• Κύριε οικονομολόγε, πέστε μου, κατ’ αρχάς, είστε υπέρ της οικονομίας της ‘’αγοράς’’;
• Ναι. Ορθότερα, είμαι υπέρ της ελεύθερης οικονομίας, η οποία χαρακτηρίζεται από δύο θεμελιώδη στοιχεία: Πρώτον, ότι οι αποφάσεις για την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών και για τη διαμόρφωση των διαφόρων κατηγοριών εισοδημάτων (όπως οι μισθοί, τα ενοίκια και τα κέρδη) λαμβάνονται μέσω της λειτουργίας της αγοράς, δηλ. του νόμου προσφοράς και ζήτησης . Δεύτερον, ότι αναγνωρίζονται δικαιώματα ιδιοκτησίας επί των συντελεστών της παραγωγής.
• Ποιοί εναλλακτικοί τρόποι οργάνωσης της οικονομίας υπάρχουν;
• Ο βασικός εναλλακτικός τρόπος είναι η διατεταγμένη οικονομία. Σε αυτήν, οι αποφάσεις που αναφέρθηκαν προηγουμένως λαμβάνονται από μία κεντρική αρχή προγραμματισμού με εξαναγκαστικό χαρακτήρα. Τα άτομα ενεργούν όχι για την επιδίωξη των δικών τους σκοπών αλλά ως όργανα για την εκπλήρωση σκοπών άλλων.
• Και γιατί είστε υπέρ της ελεύθερης οικονομίας;
• Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι κατά τη λειτουργία του βασικού θεσμού της ελεύθερης οικονομίας, δηλ. της αγοράς, οι διαμορφούμενες τιμές εκπληρώνουν τρεις στόχους: Πρώτον, διαβιβάζουν σήματα για τον καλύτερο συντονισμό των οικονομικών αποφάσεων. Δεύτερον, λειτουργούν ως κίνητρα αφ’ ενός για να στρέφονται οι διαθέσιμοι πόροι προς τις χρήσεις εκείνες όπου υπάρχουν μεγαλύτερες ανάγκες και, επομένως, καλύτερες ανταμοιβές, και αφ’ ετέρου, για να παράγονται αγαθά και υπηρεσίες όσο το δυνατόν πιο ποιοτικά και φθηνά ώστε να είναι διεθνώς ανταγωνιστικά . Τρίτον, καθορίζουν ποιος λαμβάνει τι και πόσο – την κατανομή των εισοδημάτων. Τυχόν εκτεταμένη κρατική παρέμβαση στην τρίτη λειτουργία διαστρεβλώνει μέχρι πλήρους ακύρωσης τις δύο πρώτες λειτουργίες. Είμαι υπέρ της ελεύθερης οικονομίας γιατί η λογική επεξεργασία αλλά και η ιστορική παρατήρηση δείχνουν ότι το σύστημα αυτό, παντού και πάντοτε, παράγει περισσότερο πλούτο από ότι το σύστημα της διατεταγμένης οικονομίας. Επιπλέον, η οικονομική ελευθερία, που είναι βασικό συστατικό της ελευθερίας γενικότερα,  αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για την ύπαρξη πολιτικής ελευθερίας σε μία χώρα.
• Γιατί η ελεύθερη οικονομία παράγει περισσότερο πλούτο;
• Για πολλούς λόγους. Θα μπορούσε κανείς να αναφέρει την ύπαρξη μειωμένων κινήτρων στο δημόσιο τομέα, την εκτεταμένη γραφειοκρατία, την έλλειψη συντονισμού και την απώλεια ελέγχου, κ.λπ. Ας περιορισθώ στη δραστηριότητα εκείνη που κατ’ εξοχήν δημιουργεί τα κέρδη μιας ιδιωτικής επιχείρησης, την καινοτομία, δηλ. τις αποφάσεις: ποια νέα προϊόντα να παραχθούν, ποιες νέες μέθοδοι και ποια νέα κεφάλαια να χρησιμοποιηθούν κ.λπ. Έστω ότι ένας επιχειρηματίας έχει μία νέα ιδέα που, κατά την κρίση του, έχει μία στις δέκα πιθανότητες να αποβεί επιτυχής. Εάν όμως συμβεί αυτό, μπορεί να αποφέρει κέρδη εκατονταπλάσια σε σχέση με το κόστος υλοποίησής της. Είναι ένα ‘’στοίχημα’’. Εάν αναληφθούν πολλά τέτοια στοιχήματα, το συνολικό αποτέλεσμα θα είναι πολύ ευνοϊκό για την κοινωνία. Οι επικερδείς καινοτομίες θα υπερκαλύψουν τις ζημιογόνες απόπειρες. Σε μία κρατική επιχείρηση, αντιστοίχως, ένα στέλεχος μπορεί να έχει μίαν ιδέα που να του φαίνεται εξαιρετική. Πρέπει, πρώτα, να πείσει περί αυτής τους ανωτέρους του. Δεύτερον, η δομή των κινήτρων είναι εντελώς διαφορετική. Εάν η ιδέα αποδειχθεί επιτυχής, μπορεί να λάβει έπαινο ή ένα μετάλλιο ή μία προαγωγή. Εάν αποτύχει, όπως συμβαίνει στις εννέα από δέκα περιπτώσεις, θα αντιμετωπίσει βαριές κατηγορίες, μπορεί να χάσει τη θέση του ή ακόμη και την ελευθερία του. Το όφελος της ενδεχόμενης επιτυχίας δεν αντισταθμίζει το κόστος της πιθανής αποτυχίας. Για την κοινωνία, αυτές οι συνθήκες οδηγούν σε ακαμψία και οικονομική υστέρηση.
• Δηλαδή μας λέτε ότι η ελεύθερη οικονομία λειτουργεί σωστά, αυτόματα και δεν χρειάζεται κρατική παρέμβαση;
• Αντιθέτως, το κράτος έχει ένα πολύ σημαντικό ρόλο να παίξει. Κατ’ αρχάς, μόνον αυτό μπορεί να δημιουργήσει το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο: αναγνώριση ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, τήρηση συμβολαίων, τόνωση ανταγωνισμού, νομοθετική λειτουργία γενικότερα, απονομή δικαιοσύνης, διασφάλιση δημόσιας τάξης. Επίσης, εθνική άμυνα, κατασκευή έργων υποδομής, χωροταξία και προστασία του περιβάλλοντος, εκδήλωση αλληλεγγύης και ενίσχυση των ασθενέστερων μελών της κοινωνίας (με κατάλληλους τρόπους, π.χ. με ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα) και, βεβαίως, χρηματοδότηση όλων των παραπάνω δραστηριοτήτων. Προϋπόθεση για όλα τα παραπάνω είναι η πολιτική σταθερότητα, η οποία μπορεί να καταστεί κατά το δυνατόν πιο εφικτή με το κατάλληλο θεσμικό (συνταγματικό και εκλογικό) πλαίσιο. Εν ολίγοις το κράτος έχει να διαδραματίσει ένα τεράστιο ρυθμιστικό και εποπτικό ρόλο – όχι όμως και επιχειρηματικό.
• Η ελεύθερη οικονομία δεν προκαλεί κοινωνικές αδικίες;
• Προκαλεί ανισότητες, που άλλοτε είναι δικαιολογημένες, ως αποτέλεσμα διαφορετικών ικανοτήτων ή καλύτερης αξιοποίησης ευκαιριών, και άλλοτε αδικαιολόγητες. Σε κάθε περίπτωση το κράτος μπορεί και πρέπει να εκδηλώνει κοινωνική αλληλεγγύη εξασφαλίζοντας ένα μίνιμουμ επίπεδο διαβίωσης, περισσότερο με την παροχή χρηματοδότησης σε όσους έχουν ανάγκη και λιγότερο με την παροχή αυτούσιων αγαθών, παραγόμενων από δημόσιους υπαλλήλους.
• Πάντως για τα μνημόνια, που τόσα προβλήματα μας προκάλεσαν, ευθύνονται τα κόμματα που μας κυβέρνησαν, η Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ. Συμφωνείτε ;
• Διαφωνώ. Σημασία έχουν όχι τόσο τα ονόματα των κομμάτων ή των πρωθυπουργών που κυβέρνησαν αλλά οι πολιτικές που εφάρμοσαν όταν κυβέρνησαν. Οι πολιτικές αυτές χαρακτηρίζονταν, άλλοτε λιγότερο και άλλο περισσότερο, από έντονο κρατισμό, αλόγιστη αύξηση των δημοσίων δαπανών, των φόρων, του δανεισμού και του δημόσιου χρέους, από πολλές παρεμβάσεις στην οικονομία, διορισμούς με τη σέσουλα στον ευρύτερο δημόσιο τομέα, έλλειψη αξιολόγησης δομών και προσώπων, λαϊκισμό και πελατειακές σχέσεις. Σε όλα αυτά τα αρνητικά χαρακτηριστικά, η Αριστερά – εντός ή εκτός εξουσίας, πρώτης ή δεύτερης φοράς, ‘’ριζοσπαστική’’ ή ‘’προοδευτική’’, κ.λπ. – πλειοδοτούσε για ακόμη περισσότερους διορισμούς, ματαίωση μεταρρυθμίσεων, περισσότερους φόρους, μεγαλύτερο κράτος. Είναι αυτές οι πολιτικές που κάποια στιγμή οδήγησαν το Ελληνικό Δημόσιο σε αδυναμία περαιτέρω δανεισμού και έφεραν αναπόφευκτα τα επώδυνα μνημόνια.
• Από ό,τι μου είπατε, θεωρείτε ότι οι ιδιώτες έχουν καλύτερες προθέσεις από ότι οι πολιτικοί ή οι δημόσιοι υπάλληλοι ;
• Ασφαλώς όχι. Άπαντες επιδιώκουν τη μεγιστοποίηση του προσωπικού τους συμφέροντος (utility), όπως το αντιλαμβάνονται οι ίδιοι. Ο AdamSmith είχε γράψει τη διάσημη φράση ότι ‘’δεν είναι από την αγαθή προαίρεση του κρεοπώλη, του ζυθοποιού ή του αρτοποιού που περιμένουμε να εξασφαλίσουμε το δείπνο μας αλλά από την φροντίδα τους για το δικό τους συμφέρον‘’.

