. Τα παραδείγματα αυτά αναδεικνύουν τη σύγκρουση του αξιακού υποβάθρου στις πολιτικές της υγείας για το ποιο είναι κοινωνικά σωστό, ποιο είναι οικονομικά επιθυμητό και ποιο είναι ηθικά δίκαιο. Δυστυχώς, όλες οι αποφάσεις χρηματοδότησης ενέχουν το στοιχείο της επιλογής μεταξύ αντικρουόμενων αξιών/αρχών. Αξιών/αρχών για τις οποίες δεν υπάρχει ξεκάθαρη άποψη ως το ποια έχει προτεραιότητα

Παρατήρηση τρίτη. Ο πυρήνας του προβλήματος είναι ότι το σύστημα υγείας είναι κλασική περίπτωση ηθικού κινδύνου και ασύμμετρης πληροφόρησης, που οδηγεί σε μεγάλη σπατάλη. Ασύμμετρη πληροφόρηση έχουμε όταν ο πάροχος γνωρίζει περισσότερα από τον ασθενή για τη διάγνωση και τη θεραπεία. Ηθικό κίνδυνο έχουμε όταν άλλος πληρώνει (ασφαλιστικό ταμείο, ιδιωτική ασφάλιση, κράτος) και ο ασθενής πληρώνει λίγο ή καθόλου, οπότε η «τιμή» που βλέπει ο ίδιος ο ασθενής είναι χαμηλότερη από το πραγματικό κόστος. Αυτά τα χαρακτηριστικά του συστήματος οδηγούν το σύστημα σε μεγάλη σπατάλη. Ευφυώς έχει λεχθεί ότι αν χρειάζεσαι δύο σπίρτα για να ανάψεις ένα τσιγάρο, το δεύτερο σπίρτο είναι σπατάλη. Τα παραδείγματα σπατάλης στο σύστημα υγείας πολλά. Για παράδειγμα, προ έτους περίπου, ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών, σε συνεργασία με δομές όπως το «Ιατρείο Κοινωνικής Αποστολής» και κοινωνικά φαρμακεία, οργάνωσε καμπάνιες όπου οι πολίτες μπορούσαν να φέρνουν κλειστά, σε ισχύ φάρμακα που δεν χρειάζονταν, ώστε να διατεθούν σε ανασφάλιστους ή οικονομικά αδύναμους ασθενείς. Μαζεύτηκαν φορτηγά ολόκληρα! Πως, γιατί και από ποιόν περισσεύουν τα φάρμακα; Αυτά πληρώθηκαν από τις εισφορές και τον προϋπολογισμό, γιατί περισσεύουν; Άλλο παράδειγμα, η συμβουλή «κάνε και μια μαγνητική» είναι χαρακτηριστική περίπτωση υπερβολικής χρήσης διαγνωστικών εξετάσεων σε περιβάλλον ασύμμετρης πληροφόρησης και τρίτου πληρωτή. Είναι «αναπόφευκτη» η σπατάλη; Ο ηθικός κίνδυνος και η ασύμμετρη πληροφόρηση δημιουργούν ισχυρή τάση προς σπατάλη, αλλά η έκταση της εξαρτάται από τις ενέργειες αντιμετώπισης της. Ελεγκτικοί μηχανισμοί, συμμετοχή στο κόστος, παραπομπές, κατευθυντήριες οδηγίες, αξιολόγηση τεχνολογιών υγείας περιορίζουν σημαντικά τον ηθικό κίνδυνο και την ασύμμετρη πληροφόρηση και τη σπατάλη. Η καλή χρήση των διαθέσιμων πόρων είναι απολύτως αναγκαία.

Πριν μιλήσουμε για χρηματοδότηση πρέπει να διασφαλίσουμε αποτελεσματικότητα και αποδοτικότητα του συστήματος. Δείκτες καλής οικονομικής λειτουργίας του συστήματος υγείας είναι η αποτελεσματικότητα και η αποδοτικότητα του συστήματος. Η χρήση και η αξιοποίηση δεικτών μέτρησης του αποτελέσματος στην επιλογή αποφάσεων αποδεικνύει την επιτυχία στόχων πολιτικής για την κάλυψη όσο το δυνατόν περισσότερων αναγκών υγείας με δεδομένο ύψος κόστους. Αποτελεσματικότητα είναι η επιτυχία του στόχου πολιτικής. Αποδοτικότητα είναι να έχεις όσο μεγαλύτερο αποτέλεσμα σε σχέση με το ύψος δαπάνης. Για αύξηση της δαπάνης πρέπει να αυξηθούν οι εισφορές, φόροι, κλπ. Οι αποφάσεις για τις δημόσιες δαπάνες και τους φόρους θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις δυνατότητες της οικονομίας. Υπερβολική αύξηση φόρων και ασφαλιστικών εισφορών λειτουργεί επιβαρυντικά για επιχειρήσεις, εργαζομένους και φορολογουμένους. Επομένως, οι αποφάσεις πρέπει να ζυγίζουν κόστος για την οικονομία με το όφελος στο σύστημα υγείας, το κοινωνικό αποτέλεσμα της δαπάνης. Πως μπορεί να γίνει αυτό; Η απάντηση είναι ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα πολιτικής. Αυξάνεις φόρους και εισφορές και μειώνεις το εισόδημα των εργαζομένων, αλλά ταυτόχρονα βελτιώνεις τις παροχές στους ασθενείς; Πως σταθμίζεις το κοινωνικό κόστος και το κοινωνικό όφελος αυτής της πολιτικής; Η μοναδική μέθοδος είναι η Ανάλυση Κόστους Οφέλους ή η Ανάλυση Αποτελεσματικότητας Κόστους. Για την ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών πρώτα πρέπει να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα και η αποδοτικότητα του συστήματος με ταυτόχρονη παρέμβαση στην οργάνωση υπηρεσιών, στο ανθρώπινο δυναμικό, στα πληροφορικά συστήματα και στη μεθοδολογία χρηματοδότησης. Με σαφείς στόχους, αξιολόγηση των δαπανών και μέτρηση, με ενίσχυση της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας και πρόληψης, με οργάνωση των νοσοκομείων, με αύξηση της ημερήσιας νοσηλείας, με επέκταση της ψηφιακής υγείας και των στατιστικών δεδομένων, με την επέκταση της τηλεϊατρικής, με αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού.

Ο παραδοσιακός τρόπος χρηματοδότησης στηρίζεται σε τρεις πηγές, στη φορολογία, τις ασφαλιστικές εισφορές και τις ιδιωτικές πληρωμές. Στην πράξη, τα περισσότερα συστήματα χρησιμοποιούν ένα συνδυασμό με διαφορετική «έμφαση» στις τρείς πηγές το καθένα. Το σύστημα στο Ηνωμένο Βασίλειο δίνει έμφαση στη γενική φορολογία. Η υγεία χρηματοδοτείται με πόρους από τον κρατικό προϋπολογισμό με δωρεάν ή χαμηλού κόστους πρόσβαση για τον ασθενή στο σημείο χρήσης. Η Ηπειρωτική Ευρώπη (Γερμανία, Γαλλία, Ολλανδία κ.ά.) χρησιμοποιεί την κοινωνική ασφάλιση υγείας με εισφορές εργοδοτών και εργαζομένων. Όλα τα συστήματα έχουν και ένα τμήμα που χρηματοδοτείται με ιδιωτικές πληρωμές. Το ελληνικό μοντέλο είναι μικτό, με πυλώνες τη γενική φορολογία, τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης (ΕΟΠΥΥ) και σημαντική, πάνω από τον μέσο όρο ΟΟΣΑ, ιδιωτική δαπάνη.

Οι κύριες προκλήσεις στη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας είναι οι εξής: (α) Η βιωσιμότητα και επάρκεια πόρων γιατί υπάρχει η ανάγκη σταθερής δημόσιας χρηματοδότησης, περιορισμός της υπερβολικής ιδιωτικής συμμετοχής και ανάγκη για καθολική κάλυψη και ισότητα πρόσβασης. (β) Αποδοτικότητα και διαφάνεια του συστήματος με την αξιοποίηση σύγχρονων μηχανισμών χρηματοδότησης (DRGs, κεντρικές προμήθειες, καλύτερη κοστολόγηση), ορθολογική κατανομή πόρων και μείωση σπατάλης. Για όλα αυτά απαιτείται ισχυρή διοικητική και ψηφιακή υποδομή και ισχυρή πολιτική βούληση.
Υπάρχουν σύγχρονες προσεγγίσεις στην χρηματοδότηση του συστήματος υγείας που ικανοποιούν πολύ στοχευμένες ανάγκες. Η σύγχρονη θεωρία διακρίνει τρεις λειτουργίες, τις πηγές άντλησης πόρων (φόροι, εισφορές, ιδιωτικές πληρωμές), τους φορείς συγκέντρωσης πόρων (ένας φορέας ή πολλαπλοί φορείς) και τη μεθοδολογία αγοράς υπηρεσιών. Κεντρικό στοιχείο των σύγχρονων μεταρρυθμίσεων στη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας είναι η στρατηγική αγορά υπηρεσιών (strategic purchasing), που συνδέει άμεσα χρηματοδότηση με αποτελέσματα υγείας και αξία για ασθενή. Πρόσφατα το Υπουργείο Υγείας έχει αποφασίσει τη μετακίνηση από την οριζόντια χρηματοδότηση των νοσοκομείων στην χρηματοδότηση με κριτήριο τον αριθμό πράξεων που εκτελούνται. Είναι αλλαγή στη σωστή κατεύθυνση, αν και τα σύγχρονα σχήματα πληρωμής μετακινούνται ακόμα περισσότερο από το fee for service προς τη χρηματοδότηση με βάση τα αποτελέσματα (επίπεδο υγείας του πληθυσμού). Καινοτόμες χρηματοδοτικές δομές, όπως τα ΣΔΙΤ, χρησιμοποιούνται ήδη και στην Ελλάδα. Άλλα εργαλεία όπως τα development impact bonds, sovereign health funds κ.ά. δεν αφορούν την Ελλάδα.

