Την 13η Νοεμβρίου 2001 τη θυμάμαι γιατί ήταν τα τελευταία γενέθλια του πατέρα μου τον οποίον έχασα, πεμπτοετής φοιτητής της ιατρικής, λίγους μήνες αργότερα. Για τον υπόλοιπο κόσμο αυτή η ημέρα έχει καταγραφεί στην ιστορική μνήμη, ως η ημέρα κατά την οποία οι δυνάμεις της Βόρειας Συμμαχίας, με τη στήριξη των Αμερικανών στρατιωτών νίκησαν τους Ταλιμπάν και εισήλθαν στην Καμπούλ υπό τους ήχους του “Μαουτχάουζεν” του Μίκη Θεοδωράκη που πλημμύριζαν θριαμβικά τη νικηφόρο, πολεμική ατμόσφαιρα από τα ηχεία των κασετόφωνων στις καρότσες των στρατιωτικώς μετασκευασμένων αγροτικών αυτοκινήτων. Του μεγάλου μας Μίκη που πέθανε σήμερα, έχοντας αφήσει, σε κάθε γωνιά της υδρογείου, αδιάψευστους μάρτυρες της οικουμενικότητας της μουσικής του. Λίγο καιρό μετά και ενώ το νεοσύστατο κράτος του Αφγανιστάν, με τους αμερικανοκίνητους, νεοπαγείς δημοκρατικούς θεσμούς προσπαθούσε να αντικαταστήσει τη “σαρία” των μουλάδων, ένας φοιτητής ιατρικής έγραφε….

Ο ΕΛ ΣΙΝΤ ΚΑΙ ΟΙ ΤΑΛΙΜΠΑΝ

19 Αυγούστου 2002

Καθώς πλησιάζει η θλιβερή επέτειος της συμπλήρωσης ενός χρόνου από την τρομοκρατική επίθεση στη Ν. Υόρκη και με δεδομένο πως οι επέτειοι προσφέρονται για απολογισμούς, για συνειρμούς και για επιμερισμούς της προσδοκίας και της μνήμης θα επιχειρήσουμε μια γενική αποτίμηση των γεγονότων που ακολούθησαν την 11η Σεπτεμβρίου προσεγγίζοντας τις σημασιολογικές τους προεκτάσεις τόσο στο παγκοσμιοποιημένο μέλλον, όσο και στο ιστορικό μας παρελθόν.

Μετά το τρομοκρατικό χτύπημα οι Ηνωμένες Πολιτείες αντέδρασαν με μια συντριπτική επίθεση κατά του Αφγανιστάν, συγκεντρώνοντας την πλειοψηφία του δυτικού κόσμου σε μια «συμμαχική» εκστρατεία κατά της τρομοκρατίας. Μια εκστρατεία που είχε ως (πρώτο) στόχο της το σχετικά μικρό αυτό κράτος που ταυτίζεται ιστορικά και γεωγραφικά με την αρχαία Βακτριανή, μια περιοχή της κεντρικής Ασίας απ’ όπου, χιλιάδες χρόνια πριν, πέρασε με τους στρατιώτες του ο Μ. Αλέξανδρος επικεφαλής της πανελλήνιας εκστρατείας κατά των Περσών. Καθώς ανοίγεται άπλετος ο χώρος για ιστορικούς συνειρμούς και αντιθετικούς παραλληλισμούς έρχονται στο μυαλό μας οι στίχοι του Καβάφη για την εκστρατεία του Αλέξανδρου: «…κι απ’ την θαυμάσια πανελλήνια εκστρατεία…βγήκαμε εμείς, ελληνικός καινούριος κόσμος μέγας…Με τες εκτεταμένες επικράτειες, με την ποικίλη δράση των στοχαστικών προσαρμογών. Και την Κοινήν Ελληνική Λαλιά ως μέσα στην Βακτριανή την πήγαμεν, ως τους Ινδούς…»

Ανασκοπώντας την παγκόσμια ιστορική μνήμη βλέπουμε πως ο ρους της ιστορίας κυλάει μέσα από αιματηρές συγκρούσεις μεταξύ Ανατολής και Δύσης και αργότερα μεταξύ Μουσουλμανικού και Χριστιανικού κόσμου. Από τους Μηδικούς πολέμους και την εκστρατεία του Αλέξανδρου μέχρι την κατάκτηση της Ισπανίας από τους Άραβες και τις Σταυροφορίες, προβάλλει ανάγλυφα το ιστορικό πεπρωμένο Ανατολής και Δύσης που συγκρούονται πολεμικά και αλληλοδιαχέονται πολιτισμικά διεισδύοντας -βίαια και γόνιμα- η μία μέσα στην άλλη. Ευρώπη και Ασία, Χριστιανισμός και Μουσουλμανισμός μοιράζονται τον εναγκαλισμό του ιστορικού χρόνου πάνω στην ήπειρο της Ευρασίας και ακολουθούνε τις παλίρροιες της ιστορίας. Η πλημμυρίδα του Ισλάμ έφερε τους Άραβες μέχρι τα τείχη της Βασιλεύουσας και μέχρι το Πουατιέ, απειλώντας την Ευρώπη, ενώ η άμπωτη των σταυροφόρων απομάκρυνε τους «άπιστους» από τους Άγιους τόπους. Ο Άραβας στρατηλάτης Ταρίκ εισέβαλλε στην Ισπανία δίνοντας το όνομά του στο Γιβλαρτάρ, ενώ πολλά χρόνια αργότερα οι Άραβες ψέλλιζαν με τρόμο το όνομα του Ελ Σίντ, του Ισπανού εθνικού ήρωα και εκδιωκτή τους.