Σχετική είναι και μία λιγότερο γνωστή φράση που χρησιμοποίησε ο Pierre Samuel du Pont de Nemours στη Γαλλική Εθνοσυνέλευση, το 1790: ‘’Κύριοι, είναι μία δυσάρεστη συνήθεια να υποθέτουμε κακές προθέσεις. Πρέπει να είμαστε επιεικείς ως προς τις προθέσεις. Ας τις θεωρούμε καλές, όπως συνήθως είναι. Δεν πρέπει, όμως, να είμαστε καθόλου επιεικείς έναντι αστήρικτων ή παράλογων συμπερασμάτων. Η κακή λογική έχει αθέλητα προκαλέσει πολύ περισσότερα εγκλήματα από όσα οι κακοί άνθρωποι έχουν σκόπιμα διαπράξει’’!

*Νομικού – Οικονομολόγου

Το άρθρο ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΜΕ ΕΝΑΝ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟ… Του Κώστα Χριστίδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Κάποιοι πλησίασαν έναν ραβίνο και τον ρώτησαν : ‘’Ραβίνε, είσαι ένας σοφός άνθρωπος. Πες μας, θα γίνει πόλεμος ;’’ ‘’Παιδιά μου, δεν θα γίνει πόλεμος, τους απάντησε. Θα γίνει όμως τέτοια μάχη για την ειρήνη, που δεν θα μείνει πέτρα όρθια !’’  …

Τέτοιες καταστάσεις κατά κανόνα προκύπτουν από αποφάσεις υπερφιλόδοξων, εγωπαθών ή αλλοπρόσαλλων ηγετών, οι οποίοι δεν διστάζουν να κηρύξουν πολέμους και να προκαλέσουν τον θάνατο μεγάλου αριθμού ατόμων (εμπόλεμων ή αμάχων), να καταστρέψουν υποδομές, να αφανίσουν περιουσίες προκειμένου να ικανοποιήσουν τις προσωπικές τους φιλοδοξίες – στο όνομα πάντοτε των ‘’εθνικών δικαιωμάτων’’ και του ‘’μεγαλείου’’ της χώρας τους … Οι καταστρεπτικές συνέπειες δεν περιορίζονται μόνο στους πληθυσμούς των εμπόλεμων χωρών. Οι συνέπειες, οικονομικές, ανθρωπιστικές περιβαλλοντικές εκτείνονται πρώτα στις γειτονικές χώρες και, σταδιακά, σε κάθε άκρη του πλανήτη.

Πρόσφατα αποκρουστικά παραδείγματα τέτοιων ‘’ηγετών’’ αποτελούν ο Βλαντιμίρ Πούτιν της Ρωσίας και ο Ντόναλντ Τραμπ των ΗΠΑ. Μάλιστα, ο αυτοθαυμαζόμενος ως ‘’ειρηνιστής’’ Τραμπ εξέφρασε επανειλημμένα την ενόχλησή του για τη μη σχετική βράβευσή του από την αρμόδια Νορβηγική Επιτροπή με το Νομπέλ Ειρήνης. Στις 19 Ιανουαρίου 2026 απέστειλε επιστολή στον πρωθυπουργό της Νορβηγίας, στην οποία, μεταξύ άλλων, ανέφερε χαρακτηριστικά ότι δεν αισθανόταν πλέον υποχρέωση ‘’να σκέφτεται αποκλειστικά την ειρήνη’’, από τη στιγμή που η χώρα του δεν τον τίμησε με το βραβείο. Τουλάχιστον, υπήρξε συνεπής ως προς την προειδοποίησή του αυτή.

Ο ίδιος συνέβαλε στην αύξηση της οικονομικής αβεβαιότητας και την επιβράδυνση της ανάπτυξης παγκοσμίως και με άλλο τρόπο : την ακατανόητη δασμολογική πολιτική του. Απειλή δασμών, επιβολή και στη συνέχεια μερική ανάκλησή τους, αυξήσεις, μειώσεις, διαρκείς μεταπτώσεις για ένα από τα ελάχιστα θέματα για τα οποία είναι ομόφωνα τα εγχειρίδια της οικονομικής επιστήμης, ότι δηλ. τα δασμολογικά τείχη προκαλούν οικονομική βλάβη όχι μόνο σε αυτούς κατά των οποίων εγείρονται αλλά και σε αυτούς που τα επιβάλλουν. Πληθωριστικές πιέσεις σε βάρος των καταναλωτών και, μάλιστα, πιο αισθητές από τα οικονομικώς ευάλωτα στρώματα, δυσμενείς επιπτώσεις στα επιτόκια και στις αγορές ομολόγων και μετοχών, πρόκληση αναταραχής στις συναλλαγματικές ισοτιμίες, απώθηση και όχι προσέλκυση επενδύσεων λόγω απώλειας εμπιστοσύνης και αυξημένης αβεβαιότητας είναι τα αποτελέσματα των δασμολογικών πολέμων, όπως επιβεβαιώνεται και από την ιστορική παρατήρηση αιώνων.

Αλλά και το ηγετικό πρόβλημα του Ηνωμένου Βασιλείου είναι χαρακτηριστικό. Η χώρα που στο παρελθόν ανέδειξε πολιτικούς του διαμετρήματος ενός Gladstone, ενός Disraeli ή ενός Churchill, είχε κατά τον 21^ο αιώνα το ιστορικό ατύχημα να κυβερνηθεί από μία αλληλουχία ανίκανων πρωθυπουργών που οδήγησαν στο θλιβερό Brexit και τον σταθερό υποβιβασμό της πολιτικής βαρύτητας και του επιπέδου ευημερίας του βρετανικού λαού.

Εάν τώρα μετακινηθούμε από το πλανητικό στο εθνικό μας επίπεδο, πάλι θα συναντήσουμε πλήθος ανίκανων λαϊκιστών πολιτικών, οι οποίοι στην ακραία μορφή τους δεν διαφέρουν από τους τσαρλατάνους του Μεσαίωνα που προσποιούνταν ότι είχαν μαγικές ικανότητες ή γνώσεις σχετικά με τη θεραπεία ασθενειών. Αυτοί οι πολιτικοί αρχηγοί ισχυρίζονται με έπαρση ότι διαθέτουν απλές, θαυματουργικές λύσεις για κάθε πρόβλημα (συνταξιοδοτικό, ιατρικό, κοινωνικό, οικονομικό, εθνικό) και το μόνο που χρειάζεται να κάνουν οι αφελείς ψηφοφόροι είναι να τους εμπιστευθούν. Τα αποτελέσματα όμως που επιφέρουν οι λαϊκιστές και οι τσαρλατάνοι όταν αποκτούν πολιτική ισχύ είναι πάντοτε πικρά.

Πλούσια εμπειρία απέκτησε ο ελληνικός λαός από τις πολιτικοοικονομικές εξελίξεις της προηγούμενης δεκαετίας, πρωταγωνιστής των οποίων υπήρξε ένας πολιτικός με έλλειψη γνώσεων και εμπειρίας και περίσσευμα τυχοδιωκτισμού και ψευδολογιών. Το ασυνάρτητο δημοψήφισμα στο οποίο οδήγησε την χώρα παρ’ ολίγον να θέσει την Ελλάδα εκτός ΕΕ, όπου τελικώς παραμείναμε χάρη στην ‘’κωλοτούμπα’’ του της τελευταίας στιγμής, την οποία ευτυχώς βρέθηκαν να στηρίξουν και οι πολιτικοί του αντίπαλοι (Νέα Δημοκρατία, ΠΑΣΟΚ και Ποτάμι). Επιβαρύνθηκε πάντως η χώρα με τρίτο μνημόνιο και με νέα δυσβάστακτα χρέη και αναγκάσθηκε να υποθηκεύσει δημόσια περιουσιακά στοιχεία για 99 χρόνια  (προς εξασφάλιση των δανειστών, αν δεν τηρήσει τις προς αυτούς υποχρεώσεις της).

Και τότε μεν ο ίδιος αρνήθηκε τις ευθύνες του, ισχυριζόμενος ότι υπήρξε θύμα ‘’αυταπάτης’’, τις συνέπειες της οποίας ο ελληνικός λαός επώδυνα προσπαθεί – και θα προσπαθεί για αρκετά ακόμη χρόνια – να ξεπεράσει. Σήμερα, πάλι, εμφανίζεται ως rebranded Μεσσίας, ηγούμενος μετώπου ‘’εντιμότητας’’ κατά της ‘’διαφθοράς’’ των αντιπάλων του. Οι υφιστάμενοι ακόμη και σήμερα τις συνέπειες της πρωθυπουργίας του Έλληνες, ας αναλογισθούν, κατά την προσεχή εκλογική αναμέτρηση, ότι όντως  ‘’αμαρτίαι ηγετών παιδεύουσι λαούς’’.

* Νομικού – Οικονομολόγου

Το άρθρο ΑΜΑΡΤΙΑΙ ΗΓΕΤΩΝ ΠΑΙΔΕΥΟΥΣΙ ΛΑΟΥΣ… Του Κώστα Χριστίδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

(Η παρακάτω ιστορία γράφθηκε πριν από 40 περίπου χρόνια. Πιστεύω ότι παραμένει επίκαιρη και ότι αξίζει να δημοσιευθεί για μία ακόμη φορά, με ελάχιστες φραστικές αναπροσαρμογές).