Κλείνοντας, πρέπει να επισημανθεί ότι είναι δύσκολο να ικανοποιηθούν όλες οι ανάγκες υγείας χωρίς υπέρμετρη αύξηση της δημόσιας και της ιδιωτικής δαπάνης είναι ανέφικτος γιατί οι ανάγκες είναι απεριόριστες και οι διαθέσιμοι δημόσιοι πόροι πολύ περιορισμένοι. Για το λόγο αυτό οικονομικές μεθοδολογίες χρησιμοποιούνται ήδη επιτυχώς για την τεκμηρίωση των αποφάσεων πολιτικής και τη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας με βάση τη μέτρηση, τα στατιστικά δεδομένα και δείκτες αποτελεσματικότητας και αποδοτικότητας. Είναι, επίσης, σκόπιμο να επισημανθεί ότι το κλειδί για την καλλίτερη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας και τη βελτίωση της κοινωνικής ευημερίας είναι η διασφάλιση διαφάνειας και η τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων δημόσιας πολιτικής.

*Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ
πρώην ΓΓ Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών

Το άρθρο Δημόσια πολιτική για τη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας… Του Γεωργίου Μέργου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Οι πρόσφατες δεκαετίες έχουν φέρει σημαντικές αλλαγές στο παγκόσμιο οικονομικό τοπίο, που υποκινούνται από τις ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις, την κλιματική αλλαγή και μια ραγδαία μεταβολή στα καταναλωτικά πρότυπα που διαμορφώνονται με τη γενιά Ζ. Η νέα οικονομία, που χαρακτηρίζεται από την ψηφιακή καινοτομία, την οικονομία της μικροεργασίας και την αυξανόμενη έμφαση στη βιωσιμότητα, έχει μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι επιχειρήσεις, τον τρόπο εργασίας των ατόμων, καθώς και πώς παράγεται και διανέμεται ο πλούτος. Ο όρος “Νέα Οικονομία” αναφέρεται σε μια οικονομία όπου οι ικανότητες, η τεχνολογία της πληροφορίας, η ψηφιακή επικοινωνία και το προηγμένο λογισμικό παίζουν κεντρικό ρόλο στην αύξηση της παραγωγικότητας, της καινοτομίας και της οικονομικής ανάπτυξης. Σε αντίθεση με την βιομηχανική οικονομία του προηγούμενου αιώνα, που βασιζόταν στην κατασκευή, στην κλίμακα και στα φυσικά αγαθά, η νέα οικονομία καθοδηγείται από τη γνώση, την ικανότητα, την πληροφορία και τις υπηρεσίες.

Σε απλά λόγια, η έννοια «νέα οικονομία» αποτελείται από μια τριλογία αλληλεξαρτώμενων χαρακτηριστικών, πρώτον την επανάσταση στις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών, δεύτερον, την παγκοσμιοποίηση στο εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών, και τρίτον την αλλαγή στην εργασία και στις αναγκαίες δεξιότητες των ατόμων. Μπορεί συνοπτικά να αποδοθεί και ως εξής: «Η νέα οικονομία είναι ένας νέος κόσμος στον οποίο οι άνθρωποι δουλεύουν περισσότερο με το μυαλό τους παρά με τα χέρια τους, ένας κόσμος στον οποίο η τεχνολογία των επικοινωνιών δημιουργεί παγκόσμιο ανταγωνισμό, στον οποίο η καινοτομία είναι πιο σημαντική από τη μαζική παραγωγή, ένας κόσμος στον οποίο έχει μεγαλύτερη σημασία η δημιουργία νέων καινοτομικών ιδεών παρά νέων μηχανών».

Αυτές οι επαναστατικές αλλαγές δημιουργούν κινδύνους αλλά και ευκαιρίες για τις επιχειρήσεις. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός με την ευρεία υιοθέτηση των ψηφιακών τεχνολογιών, που αλλάζει ριζικά όλους τους κλάδους της οικονομίας, επιτρέπει την αυτοματοποίηση, ενισχύοντας την παραγωγικότητα και προωθώντας την καινοτομία. Η άνοδος του διαδικτύου, του υπολογιστικού νέφους, της τεχνητής νοημοσύνης (AI) και του Internet of Things (IoT) έχει δημιουργήσει νέα επιχειρηματικά μοντέλα και έχει αναμορφώσει τα υπάρχοντα. Η επικράτηση της οικονομία της μικροεργασίας και κοινοχρησίας (gig and sharing economy) δημιουργεί νέα επιχειρηματικές πρακτικές. Η οικονομία της μικροεργασίας, που χαρακτηρίζεται από προσωρινές, ευέλικτες δουλειές, και η οικονομία της κοινοχρησίας, όπου τα άτομα μοιράζονται πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες, έχουν αναδειχθεί σε σημαντικές πτυχές της νέας οικονομίας. Διάφορες πλατφόρμες εφαρμόζουν αυτές τις τάσεις, παρέχοντας ευκαιρίες για επιχειρηματικότητα και ευέλικτες εργασιακές ρυθμίσεις. Η αλληλεπίδραση νέας οικονομίας και παγκοσμιοποίησης δημιουργεί νέες συνθήκες στις μεταφορές μειώνοντας σημαντικά το κόστος με σημαντικές επιπτώσεις στο εμπόριο γιατί οι ψηφιακές πλατφόρμες επιτρέπουν την πρόσβαση στις παγκόσμιες αγορές.

Η Ελλάδα δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστη από τι αλλαγές αυτές και οι επιχειρήσεις για να επιβιώσουν πρέπει να προσαρμοστούν στις μεταβαλλόμενες συνθήκες. Οι επιχειρήσεις οφείλουν να επενδύσουν στις νέες τεχνολογίες και στο ανθρώπινο δυναμικό και να αναπροσαρμόσουν την οργανωτική τους δομή ενθαρρύνοντας την καινοτομία και τη γνώση. Το κράτος, επίσης, οφείλει να ενισχύσει την μεταφορά τεχνολογίας στον παραγωγικό ιστό ενισχύοντας τις επιχειρήσεις να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες.

Τι πρέπει να κάνουν οι επιχειρήσεις για να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις και να αξιοποιήσουν τις ευκαιρίες. Μονολεκτικά, Προσαρμογή στις Αλλαγές! Γνωρίζουμε ότι στη φύση, νομοτελειακά, όταν ένα είδος δεν προσαρμόζεται στις νέες μεταβαλλόμενες συνθήκες, εξαφανίζεται. Το ίδιο συμβαίνει και με τις επιχειρήσεις. Αν δεν προσαρμοσθούν, στο νέο επιχειρηματικό περιβάλλον δεν θα επιβιώσουν. Οι επιχειρήσεις πρέπει (α) Να επενδύσουν και να επιταχύνουν την ένταξη των νέων τεχνολογιών στις δραστηριότητές τους στην παραγωγή, τη διανομή και την κατανάλωση. (β) Να επενδύσουν στο ανθρώπινο κεφάλαιο με εκπαίδευση και ανάπτυξη του εργατικού δυναμικού, εκπαιδευτικά προγράμματα ειδικά για εισερχόμενους και μεσαίου επιπέδου εργαζόμενους και να εστιάσουν στη δημιουργία ταλέντων και όχι στην απλή πρόσληψη, γεγονός που συνεπάγεται στενότερη συνεργασία με εκπαιδευτικά και ερευνητικά ιδρύματα και προγράμματα ανάπτυξης εργατικού δυναμικού. (γ) Να παρακολουθήσουν τις ανατροπές στην επιχειρηματική πρακτική που φέρνουν οι νέες τεχνολογίες και να αξιοποιήσουν τις νέες ιδέες μέσα από πιο οριζόντιες οργανωτικές και διοικητικές δομές. (δ) Να επενδύσουν σε δραστηριότητες R&D και να ενθαρρύνουν την καινοτομία και την ανάπτυξη νέων προϊόντων και μεθόδων για δημιουργία αξίας με αφετηρία την έρευνα και τη γνώση. (ε) Να υιοθετήσουν πιο βιώσιμες και κοινωνικά υπεύθυνες επιχειρηματικές πρακτικές και να εξισορροπήσουν το κέρδος με το κοινωνικό καλό, αναπτύσσοντας ταυτόχρονα τοπικές αλυσίδες εφοδιασμού και παραγωγής όπου είναι δυνατόν.

Τι πρέπει να κάνει το κράτος για να βοηθήσει τις επιχειρήσεις να προσαρμοσθούν. Μονολεκτικά, Υποστήριξη της τεχνολογικής αλλαγής, με έμφαση στη δημιουργία αλυσίδας για μεταφορά στον παραγωγικό ιστό γνώσης και τεχνολογίας! Κεντρικής σημασίας είναι η προώθηση της χώρας ως περιφερειακού τεχνολογικού κόμβου και η προσέλκυση τεχνολογικών επιχειρήσεων για τη δημιουργία δραστηριότητας με εξαγωγικό προσανατολισμό. Τα κράτη με κορυφαίες επιδόσεις στη «νέα οικονομία» τείνουν να έχουν συγκεντρώσεις εταιρειών υψηλής τεχνολογίας και κόμβους καινοτομίας. Ταυτόχρονα, χρειάζεται δημιουργία ενός μηχανισμού μεταφοράς τεχνολογίας στον παραγωγικό ιστό. Ας θυμηθούμε το ΕΛΚΕΠΑ που ήταν ο φορέας που παρήγαγε ουσιαστικά τους πρώτους προγραμματιστές στις δεκαετίες του 1980 και 1990. Όμως σήμερα χρειάζονται διαφορετικού είδους αλυσίδες μεταφοράς της τεχνολογίας για την επιτυχία του εγχειρήματος. Το κράτος πρέπει (α) Να επενδύσει στη δημιουργία αποκεντρωμένων οικοσυστημάτων καινοτομίας και κόμβων τεχνολογίας σε διάφορα μέρη της χώρας, σε συνεργασία με τα περιφερειακά πανεπιστήμια, όχι μόνο στα μεγάλα αστικά κέντρα για την προσέλκυση ξένων εταιρειών και τη διάχυση της γνώσης. (β) Να ενθαρρύνει τις άμεσες ξένες επενδύσεις τεχνολογικής έντασης σε παραγωγικές δραστηριότητες, ώστε να αποτελέσουν σημαντικά κανάλια μεταφοράς και διάχυσης τεχνολογίας και γνώσης στον παραγωγικό ιστό, καθώς και σύνδεση με τα διεθνή δίκτυα τεχνολογίας και διανομής. (γ) Να εκπονήσει ολοκληρωμένες στρατηγικές ανάπτυξης του εργατικού δυναμικού, να προσφέρει κίνητρα και χρηματοδότηση στις επιχειρήσεις να επενδύσουν σε προγράμματα μαθητείας και επαγγελματικής κατάρτισης στις νέες τεχνολογίες και να αναπροσαρμόσει το εκπαιδευτικό σύστημα με έμφαση στις ανάγκες της νέας οικονομίας με βάση δεδομένα και προβλέψεις για την αγορά εργασίας. (δ) Να υιοθετήσει πολιτικές για την προσέλκυση υψηλής ποιότητας επιστημονικού και τεχνικού προσωπικού, καθώς και για την επάνοδο του επιστημονικού και τεχνικού προσωπικού που έφυγε στο εξωτερικό στα χρόνια της κρίσης. (ε) Να αξιοποιήσει τις δυνατότητες που δίδονται από τις πολιτικές και τα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και τη στρατηγική της βιομηχανικής πολιτικής. Η ανακοίνωση για την ενίσχυση της καινοτομίας στις περιφέρειες της Ευρώπης σκιαγραφεί τι πρέπει να γίνει για να επωφεληθούν οι χώρες από τα οφέλη της παγκοσμιοποίησης.