Παρακολουθώντας, από τα διεθνή μέσα ενημέρωσης, τις πολεμικές επιχειρήσεις πληροφορηθήκαμε πως τα αμερικανικά αεροπλάνα έριχναν στο Αφγανιστάν εκτός από βόμβες και δέματα ανθρωπιστικής βοήθειας προς τους λιμοκτονούντες Αφγανούς. Ο παραλογισμός αυτός δεν είναι πρωτόγνωρος στον ιστορικό χρόνο. Όταν ο Ελ Σίντ πολιορκούσε μια πόλη της Ισπανίας, προσπαθώντας να την ανακαταλάβει από τους Άραβες, διέταξε τους άντρες του να ρίξουν με τους καταπέλτες μέσα στα τείχη όχι μόνο πέτρες αλλά και καρβέλια ψωμιού, προσδοκώντας πως η αναστάτωση του πεινασμένου λαού θα προκαλούσε την παράδοση της πόλης.

Αυτό που είδαμε στο Αφγανιστάν δεν ήταν παρά η επανάληψη της ιστορίας μόνο που «η ιστορία επαναλαμβάνεται μόνον ως φάρσα». Όσοι επιχείρησαν να εμφανίσουν τις πολεμικές συγκρούσεις στο Αφγανιστάν ως μια σύγχρονη εκδοχή της διαχρονικής ‘σύγκρουσης πολιτισμών’ ανάμεσα στον Χριστιανικό και στον Μουσουλμανικό κόσμο βλέπουνε τώρα, έναν χρόνο μετά, τα επιχειρήματά τους να χρεοκοπούν. Η ιστορία μπορεί να είναι πλημμυρισμένη από συγκρούσεις του Ανατολικού με τον Δυτικό πολιτισμικό κόσμο, οι συγκρούσεις όμως αυτές έκρυβαν πάντα μέσα τους τον σπόρο της γόνιμης αλληλεπίδρασης των δύο πολιτισμών και δημιούργησαν (με σκληρό και αιματηρό –είναι η αλήθεια – τρόπο) τις προϋποθέσεις και τις αφορμές για να επιτευχθεί η πολιτισμική αλληλοπεριχώρηση των δύο κόσμων και για να συντελεστεί η αμοιβαία ώσμωση των ιδιαιτεροτήτων και των επιτευγμάτων τους.

Η εισβολή των Αράβων στην Ισπανία, για παράδειγμα, άφησε πίσω της τις αισθητικές επιρροές των αραβουργημάτων στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική και έφερε σε επαφή τους ευρωπαίους με την αστρονομία και την άλγεβρα που ανθούσαν στον αραβικό κόσμο, ενώ κανείς δεν μπορεί να παραγνωρίσει ότι ο δυτικός κόσμος γνώρισε μεγάλο μέρος του έργου των Ελλήνων φιλοσόφων χάρη σε αραβικές μεταφράσεις που μεταλαμπάδευσαν την αρχαιοελληνική γραμματεία στην κατακτημένη Ισπανία και από εκεί σε ολόκληρη την προαναγεννησιακή Ευρώπη.

Ο πόλεμος όμως των Αμερικανών με τους Ταλιμπάν θα μείνει στην ιστορία ως η μόνη σύγκρουση του Δυτικού με τον Αραβικό κόσμο η οποία παρουσιάζει μηδενικο πολιτιστικό παρονομαστή. Ο πόλεμος αυτός δεν αφήνει πίσω του καμιά δυναμική επούλωσης των ιστορικών πληγών που ξανάνοιξε και καμιά δυνατότητα διαπολιτιστικής αλληλεπίδρασης και επαφής. Το μόνο που αφήνει πίσω του είναι το ακόμα πιο εξαθλιωμένο σεληνιακό τοπίο του Αφγανιστάν και το ακρωτηριασμένο από την οξυκόρυφη επιβολή των δίδυμων πύργων τοπίο της Νέας Υόρκης. Αυτό φυσικά συμβαίνει γιατί στο Αφγανιστάν δεν συγκρούστηκαν ο Δυτικός με τον Αραβικό πολιτισμό, όπως πολλοί θέλουν να πιστεύουν, αλλά αντίθετα συγκρούστηκαν οι χειρότερες εκφάνσεις της δυτικής και της μουσουλμανικής κουλτούρας.