Μία φορά και έναν καιρό μία μικρή κόκκινη κότα, καθώς σκάλιζε το χώμα της αυλής, βρήκε μερικά σπόρια σιτάρι. Φώναξε αμέσως τους γείτονές της και τους είπε: ‘’Αν φυτέψουμε αυτό το σιτάρι θα φτιάξουμε ψωμί και θα χορτάσουμε την πείνα μας. Ποιός θα με βοηθήσει να το φυτέψω;’’

‘’Όχι εγώ, βέβαια,’’ είπε η αγελάδα.

‘’Είσαι με τα καλά σου ;’’, είπε η πάπια.

‘’Και γιατί εγώ;’’ ρώτησε το γουρουνάκι.

‘’Ούτε που να το συζητάς’’, δήλωσε η χήνα.

‘’Τότε θα το φυτέψω μόνη μου’’, είπε η μικρή κόκκινη κότα. Έτσι και έκανε. Το σιτάρι φύτρωσε, ψήλωσε και τα στάχυα ωρίμασαν. ‘’Ποιός θα με βοηθήσει να θερίσω το σιτάρι μου;’’ ρώτησε η μικρή κόκκινη κότα.

‘’Δεν ξέρω να θερίζω’’, είπε η πάπια.

‘’Δεν μου το επιτρέπει η κοινωνική μου θέση’’, είπε το γουρουνάκι.

‘’Θα υποβιβασθώ επαγγελματικά’’, είπε η αγελάδα.

‘’Θα χάσω το επίδομα ανεργίας’’, είπε η χήνα.

‘’Τότε θα το θερίσω μόνη μου’’, είπε η μικρή κόκκινη κότα. Και το θέρισε. Μετά ήρθε η ώρα να ψηθεί το ψωμί. ‘’Ποιός θα με βοηθήσει στο ψήσιμο;’’, ρώτησε η μικρή κόκκινη κότα.

‘’Δεν δουλεύω ποτέ υπερωρίες’’, είπε η αγελάδα.

‘’Θα πληρώσω περισσότερο φόρο εισοδήματος’’, είπε η πάπια.

‘’Όχι άλλη εντατικοποίηση εργασίας’’, είπε το γουρουνάκι.

‘’Ποιός ασχολείται με τέτοιες βαριές και ανθυγιεινές δουλειές χωρίς ειδικά επιδόματα;’’ είπε η χήνα.

‘’Τότε θα το ψήσω μόνη μου’’, είπε η μικρή κόκκινη κότα. Έψησε λοιπόν πέντε φραντζόλες ψωμί. Όλοι οι γείτονες τις είδαν και όλοι ήθελαν από ένα κομμάτι. Αλλά η μικρή κόκκινη κότα τους απάντησε: ‘’Όχι, μπορώ να το φάω όλο, μόνη μου’’.

‘’Τα κέρδη σου, οι ζωές μας ! ’’, κραύγασε η αγελάδα.     

‘’Καπιταλιστικό παράσιτο!’’, ούρλιαξε η πάπια.

‘’Απαιτώ ίσα δικαιώματα!’’, τσίριξε η χήνα.

Το γουρουνάκι απλώς γρύλλισε.

Και όλοι έφτιαξαν ένα πανό που έγραφε: ‘’Απαιτούμε δικαιοσύνη ! Ίσα μερίδια για όλους !’’ και έκαναν μία ζωηρή διαδήλωση μέσα στον κήπο.

Την επομένη ήλθε ένας εκπρόσωπος της κυβέρνησης και συμβούλευσε την μικρή κόκκινη κότα: ‘’Δεν πρέπει να είσαι άπληστη’’, της είπε.

‘’Μα, το ψωμί το έβγαλα μόνη μου,’’ απάντησε αυτή.

‘’Αυτό είναι αλήθεια’’, παρατήρησε ο εκπρόσωπος. ‘’Αυτό είναι το υπέροχο οικονομικό μας σύστημα. Το κάθε ζώο της αυλής μπορεί να εργασθεί όσο θέλει. Αλλά οι ανισότητες δεν είναι ανεκτές ! Σύμφωνα με πρόσφατο νόμο, ίσα δικαιώματα στο φαγητό έχουν και αυτοί που δεν εργάσθηκαν’’.

Μετά από αυτά η αυλή έζησε ευτυχισμένα. Ακόμη και η μικρή κόκκινη κότα χαμογελούσε και κακάριζε: ‘’Είμαι ευγνώμων, είμαι ευγνώμων!’’

Αλλά τους γείτονες τους βασάνιζε συνεχώς μία απορία: γιατί δεν έψησε ποτέ ξανά ψωμί ύστερα από τα γεγονότα …

*Νομικού – Οικονομολόγου

Το άρθρο ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ… Του Κώστα Χριστίδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Κάθε καλός μάνατζερ – καθώς και κάθε καλός πολιτικός – (οφείλει να) γνωρίζει την σημασία του να επικεντρώνει τις δραστηριότητές του στην επίτευξη ορισμένων σημαντικών  στόχων και να μην ασχολείται με δευτερεύοντα ή ασήμαντα πράγματα (ακολουθώντας την αρχή ‘’efficient managers do first things first and second things, not at all’’).

Ατυχώς, στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία και ιδιαίτερα στην πολιτική σκηνή, η εντυπωσιοθηρία και η ικανοποίηση βραχυπρόθεσμων πολιτικών αναγκών οδηγούν σε εξαγγελίες που ουδέποτε πραγματοποιούνται (άρα, σε αναξιοπιστία, δηλ. καταστροφή πολιτικού κεφαλαίου), σε ανούσιες πολιτικές αντιδικίες, σε πλειοδοσία παροχών, σε κατηγορίες για ‘’ανηθικότητα’’ και ‘’πρακτικές μαφίας’’.

Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό εσφαλμένης ιεράρχησης προτεραιοτήτων είναι η υπέρμετρη ενασχόληση με τις δημοσκοπήσεις  που από ένα χρήσιμο εργαλείο συχνά ανάγεται σε αποκλειστικό οδηγό της πολιτικής δράσης. Όπως, όμως, ένας τενίστας, αν δεν βελτιώσει την τεχνική του, την αντοχή του, την ποιότητα του παιχνιδιού του, δεν πρόκειται να κερδίσει τους αγώνες ενός τουρνουά παρατηρώντας απλώς τον πίνακα του σκορ, έτσι και ένας πολιτικός δεν θα επιφέρει τα αποτελέσματα που απαιτούνται εάν άγεται και φέρεται από τις δημοσκοπήσεις.

Πόση, λοιπόν, προσοχή δίνουμε στα πράγματι σημαντικά ; Αρκεί να ρίξουμε μια ματιά στην τηλεόραση, όπου κυριαρχούν οι πολιτικές κοκορομαχίες, η υπερ – ανάλυση δηλώσεων πρωτοκλασάτων μέχρι τεταρτοκλασάτων στελεχών και, βεβαίως, τα ‘’λαμπερά’’ πρόσωπα της επικαιρότητας. Αν, όμως, πράγματι μας ενδιαφέρει – όπως πρέπει – η αδυναμία πολλών συνανθρώπων μας να αντιμετωπίσουν βασικές ανάγκες τους λόγω φτώχειας, θα πρέπει να μας απασχολεί κατά προτεραιότητα η καταπολέμηση της φτώχειας και, αντιστρόφως, η δημιουργία πλούτου. Ο πλούτος σε αυτόν τον πλανήτη ανέκαθεν προερχόταν από δύο πηγές : από την αρπαγή και από την παραγωγή. Ο πρώτος τρόπος στις πρωτόγονες ανθρώπινες κοινότητες βασιζόταν στην υπεροχή της ισχύος, της σωματικής δύναμης, αργότερα στις πολεμικές επιδρομές και κατακτήσεις. Σε πιο πρόσφατες περιόδους, και ιδίως στην εποχή μας, ισχύει η αντίληψη της έννομης αρπαγής, ότι δηλαδή αρκεί να πείσουμε την πλειοψηφία μιας ομάδας ανθρώπων, που λέγονται νομοθέτες, να αποφασίσουν την αφαίρεση του προϊόντος των προσπαθειών από ορισμένους ανθρώπους και την παροχή του σε άλλους (αφού, ωστόσο, στην πορεία μειωθεί σημαντικά το συνολικό προϊόν λόγω αμοιβών των μεσολαβούντων κρατικών λειτουργών καθώς και πολλών άλλων εξόδων), για να αυξηθεί η συνολική ευημερία. Η διαδικασία αυτή καλείται, σύμφωνα με τις αρχές της σύγχρονης πολιτικής ορθότητας, ‘’αναδιανομή’’. Ιστορικά, όποτε η αναδιανομή ξεπέρασε κάποια όρια, τα αποτελέσματα υπήρξαν καταστρεπτικά : επενδυτική απραξία, ανεργία, αύξηση της φτώχειας, ιδιαίτερα για τα πιο ευάλωτα μέλη μιας κοινωνίας.

Η δημιουργία πλούτου διά της παραγωγής είναι μία πολύ πιο μακροχρόνια, κοπιώδης και περίπλοκη μέθοδος. Απαιτεί ορθή ανάγνωση των αναγκών και των επιθυμιών μιας κοινωνίας, συγκέντρωση κεφαλαίων και ικανού ανθρώπινου δυναμικού, οργανωτικές και εμπορικές ικανότητες, θεσμικό πλαίσιο που να διευκολύνει την προβλεψιμότητα αλλά και την καινοτομική επιχειρηματικότητα. Οι διαθέσιμοι πόροι (κεφάλαια, εγκαταστάσεις, τεχνολογικός εξοπλισμός, ανθρώπινη εργασία, διαθέσιμος χρόνος) πρέπει να χρησιμοποιούνται όσο το δυνατόν πιο αποτελεσματικά ώστε να παράγονται περισσότερες ποσότητες αγαθών και υπηρεσιών (και με τον βέλτιστο συνδυασμό ποιότητας και τιμής) . Η σχέση αυτή εκροών προς εισροές (αποτελέσματα / πόροι) αποτελεί τον δείκτη της παραγωγικότητας. Η υψηλή παραγωγικότητα είναι το θεμέλιο για τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου μιας κοινωνίας, την επίτευξη διατηρήσιμης ανάπτυξης, τη μείωση της ανεργίας, την αύξηση των πραγματικών μισθών αλλά και τη δυνατότητα στήριξης των πιο ευάλωτων μελών της μέσω κατάλληλων πολιτικών (όχι μέσω πανσπερμίας επιδομάτων αλλά κυρίως μέσω ενός διευρυμένου ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος).