Συμπερασματικά, οι ραγδαίες τεχνολογικές αλλαγές της Νέας Οικονομίας δημιουργούν κινδύνους αλλά και ευκαιρίες για τις επιχειρήσεις, που για να επιβιώσουν θα πρέπει να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες. Η προώθηση της έξυπνης οικονομίας είναι κεντρική προτεραιότητα. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και του ψηφιακού μετασχηματισμού η έξυπνη οικονομία, η οικονομία της γνώσης και το ανθρώπινο κεφάλαιο αποτελούν το σημαντικότερο παράγοντα οικονομικής ανάπτυξης. Οι επενδύσεις στην έρευνα, την καινοτομία και το ανθρώπινο κεφάλαιο είναι βασικοί τομείς προτεραιότητας για την τόνωση της απασχόλησης και της κοινωνικής ανάπτυξης, ιδίως στο πλαίσιο της ψηφιακής οικονομίας. Τόσο οι ίδιες οι επιχειρήσεις όσο και το κράτος πρέπει να επενδύσουν στη γνώση και στις νέες τεχνολογίες. Για την επιτυχία του εγχειρήματος χρειάζεται ένας δημόσιος διάλογος υψηλού επιπέδου, χωρίς ιδεολογικές αγκυλώσεις, που θα φωτίσει τις διαφορετικές διαστάσεις του θέματος και θα εμπλουτίσει τη συζήτηση σχετικά με την πολιτική καινοτομίας και τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Ας σημειωθεί ότι η σημαντικότερη αλλαγή αφορά τη νέα γενιά, τη γενιά Ζ όπως είναι γνωστή, που τόσο ως εργαζόμενοι και όσο και ως καταναλωτές δεν είναι απλά εξοικειωμένοι με τις νέες τεχνολογίες, το διαδίκτυο και τις νέες συνθήκες αλλά ουσιαστικά είναι ταυτισμένοι με αυτές και πολύ διαφορετικοί, τόσο από τους ενήλικες όσο και από τη γενιά Υ (millennials).

*Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ
πρώην ΓΓ Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών

Το άρθρο Η ανάγκη προσαρμογής στις νέες μεταβαλλόμενες συνθήκες… Του Γεώργιου Μέργου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Συχνά διατυπώνεται η άποψη ότι οι σύγχρονες τάσεις για εταιρική διακυβέρνηση δεν αφορούν τις μη εισηγμένες επιχειρήσεις. Από τις εκατοντάδες χιλιάδες επιχειρήσεις εγγεγραμμένες στο ΓΕΜΗ, μόνο μερικές εκατοντάδες, που είναι εισηγμένες στη χρηματιστηριακή αγορά, είναι υποχρεωμένες να ακολουθούν πρότυπα εταιρικής διακυβέρνησης. Το εύρος της κατηγορίας των μη εισηγμένων εταιρειών είναι ιδιαίτερα μεγάλο και περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τις νεοφυείς επιχειρήσεις (start up), εταιρείες με έναν μόνο μέτοχο που ταυτόχρονα ασκεί και τη διοίκηση (μονομετοχικές), μικρές επιχειρήσεις με πολύ λίγους απασχολούμενους, οικογενειακές επιχειρήσεις, κοινοπραξίες, καθώς και θυγατρικές εισηγμένων εταιρειών. Οι επιχειρήσεις αυτές, ως επί το πλείστον Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις (ΜΜΕ) αποτελούν τον κορμό της εθνικής οικονομίας και είναι ζωτικής σημασίας για την ανταγωνιστικότητα της χώρας.

Σε αντίθεση με τις εισηγμένες, που είναι υποχρεωμένες να ακολουθούν τον Ν. 4706/2020, οι υπόλοιπες εταιρείες δεν έχουν υποχρέωση να ακολουθούν κανόνες εταιρικής διακυβέρνησης, πέρα ​​από τις ρυθμιστικές απαιτήσεις του νόμου. Όμως, έχει πλέον γίνει απόλυτα αποδεκτό ότι οι εταιρείες όλων των μορφών επωφελούνται από την εφαρμογή καλών πρακτικών εταιρικής διακυβέρνησης. Μάλιστα, το Εθνικό Συμβούλιο Εταιρικής Διακυβέρνησης (ΕΣΕΔ) έχει δημοσιεύσει Οδηγό με τίτλο «Ειδικές Πρακτικές Καλής Εταιρικής Διακυβέρνησης για τις Μη Εισηγμένες Εταιρείες» με τον οποίο επιχειρείται η θέσπιση ενός πλαισίου γενικών αρχών και ειδικών πρακτικών καλής εταιρικής διακυβέρνησης για τις μη εισηγμένες εταιρείες.

Η βελτίωση της διακυβέρνησης είναι ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη και τη βιωσιμότητα των Μικρομεσαίων Επιχειρήσεων (ΜΜΕ) και την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας. Οι αποτελεσματικές πρακτικές διακυβέρνησης όχι μόνο ενισχύουν τη λειτουργική αποτελεσματικότητα των εταιρειών, αλλά πέραν αυτού οικοδομούν σχέσεις εμπιστοσύνης με προμηθευτές, επενδυτές και πελάτες, προσελκύουν επενδύσεις και μετριάζουν τους κινδύνους.

Η βελτίωση της διακυβέρνησης διευκολύνει την χρηματοδότηση επενδύσεων και ενισχύει τις προοπτικές ανάπτυξης. Οι εταιρείες με ισχυρό πλαίσιο διακυβέρνησης, ακόμα και οι πολύ μικρές, είναι πολύ πιο ελκυστικές για τους επενδυτές και έχουν καλλίτερη επικοινωνία με τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Η χρηστή διακυβέρνηση σηματοδοτεί αξιοπιστία και εμπιστοσύνη, βασικά χαρακτηριστικά για εξασφάλιση χρηματοδότησης και δημιουργία εταιρικών σχέσεων. Για τους επενδυτές, η διασφάλιση του κεφαλαίου τους αποτελεί το απόλυτο κριτήριο αποφάσεων, καθιστώντας την ισχυρή διακυβέρνηση κρίσιμο παράγοντα στην προσέλκυση επενδυτικών κεφαλαίων.

Ο τεκμηριωμένος τρόπος λήψης όλων των εταιρικών αποφάσεων αποτελεί παράγοντα διασφάλισης της επιτυχίας. Οι σαφείς δομές διακυβέρνησης και ένα σαφές οργανόγραμμα με καθορισμένα επίπεδα ευθύνης (Chart of authority) μειώνουν την ασάφεια σχετικά με τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και εμπεδώνουν αξιοπιστία. Αυτή η σαφήνεια ελαχιστοποιεί τις λανθασμένες επιλογές και βελτιώνει το στρατηγικό σχεδιασμό, διασφαλίζοντας ότι οι αποφάσεις ευθυγραμμίζονται με τους στόχους της εταιρείας. Ένα αποτελεσματικό πλαίσιο διακυβέρνησης ενισχύει την εταιρική κουλτούρα καθιερώνοντας σαφείς ρόλους, ευθύνες και προσδοκίες μεταξύ των εργαζομένων. Αυτή η σαφήνεια προάγει την αίσθηση ιδιοκτησίας και υπευθυνότητας εντός του οργανισμού, η οποία είναι απαραίτητη για την ενίσχυση ενός θετικού εργασιακού περιβάλλοντος που ευνοεί την ανάπτυξη. Η οργανωτική κουλτούρα που οδηγεί σε τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων είναι ζωτικής σημασίας για την αντιμετώπιση των προκλήσεων, τη διαχείριση κινδύνων και την αξιοποίηση των ευκαιριών ανάπτυξης.

Η διαχείριση κινδύνων αποτελεί ίσως τον κρισιμότερο παράγοντα βιωσιμότητας μιας εταιρείας. Είναι πολύ γνωστές οι περιπτώσεις μεγάλων εταιρειών ή και παγκόσμιων κολοσσών που κατέρρευσαν από ανεπαρκές πλαίσιο διαχείρισης κινδύνων. Δυστυχώς στην Ελλάδα είναι πολύ διαδεδομένη η άποψη ότι την ορθότερη αξιολόγηση του κινδύνου έχει ο ίδιος ο ιδιοκτήτης. Δυστυχώς δεν είναι έτσι. Η αξιολόγηση κινδύνου είναι μια σύνθετη και απαιτητική διαδικασία. Όπως για το σχεδιασμό μιας γέφυρας ή ενός δρόμου χρειάζεσαι πολιτικό μηχανικό, για τον ίδιο λόγο για την αξιολόγηση του κινδύνου χρειάζεσαι ειδικό. Αναμφίβολα, δεν είναι όλοι οι μηχανικοί ικανοί να σχεδιάσουν μια γέφυρα, ούτε όλοι όσοι ονομάζονται ειδικοί να αξιολογήσουν σωστά τον κίνδυνο. Άλλωστε το είδος και το επίπεδο του κινδύνου εξαρτάται απόλυτα από τη φύση, την πολυπλοκότητα και την έκταση της δραστηριότητας της εταιρείας. Επομένως, η εφαρμογή καλών πρακτικών διακυβέρνησης είναι αποφασιστικής σημασίας για τον εντοπισμό και τη διαχείριση των διαφόρων κινδύνων, οικονομικών, λειτουργικών και φήμης. Με τη θέσπιση πλαισίου αξιολόγησης των κινδύνων και αποτεσματικό εσωτερικό έλεγχο, οι ΜΜΕ μπορούν να προστατευθούν από πιθανές απειλές, διασφαλίζοντας μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα. Δυστυχώς ο εσωτερικός έλεγχος θεωρείται συνήθως πολυτέλεια από τις ελληνικές ΜΜΕ. Αυτή η προληπτική προσέγγιση στη διαχείριση κινδύνων μπορεί να μειώσει σημαντικά την πιθανότητα επιχειρηματικής αποτυχίας.