Ο μουσουλμανικός κόσμος, σε ολόκληρη την ιστορική του διαδρομή, δεν έχει να επιδείξει μόνο σφαγές και εξισλαμισμούς, ούτε εκπροσωπείται ιστορικά και πολιτιστικά, στο σύνολό του, από τους διαβόητους Ασσασίνους, τους χασισοπότες φανατικούς ισλαμιστές του 11ου αιώνα που, καθοδηγούμενοι από τον «Γέρο του Βουνού», με τις πολιτικές δολοφονίες στις οποίες προέβησαν, εισήγαγαν στην ιστορία την έννοια της τρομοκρατίας.
Ο Μπιν Λάντεν , που ως σύγχρονος «Γέρος του Βουνού» οργάνωσε από τις σπηλιές των αφγανικών βουνών δολοφονικές επιθέσεις εναντίον αθώων πολιτών, είναι λάθος να εμφανίζεται ως ο αποκλειστικός εκφραστής του αραβικού πολιτισμού, ενός πολιτισμού του οποίου οι αστρονόμοι έστρεφαν ερευνητικά τα βλέμματα στον έναστρο ουρανό της ερήμου, όταν η Ευρώπη διένυε τον σκοτεινό ιστορικό και πνευματικό της Μεσαίωνα.

Από την άλλη μεριά, ο δυτικός πολιτισμός, θέλουμε να πιστεύουμε πως περικλείει ένα διαφορετικό ηθικό περιεχόμενο από την καουμπόικη πρακτική του ‘ Καταζητείται Νεκρός ή Ζωντανός ο Μπιν Λάντεν.’ Η Αμερική δεν είναι μόνο η χώρα των καουμπόηδων αλλά και η χώρα της ‘Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας’ και αποτελεί, σήμερα, τον κυριότερο εκφραστή του δυτικού κόσμου. Ενός κόσμου που κουβαλάει την βαριά κληρονομιά του Διαφωτισμού και ευαγγελίζεται τα ανθρωπιστικά ιδεώδη, την ανοχή και την πολυσυλλεκτικότητα. Αυτά τα δημιουργικά χαρακτηριστικά πρέπει να χαρακτηρίζουν την διαπολιτισμική κοινωνία της παγκοσμιοποίησης και όχι η καταστροφική πολεμική ισχύς. Η αντιμετώπιση, λοιπόν, της τρομοκρατίας δεν μπορεί να εξαντλείται στην κοντόφθαλμη ανάληψη στρατιωτικής δράσης. Η παγκόσμια τρομοκρατία αναπτύσσεται στις παρυφές της πολιτιστικής ανάπτυξης των κοινωνιών και η καταπολέμησή της είναι ταυτόσημη με την επίλυση των προβλημάτων της φτώχειας, της εξαθλίωσης, της αμάθειας και της εκμετάλλευσης του αραβικού κόσμου.

Στρέφοντας το βλέμμα στην ερειπωμένη Βακτριανή ο δυτικός κόσμος οφείλει να κατανοήσει πως η ουσιαστική πρόκληση που αντιμετωπίζει δεν είναι απλά η εξάρθρωση της Αλ-Κάιντα, αλλά η διαμόρφωση ενός οικουμενικού πλαισίου που θα βασίζεται στον σεβασμό της διαφορετικότητας, στην ισόρροπη ανάπτυξη, στη συνεργασία και τη γόνιμη αλληλεπίδραση των θετικών πολιτιστικών στοιχείων των λαών. Έτσι μόνο μπορεί, μέσα από την υγιή παγκοσμιοποίηση των πολιτισμών, να προκύψει ο καβαφικός «καινούριος κόσμος μέγας».
Χιλιάδες χρόνια πριν ο Αλέξανδρος, με την εκστρατεία του στη Βακτριανή, μπόρεσε να επιτύχει τη διαμόρφωση ενός οικουμενικού πολιτισμού γιατί στηρίχθηκε όχι στη μονοδύναμη ισχύ των όπλων αλλά στον πολυδύναμο συγκερασμό των πολιτιστικών ιδιαιτεροτήτων του κάθε λαού. Για να το επιτύχουν όμως αυτό οι σύγχρονοι στρατηλάτες της εκστρατείας στο Αφγανιστάν πρέπει να αντιληφθούν πως «οι εκτεταμένες επικράτειες» δεν έχουνε κανένα νόημα χωρίς την «ποικίλη δράση των στοχαστικών προσαρμογών».

*Ψυχίατρος – Διδάκτωρ Παν/μίου Αθηνών
Πρόεδρος ΔΣ ΚΕΘΕΑ

Το άρθρο Μίκης Θεοδωράκης, από το “Μαουτχάουζεν” στην Καμπούλ… Του Χρίστου Χ. Λιάπη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Το φαινόμενο Ταλιμπάν έχει προκαλέσει τεράστιο ενδιαφέρον στην παγκόσμια κοινή γνώμη. Δεν είναι μόνο η αδιαμφισβήτητη πολεμική τους δεινότητα, αλλά και η ικανότητά τους να κερδίζουν την υποστήριξη μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Ο στρατιωτικός και πολιτικός θρίαμβος των Ταλιμπάν μοιάζει ακόμα πιο εντυπωσιακός αν αναλογιστεί κανείς ότι επί 20 συναπτά έτη οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους κινητοποίησαν τεράστιους πόρους για τον «εκσυγχρονισμό» του Αφγανιστάν.