Ατυχώς η παραγωγικότητα στη χώρα μας, σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη του ΙΟΒΕ, και παρά την σημειωθείσα κατά τα τελευταία χρόνια βελτίωση, βρίσκεται στο 54% του μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης . Ιδιαιτέρως η παραγωγικότητα ανά εργαζόμενο βρίσκεται στα επίπεδα του 2000, ενώ μεγάλος αριθμός εργαζόμενων απασχολείται σε παραδοσιακούς κλάδους, όπως το εμπόριο (17,1% του εργατικού δυναμικού) και τα καταλύματα και η εστίαση (όπου απασχολείται το 14,2%), στους οποίους η παραγωγικότητα υπολείπεται σημαντικά του μέσου όρου (25.200 € / εργαζόμενο και 20.400 € / εργαζόμενο αντιστοίχως στους δύο προαναφερθέντες κλάδους, σε όρους Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας, έναντι π.χ. 62.900  € /εργαζόμενο στη βιομηχανία).

Πώς μπορεί να αυξηθεί η παραγωγικότητα ;

Γενική προϋπόθεση είναι η ύπαρξη πολιτικής σταθερότητας και η θεσμική αναβάθμιση της λειτουργίας του πολιτικού συστήματος, πράγμα στο οποίο μπορεί να συμβάλει και μία κατάλληλη συνταγματική αναθεώρηση.

Εκ των ων ουκ άνευ είναι η αύξηση του επενδεδυμένου κεφαλαίου ανά εργαζόμενο, θέμα στο οποίο η Ελλάδα υστερεί κατά 2 , 3 φορές έως 5 , 7 φορές σε σύγκριση με την Ε.Ε. στους αντίστοιχους κλάδους. Αυτό οφείλεται στο μεγάλο επενδυτικό κενό που προέκυψε κατά τη δεκαετία της οικονομικής κρίσης (αν και η χώρα μας ουδέποτε υπήρξε κορυφαίος επενδυτικός προορισμός), αλλά και στο ιδιαιτέρως μικρό μέγεθος των ελληνικών επιχειρήσεων, το 94,3%  των οποίων απασχολεί μέχρι 9 εργαζόμενους (και συνολικά το 44,4% των εργαζομένων). Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο (και όχι εξ αιτίας … λατρείας προς τα καρτέλ !) είναι αναγκαία η συγχώνευση πολλών μικρών επιχειρήσεων (από αυτές που με διάθεση εξωραϊσμού αποκαλούνται ‘’η ραχοκοκαλιά της οικονομίας’’) σε λιγότερες , μεγαλύτερες και παραγωγικότερες επιχειρήσεις.

Το ανθρώπινο δυναμικό είναι – και πάντοτε θα είναι, ανεξαρτήτως των όποιων τεχνολογικών εξελίξεων – κρισιμότατος παράγοντας για την αύξηση της παραγωγικότητας και της συνολικής ευημερίας, Εν προκειμένω καθοριστικός είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης. Πολλοί επιτυχημένοι άνθρωποι φθάνοντας στην ηλικία των 50 περίπου ετών συνειδητοποιούν ότι η επιτυχία τους οφείλεται όχι τόσο στις γνώσεις που απέκτησαν από τα διάφορα εκπαιδευτήρια στα οποία φοίτησαν, αλλά σε άλλες δεξιότητες που ανέπτυξαν σταδιακά, όπως : ομαδική εργασία, προσήλωση στο στόχο, δημιουργικότητα, κριτική ικανότητα κ.α. Οι δεξιότητες αυτές δεν προάγονται με την από καθέδρας διδασκαλία στα σχολεία και τα πανεπιστήμια, αλλά με τη λειτουργία workshops, ανάθεση ομαδικών εργασιών και ενθάρρυνση της αυτενέργειας, κατευθύνσεις προς τις οποίες πρέπει να στραφεί το εκπαιδευτικό σύστημα.

Μέγας εχθρός της παραγωγικότητας είναι η υπέρμετρη γραφειοκρατία και η πολυπλοκότητα από τις υπερβολικές – ως προς τον αριθμό και την έκταση – ρυθμίσεις, που αφορούν κάθε πτυχή άσκησης επιχειρηματικής δραστηριότητας. Σύμφωνα με στοιχεία που περιέχονται στο πρόσφατο Policy Paper του ΚΕΦΙΜ με τίτλο ‘’Η Ανταγωνιστικότητα της Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Οικονομίας : Προκλήσεις και Προοπτικές ‘’, η Ελλάδα είναι 50^η μεταξύ 69 οικονομιών ως προς την συνολική ανταγωνιστικότητα και, για τρίτο συνεχόμενο έτος, πρώτη (!) – δηλ. τελευταία … – ως η πιο σύνθετη χώρα για την άσκηση επιχειρηματικής δραστηριότητας, με κύριους συστατικούς παράγοντες του προβλήματος τις συνεχείς νομοθετικές αλλαγές και τις σε διαρκή εξέλιξη, ρυθμιστικές μεταρρυθμίσεις. Η σχετική αρνητική λίστα έχει ως εξής : 1) Ελλάδα  2) Μεξικό  3) Βραζιλία  4) Γαλλία  5) Τουρκία  6) Κολομβία  7) Βολιβία  8) Ιταλία  9) Αργεντινή  10) Περού. Η κατάταξη προκύπτει με βάση τον Παγκόσμιο Δείκτη Επιχειρηματικής Πολυπλοκότητας (Global Business Complexity Index – GBCI  2026) του TMF Group, βάσει 292 επιμέρους δεικτών ανά χώρα. Ας μη μας διαφεύγει το γεγονός ότι η υπέρμετρη γραφειοκρατία αποτελεί σημαντικό εμπόδιο εισόδου σε ένα κλάδο, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη μείωση του ανταγωνισμού και την αύξηση της ακρίβειας. Ιδού στάδιον δόξης λαμπρόν για όσους καταφέρονται κατά της ακρίβειας και των καρτέλ …

Έσχατο αλλά όχι ελάχιστο, πρέπει το κράτος να περιορισθεί στις αρμοδιότητες εκείνες που από τη φύση του μπορεί και πρέπει να επιτελέσει, αφήνοντας πολύ περισσότερους πόρους (π.χ. το 60% του ΑΕΠ)  στη διάθεση του ιδιωτικού τομέα. Ως παράδειγμα αναφέρω την ανάγκη μιας βαθιάς μεταρρύθμισης του συνταξιοδοτικού συστήματος, με υποκατάσταση του σήμερα ισχύοντος διανεμητικού συστήματος από το κεφαλαιοποιητικό, πράγμα το οποίο όταν ολοκληρωθεί – σύμφωνα με σχετική μελέτη του Ινστιτούτου Δημοσιονομικών και Οικονομικών Μελετών  (ΙΔΟΜ) – μπορεί από μόνο του να συμβάλει σε ετήσια αύξηση του ΑΕΠ κατά 6 και πλέον ποσοστιαίες μονάδες.

Εν κατακλείδι, οποιαδήποτε δράση ή πρόταση τίθεται σε δημόσιο διάλογο, πρέπει να αξιολογείται με βάση τη συμβολή της στην αύξηση της παραγωγικότητας και τη συναφή καταπολέμηση της φτώχειας μέσω διατηρήσιμης ανάπτυξης. Αυτό πρέπει να αποτελέσει κορυφαία εθνική προτεραιότητα. Οτιδήποτε άλλο μπορεί να περιμένει.

*Νομικού – Οικονομολόγου

Το άρθρο ΚΟΡΥΦΑΙΑ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑ: ΕΝΑ ΑΛΜΑ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ… Του Κώστα Χριστίδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Οι ιστότοποι ΝΕΕΣ ΙΔΕΕΣ (Αθανάσιος Παπανδρόπουλος) και EUROPEAN BUSINESS REVIEW (Χρήστος Τρικούκης) σας προσκαλούν σε συζήτηση για την ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ την Τετάρτη 20 Μαϊου 2026 και ώρα 18:30, στην αίθουσα εκδηλώσεων της Εταιρείας ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΟΥ, οδός Εθνικής Αντιστάσεως 93, Νέο Ψυχικό.

ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ

Κεντρικός ομιλητής: Βασίλης Κοντογιαννόπουλος, πρώην Υπουργός
Σχολιαστές: Πέτρος Παραράς, Καθηγητής Συνταγματικού Δίκαιου, Επίτιμος Πρόεδρος ΣτΕ.
Λεωνίδας-Φοίβος Κόσκος: Δικηγόρος-Οικονομολόγος
Κώστας Χριστίδης: Νομικός-Οικονομολόγος

Συντονίζει ο Τάσος Παπαδόπουλος, Δημοσιογράφος

Το άρθρο ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Ηγέτης είναι αυτός που μπορεί να επηρεάζει τις σκέψεις, την συμπεριφορά και τις δραστηριότητες μίας ομάδας ανθρώπων, έτσι ώστε αυτοί εθελοντικά αλλά συστηματικά να συνεργάζονται για να υλοποιήσουν συγκεκριμένα, επιθυμητά, θετικά αποτελέσματα. Για να ασκήσει ο ηγέτης την επίδρασή του πρέπει να συνδυάζει αρμονικά μία σειρά από χαρακτηριστικά και ικανότητες.