Η κανονιστική συμμόρφωση είναι αναγκαία για κάθε εταιρεία, αν και συχνά ακούγονται παράπονα ότι πολλές από τις ρυθμίσεις αποτελούν ανώφελο διοικητικό βάρος. Όμως, ανεξάρτητα της αξιολόγησης της σκοπιμότητας των ρυθμίσεων, που είναι ένα άλλο αντικείμενο, δεδομένου ότι οι ΜΜΕ αντιμετωπίζουν πολλές ρυθμιστικές απαιτήσεις, η εφαρμογή πρακτικών καλής διακυβέρνησης διασφαλίζει τη συμμόρφωση με τους νόμους και τους κανονισμούς. Με τον τρόπο αυτό αποφεύγονται νομικές κυρώσεις και ενισχύεται η αξιοπιστία του εταιρείας ιδιαίτερα προς τις ρυθμιστικές αρχές και το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Μια δομημένη προσέγγιση στη διακυβέρνηση βοηθά τις ΜΜΕ να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικότερα το πολύπλοκο ρυθμιστικό περιβάλλον με μακροπρόθεσμα οφέλη για τις ίδιες. Το μοντέλο «συμμόρφωση ή εξήγηση» το οποίο υποχρεούνται να τηρούν οι εισηγμένες εταιρείες θα μπορούσε να αναπαραχθεί εθελοντικά από τις ΜΜΕ προς ίδιο όφελος. Οι ΜΜΕ πρέπει να αντιληφθούν τη θέση τους στο ρυθμιστικό περιβάλλον, να χαρτογραφήσουν τους στόχους και τους κινδύνους τους, και ακολούθως να προσδιορίσουν παραδείγματα βέλτιστων πρακτικών εταιρικής διακυβέρνησης με τις οποίες θα συμμορφώνονται, όχι γιατί το απαιτεί ο νόμος, αλλά γιατί έχουν πεισθεί ότι αυτά είναι κατάλληλα και επωφελή για τις ίδιες.

Χτίζοντας φήμη και εμπιστοσύνη αποτελεί μια από τις σημαντικότερες επιδιώξεις των ΜΜΕ για μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα. Οι υγιείς πρακτικές διακυβέρνησης ενισχύουν την εμπιστοσύνη επενδυτών, προμηθευτών, πελατών και εργαζομένων, προάγοντας τη διαφάνεια και τη λογοδοσία. Μια ισχυρή φήμη που βασίζεται σε καλές πρακτικές οδηγεί πάντα σε επιχειρηματικές ευκαιρίες και αφοσίωση των πελατών. Για μία επιχείρηση δεν αρκεί μόνο να γνωρίζει πώς να αποκτά νέους πελάτες, αλλά επιβάλλεται να ξέρει πώς να μετατρέπει τους νέους πελάτες της σε αφοσιωμένο πελατειακό κοινό. Η εμπιστοσύνη είναι ίσως το κρισιμότερο πλεονέκτημα για τις ΜΜΕ που επιδιώκουν να επεκτείνουν την παρουσία τους στην αγορά.

Αναμφίβολα, η καλή εταιρική διακυβέρνηση οδηγεί σε βελτιωμένη οικονομική απόδοση. Πολλές έρευνες παγκοσμίως έχουν αποδείξει ότι καλά διοικούμενες εταιρείες επιτυγχάνουν και καλλίτερα οικονομικά αποτελέσματα μακροπρόθεσμα. Η αποτελεσματική διακυβέρνηση συμβάλλει στην καλύτερη λήψη αποφάσεων και διαχείριση κινδύνων, οδηγώντας τελικά σε αυξημένη κερδοφορία και βιωσιμότητα. Οι ΜΜΕ που δίνουν προτεραιότητα στη διακυβέρνηση τείνουν να έχουν ταχύτερη ανάπτυξη σε σύγκριση με εκείνες που την παραμελούν.

Συμπερασματικά, η βελτίωση της διακυβέρνησης δεν είναι απλώς ένα διοικητικό καθήκον, είναι ένα στρατηγικό πλεονέκτημα που μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την αναπτυξιακή τροχιά των ΜΜΕ και την ανταγωνιστικότητα ολόκληρης της οικονομίας. Εστιάζοντας σε αποτελεσματικές πρακτικές διακυβέρνησης, οι ΜΜΕ μπορούν να ενισχύσουν τη λειτουργική τους αποτελεσματικότητα, να προσελκύσουν επενδύσεις, να διαχειρίζονται αποτελεσματικά τους κινδύνους, να διασφαλίζουν κανονιστική συμμόρφωση, να οικοδομούν εμπιστοσύνη με προμηθευτές, επενδυτές και πελάτες, να βελτιώσουν τις οικονομικές τους επιδόσεις και να καλλιεργήσουν μια θετική οργανωτική κουλτούρα. Ως εκ τούτου, η επένδυση στην εταιρική διακυβέρνηση θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα για κάθε ΜΜΕ που στοχεύει στη βιώσιμη ανάπτυξη στο σημερινό ανταγωνιστικό τοπίο.

*Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ
πρώην ΓΓ Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών

Το άρθρο Γιατί η καλή εταιρική διακυβέρνηση δεν είναι πολυτέλεια… Του Γεωργίου Μέργου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

O διεθνής οίκος αξιολόγησης Moody’s την προηγούμενη εβδομάδα αναβάθμισε από σταθερές σε θετικές τις προοπτικές της ελληνικής οικονομίας, αλλά διατήρησε και αυτή τη φορά την πιστοληπτική αξιολόγησή σε Ba1, αναφέροντας ως ένα από τους λόγους ότι τα δημογραφικά μεγέθη της χώρας μας είναι εξαιρετικά δυσμενή. Στο δημογραφικό αναφέρθηκε και στην προηγούμενη αξιολόγηση τον περασμένο Μάρτιο λέγοντας ότι «η Ελλάδα αντιμετωπίζει ένα εξαιρετικά δυσμενές δημογραφικό πρόβλημα λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, το οποίο επιδεινώνεται από τη μετανάστευση μεγάλου μέρους μορφωμένων νέων στα χρόνια της κρίσης. Το μερίδιο του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας στο σύνολο του πληθυσμού αναμένεται ότι θα συρρικνωθεί κατά σχεδόν εννέα ποσοστιαίες μονάδες έως το 2050, σύμφωνα με τις προβλέψεις της Eurostat. Αυτός είναι ο βασικός λόγος πίσω από τη συγκριτικά αδύναμη μακροπρόθεσμη δυνητική ανάπτυξη, την οποία η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προέβλεψε για την Ελλάδα σε 1,1% για την περίοδο 2022-2070 στην Έκθεση για τη Γήρανση του 2024».

Η Ελλάδα αντιμετωπίζει σήμερα βαθιά δημογραφική κρίση, κρίση ίσως μεγαλύτερων διαστάσεων από την πρόσφατη δημοσιονομική κρίση, που απειλεί όχι μόνο την κοινωνική, οικονομική και δημοσιονομική της σταθερότητα, αλλά και την εθνική της ασφάλεια. Η χώρα βιώνει δημογραφική μετατόπιση ιστορικών διαστάσεων, που χαρακτηρίζεται από μείωση του ποσοστού γεννήσεων, γήρανση πληθυσμού και συρρίκνωση της συμμετοχής του εργατικού δυναμικού στον πληθυσμό. Αυτή η αλλαγή, που οφείλεται σε μια περίπλοκη αλληλεπίδραση κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών παραγόντων, έχει σημαντικές επιπτώσεις στην αγορά εργασίας, στη δημοσιονομική σταθερότητα, στο ασφαλιστικό, καθώς και στο γεωπολιτικό ρόλο της χώρας στην Νοτιο-ανατολική Ευρώπη γενικότερα. Όπως φαίνεται και στο κατωτέρω διάγραμμα, το πρόβλημα της Ελλάδος είναι ίσως το οξύτερο σε ολόκληρη της Ευρώπη.

Για την εκτίμηση των επιπτώσεων απαιτείται προηγούμενη κατανόηση της αιτιολογίας του δημογραφικού προβλήματος. Στο επίκεντρο της δημογραφικής κρίσης της χώρας βρίσκεται η μείωση του συντελεστή γονιμότητας, δηλαδή του ποσοστού γεννήσεων. Για δεκαετίες, το ποσοστό γεννήσεων στη χώρα μας έχει πέσει κάτω από τα επίπεδα αντικατάστασης, δηλαδή τον αριθμό γεννήσεων που απαιτούνται για να διατηρηθεί σταθερό το μέγεθος του πληθυσμού χωρίς μετανάστευση. Ιδιαίτερα, ο συντελεστής γονιμότητας, που είναι κάτω από 1,5 παιδί ανά γυναίκα, σε συνδυασμό με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής, οδηγεί σε γήρανση του πληθυσμού με το ποσοστό των ηλικιωμένων πολιτών να ξεπερνά ταχύτατα αυτό των νεότερων γενεών. Ο συντελεστής γονιμότητας έχει υποχωρήσει σε επίπεδα κάτω από 1,5 μονάδες ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, ενώ ήταν 2,1 – 2,5 μονάδες στις δεκαετίες των 1960 και 1970. Η μείωση του συντελεστή γονιμότητας και η γήρανση του πληθυσμού της χώρας προβλέπεται να συνεχιστούν τις επόμενες δεκαετίες. Στο σενάριο βάσης των δημογραφικών προβολών, ο πληθυσμός της Ελλάδας προβλέπεται να υποχωρήσει σε 8,1 εκατ. έως το 2100, δηλαδή μια μείωση του πληθυσμού κατά 2,5 εκατ. άτομα ή 24% σε σχέση με το 2021 όπως φαίνεται στο ακόλουθο διάγραμμα που παρουσιάζει διάφορα σενάρια εξέλιξης του πληθυσμού.