Η ταπεινωτική αποχώρηση από την Καμπούλ αποτελεί σημείο καμπής για την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ με τον ίδιο τρόπο που και η άτακτη αποχώρηση από την Σαϊγκόν σημάδεψε την αμερικανική πολιτική για πολλές δεκαετίες. Η ήττα στο Βιετνάμ σηματοδότησε το τέλος του ψυχροπολεμικού αυτοματισμού που θεωρούσε υποχρέωση των ΗΠΑ να επεμβαίνουν στρατιωτικά σε κάθε σημείο του πλανήτη για να εμποδίσουν την επέκταση του κομμουνισμού. Ο αγώνας για τον περιορισμό της σοβιετικής επιρροής συνεχίστηκε, αλλά με άλλα μέσα και όχι μόνο με ανοικτές πολεμικές επιχειρήσεις.

Η στρατηγική ήττα της Δύσης στην Καμπούλ ίσως σηματοδοτήσει το τέλος μιας πλάνης που ξεκίνησε το 1989 και σημάδεψε την εξωτερική πολιτική μέχρι σήμερα: η ψευδαίσθηση ότι οι ΗΠΑ και οι νατοϊκοί τους σύμμαχοι έχουν χρεωθεί τον ρόλο του διεθνούς χωροφύλακα και θα πρέπει με «ανθρωπιστικές επεμβάσεις» και αλλαγές καθεστώτων να διαδώσουν σε όλον τον πλανήτη τη φιλελεύθερη δημοκρατία.

Η ευφορία που προέκυψε από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης οδήγησε στην αλαζονική αντίληψη ότι η Δύση μπορεί και πρέπει να στηρίζει κάθε καταπιεζόμενο λαό ή κάθε καταπιεζόμενη μειονότητα. Θεωρήθηκε ηθική υποχρέωση του δυτικού στρατοπέδου να υπερασπίζεται τις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας σε όλα τα μήκη και πλάτη της οικουμένης.

Η στρατιωτική επέμβαση στο Αφγανιστάν ξεκίνησε πριν από20 χρόνια σαν νόμιμη άμυνα στις τρομοκρατικές επιθέσεις που έπληξαν τη Νέα Υόρκη για να εξελιχθεί σύντομα σε εκστρατεία «εκσυγχρονισμού» μιας οπισθοδρομικής κοινωνίας και προσπάθεια δημιουργίας ενός σύγχρονου κράτους. Ιδια νοοτροπία οδήγησε και στην αποτυχημένη περιπέτεια της λεγόμενης Αραβικής Ανοιξης.

Το δυτικό στρατόπεδο έχει υποστεί μια βαριά ήττα και το τελευταίο που θα χρειαζόταν σήμερα είναι μια νέα διαμάχη μεταξύ Ευρωπαίων και Αμερικανών για καταμερισμό ευθυνών. Ηδη ευρωπαίοι διπλωμάτες «διαρρέουν» ότι οι ΗΠΑ αποφάσισαν μόνες τους, χωρίς να τους συμβουλευτούν, για τον τρόπο αποχώρησης. Η αλήθεια είναι ότι η Ουάσιγκτον είχε ήδη δημοσιοποιήσει εδώ και χρόνια την απόφαση για αποχώρηση. Οι ευρωπαίοι σύμμαχοι είχαν τη δυνατότητα να ετοιμάσουν εγκαίρως την εκκένωση, όπως έκανε η γαλλική πρεσβεία στην Καμπούλ χάρη στην προβλεπτικότητα του γάλλου πρέσβη που ξεκίνησε τη διαδικασία πριν από τρεις μήνες. Κάτι που δεν έκανε η γερμανική πλευρά για να μη δυσαρεστήσει τις ΜΚΟ που κραύγαζαν ότι κάθε αρχή εκκένωσης δείχνει ηττοπάθεια. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα επαληθευθεί το γνωστό ρητό ότι η νίκη έχει πολλούς πατεράδες ενώ η ήττα είναι ορφανή. Η αποτυχία είναι κυρίως αμερικανική, αλλά είναι και η Ευρώπη νικημένη.

Η ήττα πρέπει να γίνει αφετηρία για μια πιο ρεαλιστική εξωτερική πολιτική. Οι ΗΠΑ και οι ευρωπαίοι σύμμαχοι πρέπει να κατεβάσουν τον πήχη των διεθνοπολιτικών φιλοδοξιών τους. Περισσότερη μετριοφροσύνη και λιγότερη έπαρση είναι αναγκαία για να αποφευχθούν νέες ταπεινώσεις.