Ένα από αυτά είναι η συνέπεια. Η συνέπεια ανάμεσα στους λόγους, στις εσωτερικές αξίες και στις πράξεις είναι ζητούμενο για κάθε άνθρωπο, αποτελεί δε βασικό συστατικό της αξιοπιστίας που χαρακτηρίζει κάθε πραγματικό ηγέτη. Σύμφωνα με έναν από τους παγκόσμιους γκουρού σε θέματα μάνατζμεντ και ηγεσίας, τον Τζον Μάξουελ, ‘’ κύρος είναι η αναγνώριση της επιρροής της ηγεσίας κάποιου, που βασίζεται περισσότερο στο ποιος είναι αυτός παρά στη θέση που κατέχει. Επιτυγχάνεται όταν ζει κανείς αυθεντικά καλλιεργώντας την εμπιστοσύνη και διατηρείται με επιτυχημένες προσπάθειες ηγεσίας. Είναι κάτι που κερδίζεται με την ισόβια συνέπεια’’. Δεν έχει κάποιος συνέπεια – και, επομένως, στερείται ηθικού κύρους – εάν άλλα λέει και άλλα κάνει, όταν π.χ. προκηρύσσει δημοψήφισμα στο οποίο πλειοψηφεί με 61% το ‘’όχι’’ και αυτός λέει ότι δόθηκε εντολή για ‘’ναι’’, ενώ ακολούθως διαψεύδει ότι θα γίνουν βουλευτικές εκλογές αλλά μετά από έναν μήνα προχωρεί ακριβώς σε εκλογές … Η μακροχρόνια συνέπεια εδραιώνει την αξιοπιστία και το κύρος ενός ηγέτη. Κανένα σύνολο επικοινωνιακών δεξιοτήτων, υλικών μέσων, συναισθηματικών συνειρμών, σκηνοθετικών ευρημάτων ή προσπαθειών rebranding δεν μπορεί να καλύψει την έλλειψη αξιοπιστίας.

Πέραν της συνέπειας, σημαντικά είναι και άλλα τρία ηγετικά χαρακτηριστικά. Το πρώτο από αυτά είναι ο χαρακτήρας : σωστές προθέσεις, σωστές αξίες, σωστές αντιδράσεις, ακεραιότητα, λήψη αποφάσεων με κριτήριο το γενικό συμφέρον, ακόμη και όταν αυτό δεν είναι ό,τι καλύτερο σε βραχυπρόθεσμη θεώρηση για τον ίδιο τον ηγέτη.

Δεύτερον, στον πυρήνα της αξιοπιστίας και του κύρους βρίσκονται, βεβαίως, οι ικανότητες του ηγέτη. Αν δεν μπορεί να επιτελέσει σωστά τα καθήκοντα τα οποία ανέλαβε, γιατί να θέλουν οι άλλοι να τον ακολουθήσουν ; Οι διοικητικές, οργανωτικές και επικοινωνιακές ικανότητες, τα ταλέντα, οι δεξιότητες, οι γνώσεις, οι πεποιθήσεις που έμφυτα ή επίκτητα διαθέτει κάποιος (και που πρέπει σταθερά να διατηρεί και να αναβαθμίζει) επιτρέπουν την επίτευξη θετικών αποτελεσμάτων σε εύλογο χρονικό διάστημα, εδραιώνουν την εικόνα του ηγέτη και κάνουν τους συνεργάτες ή τους ψηφοφόρους να τον αποδέχονται και να τον ακολουθούν αυτοβούλως.

Τρίτο χαρακτηριστικό ενός πραγματικού ηγέτη είναι το θάρρος (και όχι το … θράσος !) . Αυτή  είναι η αρετή που εγγυάται όλες τις άλλες. Όποια πορεία και αν διαλέξει ένας ηγέτης, πάντοτε θα υπάρχουν κάποιοι που θα του πουν ότι κάνει λάθος. Πάντοτε θα προκύπτουν δυσκολίες που θα τον βάζουν στον πειρασμό να σκεφθεί ότι οι επικριτές μπορεί να έχουν δίκιο. Το θάρρος χρειάζεται για να ακολουθηθεί ένα σχέδιο δράσης μέχρι τέλους ή για να ληφθεί μία δύσκολη απόφαση σε περιορισμένα χρονικά περιθώρια.

Εστιάζοντας στον χώρο της πολιτικής, μία μικρή χώρα με έναν άξιο ηγέτη μπορεί να σημειώσει σημαντικές επιτυχίες. Αντιθέτως, ένας στερούμενος κύρους ηγέτης μπορεί να οδηγήσει και την πιο μεγάλη χώρα σε διαδοχικές κρίσεις και σε ανυποληψία. Τα παραδείγματα γύρω μας, θετικά και αρνητικά, από τη Νότια Αφρική του Μαντέλα μέχρι την Αμερική του Τραμπ, είναι εύγλωττα.

Στην Ελλάδα, οι πολιτικοί ηγέτες με κύρος και αξιοπιστία είναι είδος ουσιώδες εν ανεπαρκεία. Πολύ συχνά, η έλλειψη των ηγετικών χαρακτηριστικών επιδιώκεται να αντισταθμισθεί με κατηγορίες κατά των πολιτικών αντιπάλων για διαφθορά και για εξάρτηση από μεγάλα συμφέροντα και μάλιστα με διαρκή χρήση ρητορικής μίσους. Έτσι , ο ανέμπνευστος και μονίμως θυμωμένος αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης κατηγορεί τον σημερινό πρωθυπουργό ότι ‘’μαζί με τον ανιψιό του δημιούργησαν μία συμμορία στο Μαξίμου’’ (!). Ο πρώην πρωθυπουργός και όψιμος συγγραφέας, που μετανόησε γιατί δεν είχε κλείσει τις τράπεζες από την επομένη ημέρα των εκλογών Ιανουαρίου 2015, ισχυρίζεται ότι ‘’η κυβέρνηση χρησιμοποιεί μεθόδους μαφίας’’ … Όλους, βέβαια, ξεπερνά σε ρητορική μίσους η δίκην γενικού εισαγγελέως υβριστική κατήγορος των πάντων. Αλλά και οι κατά κανόνα αδαείς και αλαζόνες αρχηγοί των διαφόρων κομμάτων και … αποκομμάτων της Αριστεράς και της Δεξιάς, με την παρουσία τους και την επιθετική στα όρια της θρασύτητας συμπεριφορά τους εξηγούν εν πολλοίς ένα σπάνιο φαινόμενο για τα ελληνικά πολιτικά δεδομένα : την επί μία δεκαετία σταθερή υπεροχή του Κυριάκου Μητσοτάκη και της Νέας Δημοκρατίας σε όλες τις δημοσκοπήσεις και τις μέχρι σήμερα εκλογικές αναμετρήσεις, παρά τα κυβερνητικά λάθη και τις παραλείψεις αυτού του διαστήματος.

Ασφαλώς, όπως συμβαίνει και με τις επενδύσεις σε κινητούς τίτλους, οι αποδόσεις του παρελθόντος δεν εγγυώνται τις μελλοντικές. Το βέβαιον, ωστόσο, είναι ότι – εν μέσω σφοδρών οικονομικών αβεβαιοτήτων και γεωπολιτικών απειλών – η συγκριτική αξιοπιστία, το κύρος και η συμπεριφορά των πολιτικών αρχηγών δεν θα παύσουν να λειτουργούν ως βασικά κριτήρια επιλογής του κατάλληλου ηγέτη.

*Νομικού – Οικονομολόγου

Το άρθρο ΑΞΙΟΠΙΣΤΙΑ ΚΑΙ ΚΥΡΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΟΥΝ ΕΝΑΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΗΓΕΤΗ… Του Κώστα Χριστίδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Ένα θέμα στο οποίο ξεκάθαρα αναδεικνύεται ο βαθύς οικονομικός αναλφαβητισμός όχι μόνο της μεγάλης πλειοψηφίας του ελληνικού πληθυσμού αλλά και σημαινόντων προσώπων, όπως πολιτικών, δικαστών, δημοσιογράφων κ.α., είναι αυτό του ανταγωνισμού, η έννοια του οποίου συχνά προκαλεί επικρίσεις και παρεξηγήσεις. Φαίνεται ότι πολλοί πιστεύουν ότι, εφόσον ο ανταγωνισμός είναι το αντίθετο της συνεργασίας και η συνεργασία είναι κάτι ‘’καλό’’, ο ανταγωνισμός είναι κάτι ‘’κακό’’. Στην οικονομία, όμως, το αντίθετο του ανταγωνισμού είναι το μονοπώλιο. Άλλοι πάλι θεωρούν ότι όταν κάποιος επιτυγχάνει ανταγωνιζόμενος έναν άλλο, επιτυγχάνει σε βάρος του άλλου, όπως συμβαίνει στα παίγνια μηδενικού αθροίσματος (zero – sum games), π.χ. στο τάβλι, όπου όταν ο ένας νικά, ο άλλος χάνει. Ωστόσο, στην οικονομική σφαίρα συνήθως όλα τα μέρη, και σίγουρα οι καταναλωτές, κερδίζουν από τον ανταγωνισμό. Ο ανταγωνισμός επιβάλλει την πιο αποδοτική χρήση των πόρων (που πάντοτε – αρχής γενομένης από τον διαθέσιμο χρόνο – σπανίζουν), αυξάνοντας έτσι την συνολική ευημερία. Παραλλήλως, λειτουργεί ως μία διαρκής διαδικασία ανακάλυψης νέων μεθόδων και νέων προϊόντων και οδηγεί σε μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα στις διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες : οικονομικές, τεχνολογικές, κοινωνικές. Ο ανταγωνισμός είναι ο εχθρός της αυταρέσκειας και της οικονομικής στασιμότητας.