Οι επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού είναι βαθιές και πολύπλευρες. Από τη μία πλευρά, το υψηλότερο προσδόκιμο ζωής είναι επιθυμητό και αποτελεί απόδειξη βελτίωσης της υγειονομικής περίθαλψης και του βιοτικού επιπέδου. Από την άλλη πλευρά, όμως, ασκεί σημαντική πίεση στο ασφαλιστικό σύστημα, τις υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης και στα προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας που έχουν σχεδιαστεί για μια πολύ νεότερη δημογραφική δομή. Επιπλέον, η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού σημαίνει ότι λιγότερα άτομα συνεισφέρουν στην οικονομία μέσω της παραγωγικότητας, της φορολογίας και των ασφαλιστικών εισφορών, γεγονός που δημιουργεί προβλήματα για τη επίτευξη ικανοποιητικού ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης και τη χρηματοδότηση του ασφαλιστικού συστήματος.
Ο δημοσιονομικός αντίκτυπος του δημογραφικού προβλήματος είναι ήδη εμφανής. Η δημόσια δαπάνη για συντάξεις και υγειονομική περίθαλψη, καθώς το ποσοστό των συνταξιούχων αυξάνεται, προβλέπεται να αυξηθεί σημαντικά. Το συνταξιοδοτικό σύστημα της Ελλάδος, πού χρηματοδοτείται από τις τρέχουσες εισφορές των εργαζομένων, βρίσκεται υπό πίεση γιατί έχει μειωθεί σημαντικά ο λόγος «αριθμός εργαζομένων προς αριθμό συνταξιούχων». Αυτή η ανισορροπία απειλεί την οικονομική βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος και η επίλυσή του προϋποθέτει επώδυνες μεταρρυθμίσεις όπως αύξηση των ορίων συνταξιοδότησης, προσαρμογή των ποσοστών εισφορών ή εισαγωγή επιλογών ιδιωτικής συνταξιοδότησης.

Οι δαπάνες υγειονομικής περίθαλψης αυξάνονται λόγω των μεγαλύτερων αναγκών υγειονομικής περίθαλψης των ηλικιωμένων. Ως αποτέλεσμα, ο προϋπολογισμός αντιμετωπίζει δύσκολες επιλογές για τη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας, συμπεριλαμβανομένων των μεταρρυθμίσεων που στοχεύουν στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας, στην ανακατανομή πόρων και στην ενθάρρυνση πρακτικών υγιούς γήρανσης.

Επιπλέον, η μείωση του συντελεστή γονιμότητας και η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού συμβάλλει στην επιβράδυνση του ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης και στη μείωση των φορολογικών και ασφαλιστικών εσόδων. Η μείωση του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας σημαίνει λιγότερα άτομα πληρώνουν φόρους εισοδήματος και συνεισφέρουν σε προγράμματα κοινωνικής ασφάλισης. Αυτό περιορίζει την ικανότητα του κράτους για χρηματοδότηση των δημόσιων υπηρεσιών, των έργων υποδομής και άλλων επενδύσεων κρίσιμων για την οικονομική ανάπτυξη και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.
Οι οικονομικές συνέπειες της δημογραφικής κρίσης εκτείνονται πολύ πέρα ​​από τις άμεσες δημοσιονομικές πιέσεις. Η προβλεπόμενη μείωση του πληθυσμού μεταφράζεται σε μείωση της καταναλωτικής ζήτησης και δυνητικά ασθενέστερη οικονομία. Οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν ήδη προκλήσεις όσον αφορά την εξεύρεση ειδικευμένου εργατικού δυναμικού και την προσαρμογή στις δημογραφικές αλλαγές. Ήδη παρατηρείται σοβαρό πρόβλημα στην αγορά εργασίας με μεγάλες ελλείψεις σε εργατικό δυναμικό σε όλους σχεδόν τους κλάδους. Παρατηρείται η αντίφαση από τη μία πλευρά να παραμένει ακόμα υψηλός ο δείκτης ανεργίας (περίπου 10%), ιδιαίτερα στους νέους, και από την άλλη πλευρά οι επιχειρήσεις να μην μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες τους σε προσωπικό, από ανειδίκευτους εργάτες στον αγροτικό τομέα έως τεχνίτες και εξειδικευμένους επιστήμονες με σοβαρές επιπτώσεις στην παραγωγικότητα και το ρυθμό ανάπτυξης της χώρας. Μια συρρικνούμενη εγχώρια αγορά εργασίας εμποδίζει την οικονομική δραστηριότητα και περιορίζει τις ευκαιρίες για ανάπτυξη και επενδύσεις των επιχειρήσεων.

Μακροπρόθεσμα, η δημογραφική κρίση αποτελεί επίσης σοβαρή απειλή της γεωπολιτικής επιρροής και της εθνικής της ασφάλειας, ιδιαίτερα για τη θέση της χώρας στην Νοτιο-Ανατολική Ευρώπη. Καθώς γειτονικές χώρες, όπως η Τουρκία, με νεότερο πληθυσμό συνεχίζουν να αναπτύσσονται, επεκτείνουν την οικονομία τους και αναζητούν ζωτικό χώρο, η Ελλάδα προβλέπεται να αντιμετωπίσει αυξημένο οικονομικό ανταγωνισμό, μειωμένη γεωπολιτική επιρροή και πιθανόν εθνικούς κινδύνους. Η διατήρηση μιας ζωντανής οικονομίας και η διασφάλιση βιώσιμης ανάπτυξης απαιτούν επώδυνες μεταρρυθμίσεις και καινοτόμες πολιτικές για την αντιμετώπιση της δημογραφικής κρίσης, ενισχύοντας παράλληλα την παραγωγικότητα, την επιχειρηματικότητα και την τεχνολογική πρόοδο για ενίσχυση του ρυθμού ανάπτυξης.

Η αντιμετώπιση της δημογραφικής κρίσης απαιτεί μια πολύπλευρη προσέγγιση που θα συνδυάζει καινοτομικές πολιτικές και κοινωνικές πρωτοβουλίες, καθώς και οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Απαιτείται η διερεύνηση το ταχύτερο δυνατόν εναλλακτικών μέτρων για την αντιμετώπιση των αρνητικών επιπτώσεων της δημογραφικής κρίσης και την προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης. Το δημογραφικό είναι ένα πολυδιάστατο πρόβλημα που απαιτεί τον συντονισμό υπηρεσιών από πολλούς κοινωνικούς φορείς και θεσμική θωράκιση, ώστε οι πολιτικές που θεσπίζονται να μην ανατρέπονται από τον εκλογικό κύκλο. Για τον ίδιο λόγο, πολύ σημαντικό ρόλο στη χάραξη και υλοποίηση των σχετικών πολιτικών έχει και η συμμετοχή της ευρύτερης κοινωνίας.

Αναμφίβολα, τα μέτρα που εξήγγειλε ο Πρωθυπουργός στη Θεσσαλονίκη είναι στη σωστή κατεύθυνση, αλλά είναι μάλλον ανεπαρκή για να αντιμετωπίσουν ριζικά το πρόβλημα. Ίσως, με κατάλληλη κοινωνική πολιτική και μέτρα ενίσχυσης της οικογένειας να είναι εφικτό να επηρεαστεί σχετικά η δημογραφική συμπεριφορά. Όμως, τα αποτελέσματα θα είναι πιθανότατα οριακά και προσωρινά, και θα απαιτηθεί πολύς χρόνος για να γίνουν αισθητά. Πρώτο μέλημα και πρωταρχικής σημασίας είναι η κάμψη και εάν είναι δυνατόν η πλήρης αντιστροφή της διαρροής εργατικού δυναμικού, μορφωμένου και τεχνικού, προς την υπόλοιπη Ευρώπη. Ταυτόχρονα ο πλέον αποτελεσματικός τρόπος για να αντιμετωπισθεί το δημογραφικό πρόβλημα είναι μια πολυδιάστατη μεταναστευτική πολιτική προσέλκυσης εργατικού δυναμικού με συγκεκριμένα δημογραφικά χαρακτηριστικά, και όχι η συνέχιση της σημερινής παθητικής μεταναστευτικής πολιτικής. Η λύση αυτή δεν είναι πρωτότυπη, την έχουν εφαρμόσει πολλές άλλες χώρες πριν από εμάς.

Η συγκρότηση διακομματικής κοινοβουλευτικής επιτροπής για το δημογραφικό το 2017 ήταν ένα σημαντικό πρώτο βήμα στην κατεύθυνση αναγνώρισης της σημασίας του δημογραφικού προβλήματος και στον προσδιορισμό πολιτικών για την επίλυσή του που απολαμβάνουν ευρείας πολιτικής συναίνεσης. Ωστόσο, η υλοποίηση αυτών των πολιτικών απαιτεί μεγαλύτερη συνέχεια και επιπλέον θεσμούς, με σκοπό τη διευκόλυνση του συντονισμού, της στοχοθεσίας, της υλοποίησης, της αξιολόγησης και της περαιτέρω βελτίωσης των σχετικών πολιτικών.

*Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ, πρώην ΓΓ Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών

Το άρθρο Η βραδυφλεγής βόμβα του δημογραφικού… Του Γεωργίου Μέργου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η μεγάλη βιομηχανική ανάπτυξη της Τουρκίας στη τελευταία εικοσαετία είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της Τελωνειακής Ένωσης Ε.Ε.-Τουρκίας. Για την Ελλάδα πέρα από την πολιτική διάσταση υπάρχει και η οικονομική διάσταση που είναι αρκετά αρνητική για την Ελληνική οικονομία. Υπό το φως των πρόσφατων εξελίξεων, ίσως είναι καιρός η Ευρωπαϊκή Ένωση να ξανασκεφθεί την Τελωνειακή Ένωση με την Τουρκία.