Το άρθρο Το δίδαγμα της Καμπούλ… Του Δημήτρη Κούρκουλα εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η Καμπούλ έπεσε και το Αφγανιστάν πέρασε στα χέρια των Ταλιμπάν. Τι σημαίνει αυτό σε μια άμεση ανάλυση από την Σώτη Τριανταφύλλου

Το έχω γράψει αρκετές φορές σχολιάζοντας την εξωτερική αμερικανική πολιτική. Όποιος την ερμηνεύει βάσει «συμφερόντων», βάσει κάποιας κακόβουλης ιμπεριαλιστικής στρατηγικής, δεν γνωρίζει τις ΗΠΑ και δεν κατανοεί πώς λειτουργούν οι συσχετισμοί των δυνάμεων στο εσωτερικό τους. Η αμερικανική πολιτική δεν είναι ορθολογική: μερικές φορές επηρεάζεται από μεγάλα ιδιωτικά συμφέροντα, πάντοτε από το δόγμα «ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου» και κατά καιρούς από κάποια μορφή ιδεαλισμού. Προπάντων, επηρεάζεται από την ανάγκη επίδειξης παγκόσμιας πρωτιάς και ισχύος. Από την άλλη πλευρά, οι διεθνείς πολιτικές δυνάμεις που πιέζουν υπέρ της τάχα αυτοδιάθεσης των λαών και εναντίον των επεμβάσεων έχουν προσφέρει κακές υπηρεσίες στους λαούς τους οποίους υποτίθεται ότι στηρίζουν. Όταν υπήρχε η Σοβιετική Ένωση, ένα μέρος των αντι-ιμπεριαλιστών με τη χρυσή καρδιά χειροκροτούσε τις σοβιετικές επεμβάσεις και καταδίκαζε τις αμερικανικές -ίσως παραδεχόταν τουλάχιστον ότι μερικοί λαοί έχουν υποστεί τέτοιες καταστροφές από την έλλειψη πόρων και τις θρησκείες ώστε χρειάζονται εξωτερική βοήθεια, τουτέστιν «ξένη επέμβαση»· παραλλήλως, επιθυμούσαν την επέκταση της σοβιετικής αυτοκρατορίας.

Χθες οι Ταλιμπάν μπήκαν στην Καμπούλ και ο πρόεδρος της χώρας Ασράφ Γκάνι κατέφυγε στο Τατζικιστάν. The game is over. Το αποτέλεσμα ήταν προδιαγεγραμμένο: μετά την 9/11 ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζορτζ Γ. Μπους, διέταξε την εισβολή στο Αφγανιστάν με σκοπό την ανατροπή του καθεστώτος των Ταλιμπάν, που ήταν, γενικά μιλώντας, υπεύθυνο για την ισλαμική τρομοκρατία. Στη συνέχεια, διασκόρπισε, εσφαλμένα, τις δυνάμεις του εισβάλλοντας στο Ιράκ με ψεύτικους ισχυρισμούς, εντείνοντας τον αντιαμερικανισμό στη Μέση Ανατολή και καθιστώντας ακόμα δυσκολότερη οποιαδήποτε αμερικανική παρουσία στην ευρύτερη περιοχή, ιδιαίτερα στην ισλαμική Κεντρική Ασία. Οι Αφγανοί δεν ήθελαν τους Αμερικανούς στο έδαφός τους: εξάλλου, κανείς δεν τους θέλει. Οι Αμερικανοί έχουν ταλέντο στο να επιβαρύνουν τη θέση τους: κατηγόρησαν το Ιράκ για κατοχή βιολογικών ή και πυρηνικών όπλων, εκτέλεσαν τον Σαντάμ Χουσεΐν χωρίς καμιά δικαιοδοσία και φρόντισαν να μη δαπανήσουν μεγάλα ποσά για την ανάπτυξη του Αφγανιστάν. Εξάλλου, είχαν ιστορικό αλαζονείας, φρικαλεοτήτων και αποτυχίας. Η τελευταία τους επιτυχία χρονολογούνταν από τον πόλεμο της Κορέας όταν η νότια Κορέα διασώθηκε από τον κομμουνισμό με τη βοήθεια πολλών χωρών, όχι μόνο των ΗΠΑ. Εν πάση περιπτώσει, οι ΗΠΑ αποφάσισαν να βάλουν τάξη στο Αφγανιστάν χωρίς να ξέρουν τίποτα από τη χώρα· από την παράδοσή της, από το βάρος του Ισλάμ κι από τα όσα είχαν συμβεί όταν επενέβησαν οι Σοβιετικοί στηρίζοντας ένα μαρξιστικό καθεστώς με καλή προαίρεση αλλά ισχνά λαϊκά ερείσματα.