Ατυχώς, στη χώρα μας η επικρατούσα αντίληψη του κρατισμού έχει οδηγήσει σε μία εντελώς διαστρεβλωμένη μορφή ανταγωνισμού, αυτήν για την καλύτερη δικτύωση με πολιτικούς ‘’πάτρωνες’’ και με πρόσωπα σε σημαντικά πόστα της δημόσιας διοίκησης. Είναι, όμως,  σημαντικό να έχουμε υπόψη δύο πράγματα :

Πρώτον, υπάρχει μόνον ένας τρόπος αποκλεισμού της εισόδου σε έναν κλάδο παραγωγής αγαθών ή υπηρεσιών : διά νόμου. Κάθε αναγκαστικό μονοπώλιο που υπάρχει ή υπήρξε ποτέ σε οποιαδήποτε χώρα, δημιουργήθηκε και διατηρήθηκε μόνο μέσω κάποιας πράξης του κράτους : μέσω ειδικών αδειών, απαγορεύσεων, επιχορηγήσεων, εν ολίγοις μέσω νομοθετικών ή άλλων κρατικών ενεργειών που παραχωρούν ειδικά προνόμια (μη δυνάμενα να αποκτηθούν στην ελεύθερη αγορά) σε κάποιους, επιχειρήσεις, δημόσιους φορείς ή επαγγελματικές τάξεις.  

Δεύτερον, δεν υπάρχει αγαθό, υλικό ή προϊόν που να είναι απαραίτητο σε μία οικονομία ανεξαρτήτως της τιμής του. Όταν π.χ. η τιμή του πετρελαίου αυξάνεται υπέρμετρα, αρχίζει να γίνεται συμφέρουσα η χρησιμοποίηση άλλων μορφών ενέργειας.

Συχνά τίθεται το ερώτημα : Δεν μπορεί μία μεγάλη, πλούσια επιχείρηση να εξαγοράζει τους μικρότερους ανταγωνιστές της ή να τους κρατά έξω από έναν συγκεκριμένο κλάδο μειώνοντας τις τιμές και πουλώντας με ζημία για ένα διάστημα ; Δεν θα κέρδιζε έτσι τον πλήρη έλεγχο του κλάδου ώστε να αρχίσει μετά να πουλά σε υψηλότερες τιμές χωρίς τον φόβο του ανταγωνισμού ; Η απάντηση είναι : όχι, αυτό δεν μπορεί να γίνει. Εάν μία επιχείρηση αποδεχόταν την πρόκληση σοβαρών ζημιών για ένα διάστημα προκειμένου να εξαφανίσει τους ανταγωνιστές της και μετά άρχιζε να χρεώνει υψηλές τιμές για να αποκτήσει ό,τι είχε χάσει, οι υψηλές αυτές τιμές θα αποτελούσαν ισχυρό κίνητρο για να εισέλθουν στον κλάδο νέοι ανταγωνιστές, οι οποίοι μάλιστα δεν θα είχαν συσσωρευμένες ζημίες να τους βαρύνουν. Αυτοί οι νέοι ανταγωνιστές θα κατέβαζαν τις τιμές στα κανονικά επίπεδα της αγοράς. Η μεγάλη επιχείρηση θα ήταν υποχρεωμένη να εγκαταλείψει την προσπάθειά της να επιβάλει υψηλές τιμές ή να χρεοκοπήσει προσπαθώντας να εξαφανίσει τους νέους κάθε φορά ανταγωνιστές της.

Εάν τώρα μία επιχείρηση κατορθώσει να δημιουργήσει ένα μη αναγκαστικό μονοπώλιο, εάν μπορέσει να κερδίσει όλους τους πελάτες σε έναν κλάδο όχι μέσω κάποιας κυβερνητικής εύνοιας αλλά μέσω καινοτομικών προϊόντων, αυξημένης αποδοτικότητας, ικανότητας συμπιέσεως του κόστους ή παραγωγής προϊόντων καλύτερης ποιότητας από τους ανταγωνιστές της, τότε ένα τέτοιο μονοπώλιο όχι μόνο δεν θα έπρεπε να λοιδορείται, αλλά αντιθέτως να αποσπά τον γενικό έπαινο και εκτίμηση.

Ένα άλλο θέμα είναι ότι στις πιο στυγνές και άκαμπτες περιπτώσεις μονοπωλίων, που είναι τα κρατικά αναγκαστικά μονοπώλια, η απουσία ανταγωνισμού υποβοηθά την αύξηση της διαφθοράς και των ευκαιριών παράνομου πλουτισμού. Εάν κάποιες υπηρεσίες υγείας, π.χ. καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις, παρέχονται μονοπωλιακά σε δημόσια νοσοκομεία από γιατρούς / δημοσίους υπαλλήλους, δημιουργούνται μακρές λίστες αναμονής. Σε τέτοιες καταστάσεις λειτουργεί ευρέως το ‘’γρηγορόσημο’’, το γνωστό και, δυστυχώς, απαραίτητο ‘’φακελάκι’’. Όταν, όμως, δημιουργούνται ιδιωτικές κλινικές που παρέχουν τις ίδιες (και, συνήθως, καλύτερης ποιότητας) υπηρεσίες υγείας, τότε οι ουρές στα δημόσια νοσοκομεία μειώνονται, οι λίστες αναμονής περιορίζονται, το ίδιο και τα πάσης φύσεως φακελάκια.

Κατά παρόμοιο τρόπο, τα σκουπίδια μπορεί να μαζεύονται εγκαίρως, οι αρχαιολογικοί χώροι να είναι συνεχώς ανοικτοί, τα συγκοινωνιακά μέσα να κινούνται χωρίς διακοπές, κ.λπ.  Βεβαίως , οι βολεμένοι  εντός  του συστήματος θα αντιδράσουν, επικαλούμενοι προβλήματα ‘’εμπορευματοποίησης’’ σημαντικών αγαθών, υποχρεώσεις αλληλεγγύης προς τα φτωχότερα μέλη της κοινωνίας, υποβιβασμού της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών, προβλήματα ασφάλειας των χρηστών και άλλους λόγους εντυπωσιακής επινοητικότητας. Αντιθέτως, περιορισμένα και προβλέψιμα είναι τα μέσα που θα χρησιμοποιήσουν : απεργίες, δυσλειτουργίες, απειλές, χρήση βίας, πρόκληση αναταραχών. Αρκεί, όμως, οι ψηφοθηρούντες πολιτικοί να μην καμφθούν και να επιτρέψουν την ενίσχυση του ανταγωνισμού σε αυτά και σε πολλά άλλα πεδία, μειώνοντας τις υπερβολικές γραφειοκρατικές ρυθμίσεις και τα ποικίλα εμπόδια εισόδου. Τότε θα φανούν ευρύτερα και στην Ελλάδα τα ευεργετικά αποτελέσματα του ανταγωνισμού, όπως έχουν ήδη φανεί στις υπηρεσίες των λιμανιών, στις αερομεταφορές, στις τηλεπικοινωνίες και σε άλλους τομείς.

*Νομικός – Οικονομολόγος

Το άρθρο ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΕΓΚΩΜΙΟ…. Του Κώστα Χριστίδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Τελικά, το σκάνδαλο ΟΠΕΚΕΠΕ είναι μεγαλύτερο από το σκάνδαλο NOVARTIS ; Το χρέος που οδήγησε στη χρεοκοπία της Ελλάδας και στα τρία μνημόνια την  προηγούμενη δεκαετία, τί χρώμα είχε ; Μπλε ; Πράσινο ; Κόκκινο ; Πώς, ενώ από το 2004 έως το 2008 αυξανόταν το ΑΕΠ κατά 3,5% και παράλληλα δανειζόμασταν άλλο ένα 3,5% του ΑΕΠ, φθάσαμε σε αδυναμία πληρωμών το 2010 ;

Μία συγκλονιστική στην ωμότητα της – αλλά παρ’ όλα αυτά, αληθινή – απάντηση είναι : ‘’Σας διορίσαμε. Τα φάγαμε όλα μαζί, μέσα στα πλαίσια μιας σχέσης πολιτικής πελατείας, διαφθοράς, εξαγοράς και εξευτελισμού της έννοιας της ίδιας της πολιτικής’’. Αυτά είναι, βεβαίως, τα λόγια του ιστορικού στελέχους του ΠΑΣΟΚ και αντιπροέδρου στις κυβερνήσεις Γ.Α. Παπανδρέου, Θεόδωρου Πάγκαλου. Στο βιβλίο του ‘’Τα Φάγαμε Όλοι Μαζί’’ (Νοέμβριος 2012), σημειώνει, μεταξύ άλλων, ότι ‘’διαφθορά υπάρχει πάντα όπου υπάρχει εξουσία, όποια και αν είναι αυτή η εξουσία’’ και εξηγεί ότι ο τίτλος του βιβλίου του σημαίνει ότι ένα μεγάλο τμήμα από εμάς – τον ελληνικό λαό – συμμετείχαμε με τον ένα ή τον άλλο τρόπο σε μη ορθολογικές πρακτικές και συμπεριφορές, στην πορεία του χρόνου, σε σχέση με τις δαπάνες και τα έσοδα του κράτους. Φυσικά, προσθέτει, δεν έχουν όλοι το ίδιο μερίδιο ευθύνης : η ευθύνη ξεκινάει από πάνω προς τα κάτω αλλά ο κάθε πολίτης έχει το μερίδιο της ευθύνης που του αναλογεί. Με το θάρρος που πάντοτε τον διέκρινε τονίζει : ‘’Ένα μεγάλο ποσοστό του κατασπαταλημένου ελληνικού πλούτου έχει διοχετευθεί με νόμους του κράτους, με αποφάσεις διοικητικών συμβουλίων, με προτάσεις και πιέσεις συνδικαλιστικών οργάνων, δικαστικές αποφάσεις κ.α. και επομένως νόμιμα’’.