Πριν λίγες ημέρες, μετά το ταξίδι του Κινέζου προέδρου στην Ευρώπη, οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν σαρωτικούς εμπορικούς δασμούς σε κινεζικά προϊόντα καθαρής τεχνολογίας, συμπεριλαμβανομένου ενός εντυπωσιακού δασμού 100% στα ηλεκτρικά οχήματα. Σύμφωνα με το Politico (June 7, 2024) οι κινεζικές εξαγωγές απειλούν την Ευρώπη πολύ περισσότερο από τις ΗΠΑ και σύντομα η ΕΕ πρόκειται να επιβάλει τους δικούς της δασμούς για τα ηλεκτρικά οχήματα, ενώ η VW ανακοίνωσε το πιθανό κλείσιμο του εργοστασίου της Audi στις Βρυξέλλες λόγω της σημαντικής πτώσης της ζήτησης για πολυτελή ηλεκτρικά οχήματα. Ταυτόχρονα, η BYD, η μεγαλύτερη Κινεζική αυτοκινητοβιομηχανία ηλεκτρικών οχημάτων ανακοίνωσε συμφωνία ύψους 1 δις. δολαρίων για κατασκευή εργοστασίου στην Τουρκία, στο πλαίσιο της επέκτασής της στο εξωτερικό με εργοστάσιο δυναμικότητας 150.000 οχημάτων το χρόνο. Από την επένδυση αναμένεται να δημιουργηθούν περίπου 5.000 νέες θέσεις εργασίας, ενώ η παραγωγή αναμένεται να ξεκινήσει στα τέλη του 2026. Προφανώς το κίνητρο της BYD είναι να παρακάμψει τους πιθανούς εμπορικούς δασμούς της Ε.Ε κάνοντας χρήση της Τελωνειακής Ένωσης με την Τουρκία.
Το ΕΛΙΑΜΕΠ σε μελέτη του (Policy paper, #35, 3 Ιουλίου 2020) για εκσυγχρονισμό της Τελωνειακής Ένωσης αναφέρει: «Ενώ οι προενταξιακές διαπραγματεύσεις μεταξύ Ε.Ε. και Τουρκίας έχουν παγώσει, οι οικονομικές και εμπορικές σχέσεις των δύο μερών, βασισμένες στην Τελωνειακή Ένωση, παραμένουν ισχυρές. Παρόλα αυτά, η ΤΕ έχει αρχίσει να θεωρείται όλο και περισσότερο ανεπαρκής από διάφορους πολιτικούς παράγοντες και ειδικούς και από τις δύο πλευρές εξαιτίας του ραγδαίως μεταβαλλόμενου παγκόσμιου οικονομικού και εμπορικού περιβάλλοντος». Η μελέτη του ΕΛΙΑΜΕΠ επικεντρώνεται στην πολιτική διάσταση του θέματος και σε μεγάλο βαθμό αγνοεί τις οικονομικές επιπτώσεις για την Ελλάδα. Όμως είναι φανερό ακόμα και στον απλό παρατηρητή ότι πολλές μεγάλες βιομηχανίες αποχώρησαν από την Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν στην Τουρκία με έντονα αρνητικές επιπτώσεις για την ελληνική οικονομία. Παραδείγματα υπάρχουν πολλά (για παράδειγμα η ΠΙΤΣΟΣ από την BOSCH το 2020).

Η ειδική έρευνα του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου «Special report 07/2018: EU pre-accession assistance to Turkey: Only limited results so far» https://www.eca.europa.eu/en/publications?did=45148 επικεντρώνεται επίσης σε πολιτικά θέματα και αγνοεί τις οικονομικές επιπτώσεις. Αλλά και στα πολιτικά θέματα διαπιστώνει πολύ μικρή πρόοδο και αναφέρει τα εξής: «Ως βασικός εταίρος εξωτερικής πολιτικής και υποψήφια για ένταξη στην ΕΕ, η Τουρκία είναι ο κύριος δικαιούχος της βοήθειας της ΕΕ εκτός ΕΕ. Από τον έλεγχο της αποτελεσματικότητας των 3,8 δισεκατομμυρίων ευρώ για την προενταξιακή βοήθεια στους τομείς του κράτους δικαίου, της διακυβέρνησης και των ανθρώπινων πόρων Διαπιστώσαμε ότι η βοήθεια είναι γενικά καλά σχεδιασμένη και τα έργα αποδίδουν αποτελέσματα. Ωστόσο, κυρίως λόγω έλλειψης πολιτικής βούλησης και επειδή η Επιτροπή έκανε ελάχιστη χρήση των συνθηκών, η βοήθεια της ΕΕ δεν ανταποκρίθηκε επαρκώς σε ορισμένες θεμελιώδεις ανάγκες και η βιωσιμότητα των αποτελεσμάτων συχνά διακυβεύεται. Ως εκ τούτου, θεωρούμε ότι η αποτελεσματικότητα της χρηματοδότησης είναι μόνο περιορισμένη και διατυπώνουμε ορισμένες συστάσεις για βελτιώσεις, συμπεριλαμβανομένης της καλύτερης στόχευσης των κεφαλαίων και των αυξημένων όρων.»

Το κενό της οικονομικής αξιολόγησης της Τελωνειακής Ένωσης Ε.Ε.-Τουρκίας έρχεται να καλύψει μια ελληνική έρευνα των Καθηγητών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Αντώνη Αδάμ και Θωμά Μούτου «The Trade Effects of the EU – Turkey Customs Union, May 2008, World Economy 31(5) : 685-700» που αξιολογεί τα αποτελέσματα της ΤΕ μέχρι το 2008. Η μελέτη εκτιμά τις επιπτώσεις της τελωνειακής ένωσης μεταξύ Τουρκίας και ΕΕ-15 διαφοροποιώντας τις εξαγωγές των χωρών σε ομάδες ως εξής (α) Νότος προς Βορρά, (β) Βορράς προς Νότο, (γ) Νότος προς Τουρκία, (δ) Βορράς προς Τουρκία και (ε) Τουρκία προς ΕΕ-15. Τα οικονομετρικά αποτελέσματα δείχνουν ότι, σε αντίθεση με τις εξαγωγές του Βορρά προς τις άλλες χώρες της ΕΕ-15 (που έχουν παραμείνει άθικτες από την ΤΕ), οι εξαγωγές των χωρών του Νότου προς τις άλλες χώρες της ΕΕ-15 έχουν μειωθεί σημαντικά ως αποτέλεσμα της Τελωνειακής Ένωσης. Επιπλέον, λόγω της Τελωνειακής Ένωσης η διείσδυση προϊόντων στην τουρκική αγορά από τις χώρες της ΕΕ-15 δεν ήταν ευνοϊκή για τις χώρες του Νότου.

Σε απλά ελληνικά, τα αποτελέσματα της μελέτης αποδεικνύουν ότι από την Τελωνειακή ΄Ένωση της Ε.Ε. με την Τουρκία ευνοούνται οι χώρες του Βορρά, που είναι τεχνολογικά προηγμένες και ζημιώνονται οι χώρες του Νότου. Η Τελωνειακή Ένωση ενισχύει την πρόσβαση των τουρκικών προϊόντων στην Ευρωπαϊκή αγορά σε ευθύ ανταγωνισμό με τα προϊόντα του νότου που τεχνολογικά δεν διαφέρουν σημαντικά από τα προϊόντα της τουρκικής οικονομίας. Ως εκ τούτου είναι απολύτως κατανοητό γιατί πολλές εταιρείες, ειδικά οι πολυεθνικές, εγκαταλείπουν την Ελλάδα και επιλέγουν την Τουρκία για εγκατάσταση.

Πέραν όμως αυτού, έχουν γίνει πολλές ερωτήσεις από Ευρωβουλευτές στο Ευρωκοινοβούλιο που επισημαίνουν ότι η Τουρκία παραβιάζει την τελωνειακή ένωση με την υιοθέτηση, μονομερώς, μη προβλεπόμενων νομοθετικών, δασμολογικών και ισοδύναμων μέτρων, όπως αποτυπώνεται και στην Έκθεση Προόδου του 2020. Η Ε.Ε. θα μπορούσε να απαντήσει σε αυτή την αντισυμβατική συμπεριφορά της Τουρκίας με άμεση υιοθέτηση μέτρων προστασίας σύμφωνα με το άρθρο 58 της Απόφασης 1/95 του Συμβουλίου Συνδέσεως ΕΕ-Τουρκίας. Επίσης σε κάποιες ερωτήσεις προς το Ευρωκοινοβούλιο διατυπώνονται κατηγορίες από Ελληνικούς φορείς ότι στο διμερές εμπόριο Ελλάδας-Τουρκίας, τουρκικά αγροτικά προϊόντα εισάγονται με μηδενικούς δασμούς, ενώ τα ελληνικά προϊόντα επιβαρύνονται με υπερβολικά υψηλούς δασμούς με αποτέλεσμα να καθίστανται μη ανταγωνιστικά. Σύμφωνα με στοιχεία του Πανελλήνιου Συνδέσμου Εξαγωγέων, οι δασμοί που επιβάλλονται εκ μέρους της Τουρκίας είναι υψηλοί και οι σωρευτικές απώλειες σε βάρος της Ελλάδας για τη δεκαετία 2004-2013 εκτιμήθηκαν σε 1,5 δισ. ευρώ.

Οι πρόσφατες εξελίξεις όμως, και η πιθανή εγκατάσταση στην Τουρκία τεχνολογικά προηγμένων εταιρειών, όπως η BYD, με στόχο την παράκαμψη των εμπορικών μέτρων της Ε.Ε. αλλάζει άρδην τα δεδομένα. Τα τεχνολογικά οφέλη διαχεόμενα σε ολόκληρη τη βιομηχανία της Τουρκίας από τη εγκατάσταση του εργοστασίου της BYD είναι σαφώς τεράστια και οι επιπτώσεις γενικά στην Ευρωπαϊκή βιομηχανία εξαιρετικά αρνητικές. Τα συμφέρονται των χωρών του Βορρά απειλούνται τώρα ευθέως και η Ε.Ε. μελετά την επιβολή δασμών στα Κινεζικά οχήματα. Αν όμως τα Κινεζικά οχήματα κατασκευάζονται στην Τουρκία, τότε τα δασμολογικά εμπόδια παρακάμπτονται.

Σε Ενημερωτικό Δελτίο (Briefing) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (EPRS | European Parliamentary Research Service, PE 659.411–December 2020) τίθεται το ερώτημα «EU-Turkey customs union: Modernisation or suspension?» χωρίς όμως ξεκάθαρη θέση. Αντίθετα, σε έγγραφο (29-11-2023) του Υψηλού Εκπροσώπου της Ένωσης για τις Εξωτερικές Υποθέσεις και την Πολιτική Ασφαλείας προκρίνεται η «συνέχιση των συζητήσεων σχετικά με το σχέδιο διαπραγματευτικού πλαισίου για τον εκσυγχρονισμό της Τελωνειακής Ένωσης ΕΕ-Τουρκίας, με την κατανόηση ότι η Τουρκία θα αντιμετωπίσει την καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων της ΕΕ κατά της Ρωσίας μέσω της επικράτειάς της».

Υπό το φως των πρόσφατων εξελίξεων μήπως είναι καιρός η Ευρωπαϊκή Ένωση να ξανασκεφθεί την Τελωνειακή Ένωση με την Τουρκία; Άλλωστε, η πρόοδος στους τρείς τομείς Ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, του κράτους δικαίου, της διακυβέρνησης και των ανθρώπινων πόρων, όπως αναφέρει και η Έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου είναι πενιχρή.

*Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ, πρώην ΓΓ Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών

Το άρθρο Οι Επιπτώσεις της Τελωνειακής Ένωσης Ε.Ε. με την Τουρκία… Του Γεώργιου Μέργου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας και ειδικότερα η ανάγκη για μετάβαση σε ένα νέο παραγωγικό πρότυπο βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου. Σε πρόσφατο άρθρο έχω καταθέσει τις απόψεις μου για το νέο παραγωγικό πρότυπο, για το πώς πρέπει να αλλάξει η ελληνική οικονομία, ποιες είναι οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις που πρέπει να γίνουν, ποια πρέπει να είναι η νέα κλαδική δομή, πως θα βελτιωθεί η ανθεκτικότητα της οικονομίας στις κρίσεις, πως θα αυξηθεί ο τεχνολογικός μετασχηματισμός και η εξωστρέφεια της οικονομίας, κλπ. [«Η νέα ελληνική οικονομία – Το παραγωγικό πρότυπο για την επόμενη εποχή» Foreign Affairs, Ελληνική Έκδοση, Αύγουστος – Σεπτέμβριος 2020, σελ. 60-84. ] Στο άρθρο υποστηρίζω ότι το μεγάλο πρόβλημα της χώρας δεν ήταν, ούτε είναι, το δημόσιο χρέος, αλλά το έλλειμμα ανταγωνιστικότητας της οικονομίας και το μεγάλο έλλειμμα στο ισοζύγιο πληρωμών, που οφείλεται κυρίως στο εμπορικό έλλειμμα αγαθών. Η έμφαση της οικονομίας στον τουρισμό μπορεί να καλύπτει μερικώς το έλλειμμα του ισοζυγίου πληρωμών, αλλά δεν δημιουργεί ευστάθεια μακροπρόθεσμα στην οικονομία.

Ως εκ τούτου, κεντρική προτεραιότητα της νέας παραγωγικής δομής πρέπει να είναι η βιομηχανία και η παραγωγή αγαθών, γιατί η πρωτογενής παραγωγή χωρίς την προστιθέμενη αξία της μεταποίησης έχει πολύ μικρή συμβολή. Αντίθετα, πολύ μεγάλη είναι η εθνική και οικονομική σημασία της αμυντικής βιομηχανίας. Γιατί η αμυντική βιομηχανία έχει κεντρικό ρόλο στον τεχνολογικό μετασχηματισμό της οικονομίας και στην μετάβαση στο νέο πρότυπο υψηλής τεχνολογίας. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και του ψηφιακού μετασχηματισμού η έξυπνη οικονομία, η οικονομία της γνώσης και το ανθρώπινο κεφάλαιο αποτελούν το σημαντικότερο παράγοντα οικονομικής ανάπτυξης. Σε μια χώρα, όπως η Ελλάδα, όπου οι αμυντικές δαπάνες απορροφούν σημαντικό μέρος του προϋπολογισμού η πρόκληση είναι να χρησιμοποιηθούν για τη μετάβαση από μια οικονομία χαμηλής εξειδίκευσης και χαμηλής εντάσεως τεχνολογίας, σε μια οικονομία μέσης και υψηλής εντάσεως τεχνολογίας, συνδέοντας την οικονομία με τις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας.

Δυστυχώς, η υποβάθμιση επί δεκαετίες της ελληνικής αμυντικής και ναυπηγικής βιομηχανίας, λόγω κομματικοποίησης και συνδικαλισμού, οδήγησε σε πτώχευση δημόσιες αμυντικές βιομηχανίες και ναυπηγεία. Έτσι, σήμερα, σε περίοδο αναταράξεων στην Ανατολική Μεσόγειο, η χώρα στερείται ισχυρής αμυντικής και ναυπηγικής βιομηχανίας. Μερικές λαμπρές εξαιρέσεις επιχειρήσεων στον ιδιωτικό τομέα, με εξαιρετικά τεχνολογικά προϊόντα και εξαγωγές σε πάρα πολλές χώρες, δυστυχώς δεν αλλάζουν τη μεγάλη εικόνα. Έτσι, η Ελλάδα υστερεί τεχνολογικά και διαπραγματεύεται εξοπλιστικά προγράμματα στα όρια των οικονομικών της δυνατοτήτων, που δεν λύνουν το πρόβλημα της ασφάλειας σε βάθος χρόνου. Η δημοσιοποίηση παλαιότερα λύσεων που δόθηκαν για την επιχειρησιακή αναβάθμιση των ελληνικών υποβρυχίων αποδεικνύει την υψηλή ποιότητα και ικανότητα του ανθρώπινου δυναμικού της χώρας. Πρόσφατες ενέργειες για την εξυγίανση της ΕΑΒ είναι εξαιρετικά σημαντικές για την άμυνα της χώρας αλλά είναι πολύ ενωρίς για να κριθεί η επιτυχία τους.

Το εμπάργκο όπλων προς την Τουρκία, που είχε αναφερθεί παλαιότερα ως πολιτική λύση, δεν αποτελεί μακροπρόθεσμη επιλογή για την ασφάλεια της χώρας. Μόνη επιλογή της Ελλάδος είναι η αποτροπή με την ανάπτυξη ισχυρής αμυντικής και ναυπηγικής βιομηχανίας. Το εμπάργκο του 1974-75 αποτέλεσε ουσιαστικά την αφετηρία δημιουργίας ικανής και τεχνολογικά προηγμένης αμυντικής βιομηχανίας στην Τουρκία, που είχε σημαντικές συνέργειες και τεχνολογικές διασυνδέσεις με τον υπόλοιπο βιομηχανικό παραγωγικό ιστό και τη βιομηχανική ανάπτυξη της χώρας αυτής στις τελευταίες δεκαετίες.

Για να γίνει κατανοητός ο ρόλος της αμυντικής βιομηχανίας στη βιομηχανική ανάπτυξη μιας μικρής χώρας μπορούν να μελετηθεί η εμπειρία του Ισραήλ, αλλά και της Σουηδίας. Η αλληλεπίδραση αμυντικής βιομηχανίας και οικονομίας εξαρτάται κυρίως (α) από τις αμυντικές ανάγκες της χώρας και τις οικονομικές της δυνατότητες, (β) από το μέγεθος της αμυντικής βιομηχανίας σε σχέση με την πολιτική βιομηχανία και (γ) το στάδιο της τεχνολογικής ανάπτυξης της χώρας. Η μελέτη της οικονομίας του Ισραήλ αποδεικνύει ότι η ισραηλινή αμυντική βιομηχανία ήταν καθοριστική για τη μετατροπή της πολιτικής βιομηχανίας της χώρας σε έναν επιτυχημένο τομέα υψηλής τεχνολογίας. Το επιχειρηματικό πνεύμα, η προσέγγιση επίλυσης προβλημάτων και η εστίαση στην επίτευξη στόχων, που είναι χαρακτηριστικά των επιτυχημένων εταιρειών υψηλής τεχνολογίας, προήλθαν από το στρατό του Ισραήλ και την αμυντική βιομηχανία. Επιπλέον, ο αμυντικός τομέας εξακολουθεί να είναι μια πολύ σημαντική πηγή νέας τεχνολογίας, τεχνογνωσίας και ανθρώπινου κεφαλαίου για τη μη στρατιωτική βιομηχανία υψηλής τεχνολογίας.

Είναι ενδιαφέρον να δει κανείς πως η ανεπτυγμένη στρατιωτική τεχνολογία, η κυβερνητική υποστήριξη για βιομηχανική Ε&Α και η προσέλκυση επιστημονικού δυναμικού από το εξωτερικό μετέτρεψαν το Ισραήλ σε περιοχή ακμάζουσας βιομηχανίας υψηλής τεχνολογίας και σημαντικό εξαγωγέα τεχνολογίας. Βασικός παράγον ανάπτυξης της βιομηχανίας υψηλής τεχνολογίας (ΤΠΕ) στο Ισραήλ ήταν οι επενδύσεις στη βιομηχανία άμυνας και αεροδιαστημικής, καθώς και η διασύνδεση με πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της χώρας, που δημιούργησαν τεχνογνωσία και πλούσιο ανθρώπινο κεφάλαιο στις τεχνολογίες αιχμής.

Παρατηρείται πρόσφατα μια κινητικότητα στη σωστή κατεύθυνση. Ο ΥΕΘΑ στην ομιλία του στη Βουλή ανέφερε για τη ανάγκη δημιουργίας ενός οικοσυστήματος καινοτομίας στην αμυντική βιομηχανία και ότι θα συσταθεί ένας ενδιάμεσος φορέας του Ελληνικού Κέντρου Καινοτομίας όπου τα επιτελεία θα διατυπώνουν τις ανάγκες τους, το συγκεκριμένο κέντρο θα τις προκηρύσσει και θα χρηματοδοτεί την κατασκευή πρωτοτύπων, των οποίων η κατασκευή θα χρηματοδοτείται στη συνέχεια αν ενδιαφέρουν τις ΕΔ. Επίσης, φαίνεται ότι γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια εξυγίανσης των αμυντικών βιομηχανιών και των ναυπηγείων. Επίσης αναφέρθηκε ο ΥΕΘΑ και στο πρόγραμμα ναυπήγησης νέων κορβετών και την ναυπηγική βιομηχανία.

Παρουσιάσθηκε, επίσης, η ίδρυση φορέα «Διασύνδεσης των Πανεπιστημίων με την Ελληνική Αμυντική Βιομηχανία» σε συνέχεια Ημερίδας του ΑΠΘ με στόχο τη διεκδίκηση προγραμμάτων από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας (ΕΤΑ) που ιδρύθηκε για να υποστηρίξει συνεργατικά αμυντικά έργα έρευνας και ανάπτυξης μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ. Το ΕΤΑ έχει στόχο την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, της αποτελεσματικότητας και της ικανότητας της ευρωπαϊκής αμυντικής τεχνολογικής και βιομηχανικής βάσης με την προώθηση της συνεργασίας, της καινοτομίας και της ανταγωνιστικότητας στην ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία. Το ΕΤΑ παρέχει οικονομική υποστήριξη για έρευνα, ανάπτυξη και απόκτηση αμυντικών δυνατοτήτων. Επιπλέον, το πρόγραμμα έρευνας και καινοτομίας Horizon 2020 της ΕΕ υποστηρίζει ερευνητικά έργα με αμυντικές εφαρμογές. Αν και δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά στην άμυνα, έχει χρηματοδοτήσει έργα σε διάφορους τομείς που έχουν πιθανές εφαρμογές διπλής χρήσης, συμπεριλαμβανομένης της άμυνας.
Επίσης, η Άμυνα, η Ασφάλεια και η Αμυντική Βιομηχανία θα βρεθούν στο επίκεντρο συνεδρίου (DEFEA Conference – Current Strategies for a Challenging World) υπό την αιγίδα του ΥΕΘΑ στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος στις 15/5/2024. Το συνέδριο αποτελεί υψηλού επιπέδου φόρουμ και έχει στόχο την αποτύπωση καλών πρακτικών που οδηγούν στη δημιουργία οικοσυστήματος καινοτομίας καθώς και την ανάπτυξη της αμυντικής βιομηχανίας και τεχνολογίας.