…ένα μεγάλο μέρος του αφγανικού λαού, αν και επιθυμεί την ειρήνη, επιθυμεί επίσης καθεστώς Σαρία και εθνική ανεξαρτησία

Είκοσι χρόνια μετά την 9/11 τα εναπομείναντα αμερικανικά και νατοϊκά στρατεύματα αποχώρησαν. Έτσι κι αλλιώς, η παρουσία τους δεν ήταν τέτοια ώστε να μπορεί να αλλάξει τα δεδομένα: ένα μεγάλο μέρος του αφγανικού λαού, αν και επιθυμεί την ειρήνη, επιθυμεί επίσης καθεστώς Σαρία και εθνική ανεξαρτησία. Χωρίς βεβαίως να έχει τις απαραίτητες πληροφορίες για το πώς θα μπορέσει να επιζήσει με τέτοιο καθεστώς και χωρίς εξωτερική βοήθεια. Από την πλευρά της, η αμερικανική διοίκηση προβάλλει το λογικοφανές επιχείρημα ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να παραμείνουν στο Αφγανιστάν για πάντα, πράγμα που ωστόσο προϋποθέτει ότι η εικοσαετής αμερικανική παρουσία έχει αποφέρει καρπούς, έχει δημιουργήσει δηλαδή κάποιες δομές και θεσμούς οι οποίοι ωφέλησαν τόσο τους Αφγανούς ώστε να μην επιζητούν το καθεστώς που τους υπόσχονται οι Ταλιμπάν. Αυτό δεν συνέβη για πολλούς λόγους, κυρίως όμως διότι οι Αμερικανοί πήγαν στο Αφγανιστάν με σφιχτό μπάτζετ και με την αποστολή «εναντίον της τρομοκρατίας». Δεν πήγαν για να χτίσουν κράτος, πήγαν για να εμποδίσουν την εκροή τρομοκρατίας στη Δύση. Η δε απόφαση του Τζο Μπάιντεν δεν ήταν ούτε ξαφνική, ούτε βιαστική: ο Ντόναλντ Τραμπ είχε διαπραγματευτεί με τους Ταλιμπάν και είχε ορίσει την ημερομηνία της αποχώρησης με αντάλλαγμα τη σχετική ασφάλεια των Αμερικανών στρατιωτών, οι απώλειες των οποίων ήταν λίγες τα τελευταία χρόνια.

Για να γίνει αποδεκτή η αμερικανική επέμβαση, έπρεπε να δαπανηθούν τεράστια ποσά έτσι ώστε η οικονομική ευμάρεια να αντισταθμίσει την εθνικιστική και θρησκευτική αντίσταση των Αφγανών. Η οικονομική ευμάρεια συγκινεί όλους τους λαούς οι οποίοι διαφέρουν σε αξίες, προκαταλήψεις, όνειρα και αυταπάτες -αλλά βεβαίως οι ΗΠΑ δεν ούτε είχαν απεριόριστες οικονομικές δυνατότητες, ούτε μπορούν να αφοσιωθούν στο Αφγανιστάν, έχουν κι άλλες έγνοιες. Εκτός του οικονομικού προβλήματος, δεν κατάφεραν να εκπαιδεύσουν στρατιωτικά τον, ας πούμε, επίσημο αφγανικό στρατό ώστε να μπορεί να αντιμετωπίσει τους Ταλιμπάν με τις δικές του δυνάμεις: πώς να εκπαιδεύσεις ανθρώπους που δεν καταλαβαίνεις καθόλου; Και που δεν σε καταλαβαίνουν κι αυτοί; Οι Αμερικανοί στο Αφγανιστάν ήταν σαν εξωγήινοι. Και ήσαν λίγοι, πολύ λίγοι: τα τελευταία δύο χρόνια, οι στρατιωτικές δυνάμεις είχαν μειωθεί στα 2.500 άτομα· το να μιλάμε για «αποχώρηση στρατευμάτων» είναι υπερβολή. Ήδη από την εποχή του Ομπάμα, ο οποίος απέφευγε τις δραστικές αλλαγές στην εξωτερική πολιτική, η αμερικανική παρουσία ήταν καχεκτική, πράγμα που, μεταξύ άλλων, εμπόδισε την καλή οργάνωση ενός εθνικού στρατού τόσο στο Ιράκ όσο και στο Αφγανιστάν, προκειμένου, όπως λέει σήμερα ο Τζο Μπάιντεν, «να τα βγάλουν πέρα μοναχοί τους». Υπάρχει και μια υποσημείωση: είναι κάπως ασυνάρτητο να οργανώνεις αποτελεσματικό, καλά εξοπλισμένο, εθνικό στρατό σε χώρες όπου ο υπόλοιπος πληθυσμός δεν έχει επαρκή τροφή. Σήμερα, οι λεγόμενοι κομάντος ή Ειδικές Δυνάμεις τις οποίες συγκρότησαν οι Αμερικανοί δεν ξεπερνούν τους 25.000 στρατιώτες: για να μιλάμε για εθνικό στρατό που να μπορεί να αντιμετωπίσει τους Ταλιμπάν, υπολογίζω ότι το Αφγανιστάν θα χρειαζόταν πάνω από 300.000 καλά εκπαιδευμένους άνδρες χωρίς επαφές με τους Ταλιμπάν και χωρίς πολιτικοθρησκευτικές αμφισημίες. Ένας τέτοιος στόχος ήταν ανέφικτος.