Ας αναλογισθούν αυτά οι σημερινές μωρές παρθένες του ΠΑΣΟΚ αλλά και όλων ανεξαιρέτως των κομμάτων που κάθε λίγο και λιγάκι εμφανίζονται να πέφτουν από τα σύννεφα. Το παρελθόν είναι χρήσιμο όχι για διάχυση της ευθύνης αλλά για να αντλήσουμε τα σωστά διδάγματα και να λάβουμε σωστά μέτρα για να περιορίσουμε παρόμοια προβλήματα στο μέλλον. Πλήρης εξάλειψη φαινομένων διαφθοράς και αναξιοκρατίας στην πολιτική και τη δημόσια διοίκηση είναι ανέφικτη, ο περιορισμός είναι ένας πιο ρεαλιστικός στόχος. Γιατί είναι ανέφικτη η πλήρης εξάλειψη ; Μία γλαφυρή απάντηση είχε δώσει ο Milton Friedman στη στήλη του στο Newsweek, στις 19/2/1973. Εκεί είχε γράψει, μεταξύ άλλων : ‘’ Τί θα σκεφτόσασταν για κάποιον που θα σας έλεγε : Θα ήθελα να είχα μία γάτα, υπό τον όρο να γαυγίζει ;’’ Η επιθυμία πολλών να αναλάβει μία κρατική υπηρεσία κάποιαν αρμοδιότητα (για παράδειγμα, σημειώνω εγώ, την κατανομή επιδοτήσεων) υπό τον όρο ότι θα το πράττει ‘’με τον επιθυμητό τρόπο’’, είναι εξίσου ουτοπική με το να ζητά γάτες που γαυγίζουν (barking cats) ! Ο τρόπος που λειτουργεί μία κρατική υπηρεσία, συνέχιζε στο ίδιο κείμενο ο Friedman, δεν είναι σύμπτωση, ούτε συνέπεια ενός εύκολα διορθώσιμου ανθρώπινου λάθους αλλά είναι αποτέλεσμα της φύσης (του DNA) της κρατικής υπηρεσίας και της αλληλεπίδρασης νόμων κοινωνικών, πολιτικών, οικονομικών που έχουν ισχύ όσο σχεδόν και οι φυσικοί νόμοι. Η παράβλεψη του γεγονότος αυτού είναι το ‘’λάθος’’ που κάνουν οι ‘’άσπιλοι και αμόλυντοι’’ πολιτικοί της εκάστοτε αντιπολίτευσης  που ισχυρίζονται ότι αρκεί να εκδιωχθούν οι εκάστοτε κυβερνώντες και να αντικατασταθούν από ηθικούς και κοινωνικά ευαίσθητους ανθρώπους, όπως οι ίδιοι, για να λειτουργήσει σωστά και αποδοτικά το σύστημα …

Η περιστολή της διαφθοράς και της αναξιοκρατίας μπορεί σε κάποιο βαθμό να επιτευχθεί με τη λήψη κατάλληλων θεσμικών μέτρων αναβάθμισης του πολιτικού συστήματος και καταπολέμησης του πελατειακού κράτους. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης δημοσιοποίησε τη σκέψη καθιέρωσης ασυμβίβαστου μεταξύ υπουργικών και βουλευτικών καθηκόντων. Το μέτρο, σωστό στη βάση του, αν εφαρμοσθεί όπως αρχικά διατυπώθηκε, θα αποτύχει. Αυτό που είναι αναγκαίο, μεταξύ άλλων, είναι η εισαγωγή απόλυτου ασυμβίβαστου μεταξύ υπουργικής και βουλευτικής ιδιότητας και κωλύματος εκλογιμότητας όσων διετέλεσαν υπουργοί ή υφυπουργοί στις αμέσως επόμενες βουλευτικές εκλογές. Ταυτόχρονα, να θεσπισθεί όριο τριών, το πολύ, θητειών για κάθε αξίωμα που συνεπάγεται άσκηση εκτελεστικής εξουσίας.

Ακόμη σημαντικότερη είναι η καθιέρωση σταθερής κυβερνητικής / κοινοβουλευτικής θητείας (τετραετούς ή πενταετούς), με τακτή ημερομηνία εκλογών, έτσι ώστε ούτε η κυβέρνηση να είναι σε θέση να προσφεύγει σε πρόωρες εκλογές επικαλούμενη προσχηματικά ‘’εθνικούς λόγους’’, ούτε η αντιπολίτευση να είναι σε θέση να δημιουργεί κλίμα πολιτικής αστάθειας ζητώντας εκλογές ανά πάσα στιγμή. Σε οποιαδήποτε περίπτωση πρόωρης διάλυσης της Βουλής, η θητεία της νέας Βουλής να διαρκεί όσο η υπολειπόμενη θητεία της προηγούμενης.

Σπουδαίο μέτρο περιορισμού του πελατειακού κράτους και των συναφών φαινομένων διαφθοράς και αναξιοκρατίας είναι η αλλαγή του εκλογικού νόμου με μείωση του αριθμού των βουλευτών σε 210, εκ των οποίων τα 2/3 θα εκλέγονται σε μονοεδρικές περιφέρειες χωρίς σταυρό προτίμησης και το υπόλοιπο 1/3 κατ’ αναλογίαν της εκλογικής δύναμης των κομμάτων (όσων θα υπερβαίνουν ένα ελάχιστο όριο, π.χ.5%) βάσει κομματικής λίστας.

Προς την ίδια κατεύθυνση (αλλά και για την εξασφάλιση δημοσιονομικής σταθερότητας) πρέπει να θεσπισθούν συνταγματικές διατάξεις δημοσιονομικού χαρακτήρα, όπως ισοσκελισμένοι κρατικοί προϋπολογισμοί, περιορισμός των άμεσων φόρων σε ποσοστό 40% επί του φορολογητέου εισοδήματος κάθε φορολογούμενου (και, ιδεωδώς, μελλοντική θέσπιση ενός χαμηλότερου, ενιαίου φορολογικού συντελεστή) καθώς και περιορισμός των δημοσίων δαπανών σε ποσοστό 45% επί του ΑΕΠ (μετά από μία μεταβατική περίοδο).

Όσον αφορά στους δημοσίους υπαλλήλους, περιλαμβανομένων και όσων εξ αυτών φέρουν συνδικαλιστική ιδιότητα, η τακτική αξιολόγηση με διαφανή και αντικειμενικά κριτήρια, η υποχρέωση προς λογοδοσία, το είδος των θετικών ή αρνητικών συνεπειών (ταχύτερη μισθολογική/ βαθμολογική εξέλιξη για τους ικανούς, απόλυση για τους έχοντες σταθερά μειωμένη απόδοση), το ύψος των απειλούμενων ποινών και η πιθανότητα καταδίκης και εκτέλεσης της ποινής για όσους συλληφθούν παρανομούντες, μπορεί να περιορίσουν την έκταση της διαφθοράς και της αναξιοκρατίας.

Οι γάτες, όμως, και πάλι, δεν θα γαυγίσουν ! Οι καλύτεροι θεσμοί πρέπει να συνδυασθούν με ένα μικρότερο, πιο λειτουργικό και αποτελεσματικό κράτος, με λιγότερη γραφειοκρατία και λιγότερους αλλά αυστηρά εφαρμοζόμενους νόμους. Γιατί πάντοτε ‘’η εξουσία διαφθείρει, η δε απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα’’ (Lord Acton).

*Νομικός – Οικονομολόγος

Το άρθρο ΚΑΛΥΤΕΡΟΙ ΘΕΣΜΟΙ ΚΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΚΡΑΤΟΣ ΓΙΑ ΛΙΓΟΤΕΡΗ ΔΙΑΦΘΟΡΑ… Του Κώστα Χριστίδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η παγκοσμίως αναγνωρισμένη πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας αποτελεί πλουσιότατο αναπτυξιακό κεφάλαιο που μπορεί να συμβάλει σημαντικά στους στόχους μιας στρατηγικής για ισχυρή ανάπτυξη με περισσότερες επενδύσεις και νέες καλύτερες θέσεις εργασίας. Αυτό το τεράστιο κεφάλαιο παραμένει εν πολλοίς ‘’αναξιοποίητο’’. Ο Ομότιμος καθηγητής οικονομικών Γεώργιος Μέργος στο άκρως ενδιαφέρον βιβλίο του (εκδ. Ευρασία, 2026) παρέχει πλήρη θεωρητική οικονομική ανάλυση και εκτεταμένες αναφορές στην παγκόσμια εμπειρία και τις βέλτιστες πρακτικές διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς, ώστε η διαχείριση αυτή πρωτίστως να διασφαλίζει την αρτιότερη διατήρηση του πολιτιστικού κεφαλαίου αλλά, ταυτόχρονα, και την ένταξή του στη σύγχρονη οικονομική και κοινωνική ζωή με ευεργετικές επιπτώσεις τόσο για την παρούσα όσο και τις μέλλουσες γενεές.

Στην Ελλάδα, τόσο μεταξύ των ειδικών όσο και στο ευρύ κοινό, διατυπώνονται σοβαρές επιφυλάξεις για οποιαδήποτε οικονομική προσέγγιση και φόβοι για απώλεια αυθεντικότητας και εμπορευματοποίηση, καθώς και ενστάσεις για τις οικονομικές μεθοδολογίες εκτίμησης. Ωστόσο, στο βιβλίο αναλύεται ότι αυτή η επιφυλακτικότητα έναντι της οικονομικής θεώρησης μάλλον δεν συνάδει με τη βαθιά αλλαγή παραδείγματος που έχει υποστεί παγκοσμίως η έννοια της πολιτιστικής κληρονομιάς τα τελευταία πενήντα χρόνια. Η πολιτιστική κληρονομιά, σύμφωνα με τη διεθνή πρακτική, δεν θεωρείται πλέον στενά ένα σύνολο από αντικείμενα, με μόνο σκοπό τη συντήρησή τους για ιστορικούς, ηθικούς και αρχαιολογικούς λόγους, αλλά ευρύτερα ένα αναπόσπαστο λειτουργικό τμήμα της κοινωνίας και της οικονομίας ενός τόπου, που συμπεριλαμβάνει πολιτιστικά πρότυπα, οικονομική ευημερία, κοινωνική συνοχή, και πολιτισμική διαφορετικότητα.