Οι εξελίξεις αυτές είναι σημαντικές και φαίνεται ότι στο επίπεδο στρατηγικής έχει γίνει κατανοητό ότι η δημιουργία σύγχρονης και ανταγωνιστικής διεθνώς αμυντικής και ναυπηγικής βιομηχανίας είναι επωφελής για την εθνική ασφάλεια. Όμως, ταυτόχρονα θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η χρηματοδότηση της αμυντικής και ναυπηγικής βιομηχανίας με έμφαση στην υψηλή τεχνολογία εξυπηρετεί ταυτόχρονα και την τεχνολογική αναβάθμιση ολόκληρου του παραγωγικού ιστού (με spin-offs) και οι αμυντικές δαπάνες αποκτούν αναπτυξιακό ρόλο. Η χρηματοδότηση και κρατική υποστήριξη έρευνας και ανάπτυξης, αλλά και κατασκευής συστημάτων, η διασύνδεση των πανεπιστημίων και των ερευνητικών κέντρων με την αμυντική βιομηχανία και η προσέλκυση επιστημονικού δυναμικού έχουν ευρύτερα οικονομικά οφέλη για τη χώρα. Γιατί, η ανάπτυξη της αμυντικής και ναυπηγικής βιομηχανίας αποτελεί όχι μόνο φορέα εθνικής ασφάλειας, αλλά και πυλώνα τεχνολογικής αναβάθμισης του παραγωγικού ιστού της χώρας.

Συμπερασματικά, οι αμυντικές δαπάνες αποκτούν μέσω της αμυντικής βιομηχανίας αναπτυξιακό ρόλο και συμβάλλουν στον τεχνολογικό μετασχηματισμό της οικονομίας που πρέπει να είναι κεντρική προτεραιότητα της αναπτυξιακής στρατηγικής. Στο νέο παραγωγικό πρότυπο οι αμυντικές δαπάνες πρέπει να λειτουργήσουν αναπτυξιακά και να συμβάλουν στην έξυπνη οικονομία και την ψηφιακή μετάβαση προσφέροντας σημαντικές τεχνολογικές συνέργειες και ανθρώπινο κεφάλαιο σε άλλους παραγωγικούς κλάδους (spin-offs).

*Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ, πρώην Γενικός Γραμματέας υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών.

Πηγή: insider.gr

Το άρθρο Η αμυντική βιομηχανία στο νέο παραγωγικό πρότυπο… Του Γεωργίου Μέργου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η Ελλάδα δεν απολαμβάνει σήμερα το αγαθό της ασφάλειας στο βαθμό που το απολαμβάνουν άλλες χώρες της Ευρώπης, παρά το γεγονός ότι έχει μεγάλες, συγκριτικά για το μέγεθός της, ένοπλες δυνάμεις και αμυντικές δαπάνες. Σημαντικός παράγων ασφάλειας και διπλωματικής ισχύος μιας χώρας είναι πάντα η στρατιωτικής ισχύς. Όχι κατ’ ανάγκη η χρήση, αλλά η ύπαρξή της ως ικανότητα. Με δεδομένο το «έλλειμμα» ασφάλειας και τις τεράστιες αμυντικές δαπάνες, θα περίμενε κανείς ότι η χώρα μας θα είχε αναπτύξει μια υψηλού επιπέδου εγχώρια αμυντική βιομηχανία, που θα διασφάλιζε τα αμυντικά της συμφέροντα και συγχρόνως θα μείωνε τις δυσμενείς επιπτώσεις στο ισοζύγιο πληρωμών.

Δυστυχώς, η υποβάθμιση της ελληνικής αμυντικής και της ναυπηγικής βιομηχανίας στα τελευταία τριάντα χρόνια θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ότι έχει οδηγήσει σε ουσιαστικό εθελοντικό αφοπλισμό. Η επικράτηση της κομματικοποίησης και του συνδικαλισμού στις δημόσιες αμυντικές βιομηχανίες, αλλά και η ουσιαστική πτώχευση των ναυπηγείων έχουν ως αποτέλεσμα να ευρίσκεται η χώρα σε μια κρίσιμη περίοδο αναταράξεων στη ευρύτερη περιοχή της ανατολικής Μεσογείου χωρίς ισχυρή αμυντική και ναυπηγική βιομηχανία. Μερικές λαμπρές εξαιρέσεις επιχειρήσεων στον ιδιωτικό τομέα δεν αρκούν για να αλλάξει η μεγάλη εικόνα. Αυτή τη στιγμή η Ελλάδα υστερεί τεχνολογικά με συνέπεια να διαπραγματεύεται εξωπραγματικά συμβόλαια εξοπλιστικών προγραμμάτων, τα οποία ούτε αντέχει οικονομικά ούτε λύνουν το πρόβλημα της ασφάλειας σε βάθος χρόνου.

Η έλλειψη ολοκληρωμένης στρατηγικής για τη συνολική ανάπτυξη της αμυντικής βιομηχανίας, δημόσιας και ιδιωτικής, αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα εξέλιξης για ολόκληρη την οικονομία. Το θεσμικό / κανονιστικό πλαίσιο που δημιουργήθηκε τη δεκαετία του 1970, δεν μπορεί πλέον να ανταποκριθεί στις ανάγκες της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας και στις επερχόμενες εξελίξεις στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Η ελληνική αμυντική βιομηχανία είχε ως σκοπό την επίτευξη ενός επιπέδου αυτάρκειας και αυτοδυναμίας, αλλά δεν μπόρεσε να σχεδιάσει, να αναπτύξει και να κατασκευάσει συστήματα, ούτε να εμβαθύνει τεχνολογικά σε διεθνείς συνεργασίες. Τα αντισταθμιστικά οφέλη ήταν εξαιρετικά περιορισμένα. Η εξαγωγική δραστηριότητα σχεδόν ανύπαρκτη, πλην ελαχίστων ιδιωτικών εξαιρέσεων. Σε αυτό το γενικότερο πλαίσιο στασιμότητας, κινητήρια δύναμη αποδείχθηκε μόνο η ευστροφία και ευρηματικότητα ορισμένων ιδιωτικών επιχειρήσεων, κυρίως λόγω συγκυριών, και όχι ως αποτέλεσμα ευδοκίμησης σε ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο ανάπτυξης και κρατικής στήριξης. Όλη αυτή η απραξία για την δραστική αναδιάρθρωση της αμυντικής βιομηχανίας, όταν οι συνθήκες ήταν ευνοϊκότερες, είχε ως αποτέλεσμα όχι μόνο να χαθεί πολύτιμος χρόνος αλλά να προδικάζει επίσης αρνητικά τη μελλοντική της πορεία.

Η έναρξη της διαδικασίας εξυγίανσης των ναυπηγείων Ελευσίνας, με την εξαγορά τους από αμερικανικό όμιλο και χρηματοδότηση μέσω του Διεθνούς Οργανισμού Οικονομικής Ανάπτυξης των ΗΠΑ (US International Development Finance Corporation), την οποία καλωσόρισαν οι εργαζόμενοι, σε αντίθεση με παλιότερες εποχές, είναι ένα εξαιρετικό δείγμα αλλαγής νοοτροπίας, αλλά και πρώτο βήμα και παράδειγμα για την ανάπτυξη της αμυντικής και ναυπηγικής βιομηχανίας. Η δήλωση του Πρέσβη Πάιατ ότι η Ελλάδα αποτελεί μια από τις κορυφαίες προτεραιότητες της DFC στην Ευρώπη είναι ενθαρρυντική στην προοπτική αυτή και η δυνητική συμπαραγωγή της επόμενης γενιάς φρεγατών της Ελλάδας στην Ελευσίνα αρκετά ελπιδοφόρα.

Οι δυνατότητες πλέον εξαντλούνται, εάν δεν προχωρήσουμε έστω και τώρα στη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης αναπτυξιακής στρατηγικής για την δημόσια αλλά και την ιδιωτική αμυντική και ναυπηγική βιομηχανία. Η Ελλάδα σήμερα έχει μια χρυσή ευκαιρία αναδιάρθρωσης της οικονομίας και μετασχηματισμού του παραγωγικού της προτύπου. Κεντρικός μοχλός μετασχηματισμού του παραγωγικού ιστού πρέπει να είναι η μεταποίηση, ειδικότερα η βιομηχανία, με ένα εκ των πυλώνων την αμυντική και ναυπηγική βιομηχανία, δημόσια και ιδιωτική. Με ένα μακρόπνοο στρατηγικό σχέδιο ανάπτυξης και μέσω αναδιοργάνωσης και συνεργασιών των επιχειρήσεων της αμυντικής βιομηχανίας, δημοσίων και ιδιωτικών, με πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και διεθνείς εταιρείες, μπορεί να επιτευχθεί ταχύτερη τεχνολογική γνώση, μείωση των επιχειρηματικών κινδύνων, ανάληψη από κοινού επενδύσεων και ισχυροποίηση της θέσης τους διεθνώς μέσω συνεργιών.

Η δημιουργία, δηλαδή, μιας σύγχρονης και ανταγωνιστικής διεθνώς αμυντικής και ναυπηγικής βιομηχανίας, δημόσιας και ιδιωτικής, εξασφαλίζει όχι μόνο την εθνική ασφάλεια, αλλά ταυτόχρονα συμβάλλει θετικά στην οικονομική μεγέθυνση και στην απασχόληση. Συγκεκριμένα, συμβάλλει στην τεχνολογική αναβάθμιση μεγάλου μέρους του παραγωγικού ιστού (με technology spin offs), βελτιώνει τις εξαγωγικές επιδόσεις και οι αμυντικές δαπάνες αποκτούν μια ισχυρή αναπτυξιακή δυναμική για την οικονομία.

*Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ,
πρώην Γενικός Γραμματέας, Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών

Πηγή: Foreign Affairs Ελληνική Έκδοση

Το άρθρο Η μεγάλη εθνική και οικονομική σημασία της αμυντικής βιομηχανίας … Του Γιώργου Μέργου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.