Προπάντων, οι Αμερικανοί δεν καταλάβαιναν και δεν καταλαβαίνουν πώς ένας Αφγανός μπορεί να είναι σήμερα με το μέρος τους και αύριο να συντάσσεται με τους Ταλιμπάν: κι όμως, σε λαούς χωρίς εγγραμματισμό και με φανατικές θρησκείες το φαινόμενο είναι πάρα πολύ συνηθισμένο· οι άνθρωποι ακολουθούν εκείνον που θα τους δώσει ψωμί, πολύ περισσότερο όταν στο πρόσωπό του βλέπουν τον ίδιο τους τον εαυτό. Η άγνοια και η αμηχανία των Αμερικανών σχετικά με το Αφγανιστάν αποδεικνύεται κι αυτές τις μέρες όπου έχουν εκπλαγεί με την επέλαση και τον θρίαμβο των φονταμενταλιστών. Επιβεβαιώνεται το στερεότυπο της αμερικανικής αφέλειας που μπορεί να πάρει διαστάσεις κακοήθους ηλιθιότητας: αν και οι ΗΠΑ διατηρούν δήθεν φιλικές σχέσεις με τις χώρες που τροφοδοτούν και ενισχύουν τους Ταλιμπάν -το Πακιστάν, το Κατάρ- δεν φαίνεται να κάνουν τον κόπο να πιέζουν ή/και να εκβιάζουν αυτές τις χώρες προκειμένου να εγκαταλείψουν τις ισλαμιστικές τους εκστρατείες. Η αμερικανική διπλωματία είναι για τα μπάζα: δεν υπάρχει κρυφό νόημα, ούτε ιδιαίτερη εκζήτηση και πολυπλοκότητα. Είναι απλούστατα λάθος.

Για να καταλάβουμε πώς έχουν τα πράγματα στο Αφγανιστάν, πρέπει να φανταστούμε μια προνεωτερική κατάσταση χωρίς οργανωμένο κράτος και με κοινωνικούς θύλακες όπου παίρνουν αποφάσεις αυτοσχέδιες τοπικές πολιτοφυλακές: δεν τίθεται κανένα ζήτημα πολιτικής λογοδοσίας ή δικαίου. Το Αφγανιστάν δείχνει σε όσους από μας δεν πιστεύουν στον νόμο και στην τάξη τι μπορεί να συμβεί χωρίς νόμο και τάξη. Έτσι, οι Αμερικανοί σήκωσαν τα χέρια ψηλά· δεν έκαναν τίποτα για να καταπολεμήσουν τη διαφθορά αυτών των πολιτοφυλακών· για παράδειγμα, το εμπόριο ναρκωτικών από όπου αντλούν πόρους. Το ίδιο είχαν κάνει και οι Σοβιετικοί, ή μάλλον δεν είχαν κάνει: το εμπόριο ναρκωτικών χρονολογείται από πολύ παλιότερα και, αν οι Σοβιετικοί είχαν την ευκαιρία να χτίσουν κράτος στο Αφγανιστάν, δεν την εκμεταλλεύτηκαν. Ή, εν πάση περιπτώσει, απέτυχαν. Και στη δική τους περίπτωση η διεθνής κατακραυγή μέτρησε εναντίον τους: το 1979 δεξιοί, σοσιαλιστές και υπεραριστεροί έπεσαν να τους φάνε για την επέμβαση η οποία τους στοίχισε πολύ ακριβά. Η διαφορά πάντως ανάμεσα στην αμερικανική και στη σοβιετική επέμβαση είναι ότι η πρώτη είχε «αντιτρομοκρατικό» χαρακτήρα (whatever that means), ενώ η δεύτερη είχε στόχο δημιουργίας κράτους. Οι Σοβιετικοί ήξεραν να χτίζουν κράτη -με τον τρόπο τους.

Δυο γενιές Αφγανών έχουν γεννηθεί, μεγαλώσει, γεράσει και ίσως πεθάνει βιαίως μέσα στον πόλεμο και στην ακραία φτώχεια

Αλλά, όλα αυτά τα χρόνια, και καθώς οι μουτζαχεντίν μεταμορφώθηκαν στους Ταλιμπάν, οι εκτεταμένες ζημιές από τους πολέμους και το brain drain φτώχυναν ακόμα περισσότερο τη χώρα. Το Αφγανιστάν per se δεν έχει οικονομικό ενδιαφέρον για τη Δύση: δεν γίνονται εισβολές και πόλεμοι ούτε για τα ρόδια, ούτε για τα κιλίμια· και παρότι σήμερα είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας οπίου παγκοσμίως, τα έσοδα από την ηρωίνη δεν στάζουν στους Αφγανούς. Όσο για τα περιβόητα μεταλλεύματα, αν και η αξία τους εκτιμάται σε 1-3 τρις δολάρια, θα πρέπει να δούμε στην πράξη πόσο θα στοίχιζε η εξόρυξη.

Δυο γενιές Αφγανών έχουν γεννηθεί, μεγαλώσει, γεράσει και ίσως πεθάνει βιαίως μέσα στον πόλεμο και στην ακραία φτώχεια. Όσο για την τρομερή και καταστροφική άνοδο του Ισλάμ, το οποίο φυσικά προϋπήρχε, ευθύνονται, σε μεγάλο βαθμό, οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους· όχι μόνο στο Αφγανιστάν αλλά και στο Ιράν όπου η ευθύνη τους είναι ακόμα πιο χειροπιαστή ήδη από το πραξικόπημα του 1953. Σήμερα, η αμερικανική διοίκηση μοιάζει να λέει «σας βαρεθήκαμε», ενώ οι liberals, ενώ αντιτίθενται στις εξωτερικές επεμβάσεις γενικά, ισχυρίζονται ότι οι εμφύλιοι πόλεμοι στο Αφγανιστάν δεν οφείλονται στους Αφγανούς αλλά στη Σοβιετική Ένωση η οποία μπούκαρε ως μη όφειλε το 1979. Δεν είναι τόσο απλό και σίγουρα η κατάσταση στο Αφγανιστάν είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων μερικοί από τους οποίους εξαρτώνται από τις ΗΠΑ, ενώ άλλοι είναι πλέον εντελώς ανεξάρτητοι.

Το διακύβευμα στο Αφγανιστάν δεν είναι η δημοκρατία, είναι η επιβίωση σε περιβάλλον σχετικής ειρήνης, η ελαχιστοποίηση της βίας και της αυθαιρεσίας

Τι πρέπει να γίνει για να αποφευχθεί η αιματοχυσία (το άλλο πρόβλημα, το προσφυγικό κύμα, μου φαίνεται αυτή τη στιγμή δευτερεύον αν και αφορά περισσότερο τους ίδιους τους Αφγανούς παρά εμάς): πρέπει να στριμωχτεί και να τιμωρηθεί το Πακιστάν· να μηδενιστεί η στρατιωτική και υλική βοήθεια σε όλες τις χώρες που στηρίζουν τους Ταλιμπάν, ακόμα και σ’ εκείνες που κρατούν διφορούμενη στάση (Σαουδική Αραβία, Εμιράτα). Πιστεύω ότι δεν υπάρχει καμιά, μα καμιά, πιθανότητα διαπραγμάτευσης με τους Ταλιμπάν: δεν είναι ρεαλιστικό ―το αν είναι «ηθικό» καλύτερα να μην το συζητάμε. Το Αφγανιστάν βρίσκεται υπό την εξουσία δολοφόνων οι οποίοι ωστόσο έχουν πείσει ένα μέρος των Αφγανών για τις καλές τους προθέσεις (με αφγανικά κριτήρια): πώς θα επιζήσει αυτή η εξουσία χωρίς εξωτερική βοήθεια, μόνο ο Αλλάχ το ξέρει. Κι εδώ μπαίνει ενδεχομένως ο ρόλος των ΗΠΑ και της Ευρώπης· οι Ταλιμπάν δεν θα αντέξουν σε οικονομική απομόνωση. Εννοείται ότι την οικονομική απομόνωση δεν θα την πληρώσουν μόνο οι Ταλιμπάν, θα την πληρώσουν όλοι οι Αφγανοί. Δεν βλέπω όμως άλλη λύση.

Τι περιμένουμε να γίνει: κατ’ αρχάς να δούμε πώς οι Ταλιμπάν θα μεταχειριστούν τους εχθρούς τους (θα τους αποκεφαλίσουν όλους; θα τους φυλακίσουν σε στρατόπεδα; κτλ)· στη συνέχεια, πώς θα εξελιχθεί η πείνα -οι συγκρούσεις έχουν καταστρέψει την αγροτική παραγωγή: τα βερίκοκα, τα πεπόνια- τέλος, και προπάντων, ποιες θα είναι οι συμμαχίες που θα επιδιώξουν οι ισλαμιστές. Το διακύβευμα στο Αφγανιστάν δεν είναι η δημοκρατία, είναι η επιβίωση σε περιβάλλον σχετικής ειρήνης, η ελαχιστοποίηση της βίας και της αυθαιρεσίας. Αυτοί που έχουν μιλήσει για ανθρωπιστική κρίση στην Ελλάδα, ας κοιτάξουν με τα μυωπικά τους μάτια το Αφγανιστάν: το φιάσκο της πολιτικής, το φιάσκο της οικονομίας, το φιάσκο της θρησκείας και της ανθρώπινης κατάστασης.

Πηγή: athensvoice.gr

Το άρθρο Αφγανιστάν και Ταλιμπάν: Τι συνέβη και τι θα συμβεί άραγε… Της Σώτης Τριανταφύλλου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.