Το βιβλίο καινοτομεί, επίσης, αναλύοντας το δίπολο «προστασία-αξιοποίηση». Στη χώρα μας η προστασία θεωρείται υπέρτερη της αξιοποίησης. Ωστόσο, η διεθνής πρακτική, που παρουσιάζεται στο βιβλίο, υποδεικνύει ότι η αξιοποίηση συνιστά, ίσως, τον καλύτερο τρόπο προστασίας της ίδιας της κληρονομιάς και εργαλείο μεγιστοποίησης της ωφέλειας για την κοινωνία στο παρόν και στο μέλλον. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι αυτή η αρμονική εξισορρόπηση προστασίας και αξιοποίησης του διαθέσιμου πολιτιστικού κεφαλαίου όχι μόνο συμβάλλει στη διάσωση του πολιτιστικού κεφαλαίου, αλλά  μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για ένα νέο, βιώσιμο αναπτυξιακό υπόδειγμα στην Ελλάδα. Αυτή η εξισορρόπηση  «προστασίας-αξιοποίησης» συνάδει με τη διεθνή πρακτική, όπου τα τελευταία πενήντα χρόνια παρατηρείται μια μετάβαση της έννοιας της κληρονομιάς από τα μνημεία προς τους ανθρώπους και από τα αντικείμενα προς τις λειτουργίες . Αποτέλεσμα των ανωτέρω είναι, σύμφωνα με τον συγγραφέα, η εκθετική αύξηση του ενδιαφέροντος για τα οικονομικά της πολιτιστικής κληρονομιάς, με έμφαση στην οικονομική αξία και τον αναπτυξιακό της ρόλο.  

Το βιβλίο διαρθρώνεται σε τρία μέρη και δέκα κεφάλαια, Το πρώτο μέρος παρουσιάζει τη βασική θεωρία των οικονομικών της πολιτιστικής κληρονομιάς. Σε τρία διαδοχικά κεφάλαια αναπτύσσονται : Πρώτον, η εξέλιξη του σχετικού επιστημονικού πεδίου, η διαμόρφωση της προσφοράς και της ζήτησης υπηρεσιών πολιτιστικής κληρονομιάς, η διαχείριση και η χρηματοδότηση σχετικών έργων, και η μεθοδολογία αξιολόγησης μέτρων δημόσιας πολιτικής για τον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς. Δεύτερον, η έννοια του πολιτιστικού κεφαλαίου με έμφαση στην ανθρωποκεντρική προσέγγιση υπολογισμού της αξίας του. Τρίτον, ο αναπτυξιακός ρόλος της πολιτιστικής κληρονομιάς ως βασικού παράγοντα βιώσιμης ανάπτυξης με αποφασιστική συμβολή στην οικονομική μεγέθυνση, την κοινωνική συνοχή και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου καταγράφονται σύγχρονες προκλήσεις που αφορούν : Πρώτον, στην ανάγκη εξισορρόπησης αφ’ ενός της προστασίας και αφ’ ετέρου της αξιοποίησης της πολιτιστικής κληρονομιάς έτσι ώστε η τελευταία να τοποθετείται στο επίκεντρο της οικονομικής και κοινωνικής ζωής και να εξασφαλίζεται η αυθεντικότητά της. Δεύτερον, στη σχέση της πολιτιστικής κληρονομιάς και της νέας οικονομίας, στην οποία ο πολιτισμός και οι δημιουργικές ή πολιτισμικές δραστηριότητες έχουν κεντρική θέση ενώ οι ταχύτατες τεχνολογικές εξελίξεις δίνουν τη δυνατότητα στο σύνολο σχεδόν των πολιτών να συμμετέχει και να απολαμβάνει υπηρεσίες και πολιτιστική, καλλιτεχνική ή απλά ψυχαγωγική αξία, κάτι που παλαιότερα ελάχιστοι μπορούσαν να κάνουν. Τρίτον, επιδιώκεται η εξοικείωση του αναγνώστη με οικονομικές έννοιες, προσεγγίσεις και μεθόδους εκτίμησης της αξίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, η οποία, πέραν της εγγενούς πολιτιστικής και ιστορικής αξίας της, συμβάλλει στην τοπική και περιφερειακή ανάπτυξη, την προώθηση του τουρισμού και τη δημιουργία εισοδήματος και απασχόλησης.

Στο τρίτο και τελευταίο μέρος του βιβλίου τονίζεται ότι το εξαιρετικά πλούσιο πολιτιστικό κεφάλαιο της Ελλάδας μπορεί να αποτελέσει ισχυρό πυλώνα ανάπτυξης, αλλάζοντας το brand της χώρας, και ταυτόχρονα να λειτουργήσει ως μοχλός και καταλύτης για τη δημιουργία απασχόλησης και κοινωνικής ευημερίας. Παρουσιάζονται σύγχρονοι μέθοδοι αξιολόγησης, χρηματοδότησης και υλοποίησης έργων πολιτιστικής κληρονομιάς καθώς και το γενικό πλαίσιο δημόσιας πολιτικής, που περιλαμβάνει νομοθετικές και κανονιστικές ρυθμίσεις, οικονομικά μέτρα και θεσμικές παρεμβάσεις. Τονίζεται η ανάγκη τεκμηρίωσης των μέτρων πολιτικής και αξιολόγησης των επιπτώσεων έργων πολιτιστικής κληρονομιάς στην οικονομία και την κοινωνία με στατιστικά και άλλα δεδομένα, περιλαμβανομένης και της σχετικής εργαλειοθήκης της UNESCO. Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου αναλύεται ο ρόλος του πολιτισμού στην αναπτυξιακή στρατηγική που έχει ανάγκη η Ελλάδα για την εδραίωση της ελληνικής οικονομίας σε τροχιά ανάπτυξης και ευημερίας. Ως κατακλείδα της ανάλυσης και της επισκόπησης της διεθνούς πρακτικής, προκύπτει το συμπέρασμα ότι η στρατηγική για την πολιτιστική κληρονομιά, σε τοπικό, περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο, πρέπει να στοχεύει στην εξισορρόπηση προστασίας και αξιοποίησης, επιδιώκοντας τη διατήρηση του πολιτιστικού κεφαλαίου, αλλά παράλληλα και την ένταξή του στη σύγχρονη οικονομία και κοινωνία. Προς τον σκοπό αυτό ο συγγραφέας παρέχει ένα συνοπτικό πλαίσιο στρατηγικής με προσδιορισμό ενός γενικού οράματος, τεσσάρων επιμέρους στρατηγικών στόχων και συναφών αξόνων δράσης για την επίτευξη κάθε στόχου.

Από την παραπάνω παρουσίαση προκύπτει σαφέστατα η μεγάλη σημασία του βιβλίου του Γεωργίου Μέργου και η συμβολή του στον προβληματισμό για την κατάλληλη διαχείριση και αξιοποίηση της ασύγκριτης ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Γι’ αυτό το λόγο αξίζει – για να μην πω, πρέπει –  να διαβασθεί από κάθε απασχολούμενο με πολιτιστικά θέματα, όπως αρχαιολόγους, ιστορικούς, αρχιτέκτονες, συντηρητές κ.α., αλλά και από κάθε άλλο, σκεπτόμενο Έλληνα.

*Νομικός – Οικονομολόγος

Το άρθρο Παρουσίαση του βιβλίου του Γεωργίου Μέργου ‘‘Η Οικονομία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς – Αξιοποιώντας το παρελθόν για ένα βιώσιμο μέλλον’’… Του Κώστα Χριστίδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Όταν συγκρούονται θεμελιώδεις πολιτικές και ιδεολογικές αρχές, η σαφής και ακριβής διατύπωσή τους ευνοεί πάντα την πλευρά εκείνη που έχει την λογική με το μέρος της. Αντιθέτως, η αντιφατική ή ασαφής διατύπωση ευνοεί την πλευρά εκείνη που είναι αντίθετη με την λογική και την πραγματικότητα. Η πρώτη, δηλαδή η λογική πλευρά, δεν έχει τίποτα να κρύψει. Η πραγματικότητα είναι σύμμαχός της. Η μη λογική πλευρά πρέπει να αποκρύψει, να εξαπατήσει, να προκαλέσει σύγχυση.

Τα δύο βασικά συστήματα οργάνωσης και λειτουργίας μίας πολιτείας, το φιλελεύθερο και το σοσιαλιστικό, στον οικονομικό τομέα παίρνουν την μορφή της ελεύθερης ή της διατεταγμένης οικονομίας, αντιστοίχως. Στον πραγματικό κόσμο, τα συστήματα αυτά ουδέποτε απαντούν σε εντελώς αμιγή μορφή αλλά λειτουργούν σε διάφορες παραλλαγές ή ‘’μείγματα’’, η σύνθεση των οποίων προσδίδει κάθε φορά τον τελικό χαρακτήρα που επικρατεί.

Η σύγκριση μεταξύ των δύο συστημάτων, ως προς τα υλικά αποτελέσματα, είναι καταλυτική. Τα παραδείγματα είναι απεριόριστα και τα συμπεράσματα αναλλοίωτα. Καμία προπαγάνδα, καμία ρητορική, καμία ψεύτικη ή ουτοπική υπόσχεση, κανένας εξορκισμός δαιμόνων ή αποδιοπομπαίων τράγων δεν μπορεί να καλύψει τις επιτυχίες, διαχρονικά και διατοπικά, του ‘’ασυντόνιστου’’ συστήματος της ελεύθερης οικονομίας (free–market economy) και τις αποτυχίες του ‘’επιστημονικού’’ συστήματος της διατεταγμένης οικονομίας (command economy).

Επιπλέον, αξίζει κανείς να αναλογισθεί ότι μία αληθινά δημοκρατική κοινωνία επιτρέπει στα μέλη των διαφόρων μειονοτήτων ή στους αντιφρονούντες την διείσδυση σε όλους τους τομείς, στην απασχόληση, στη στέγαση, στα μαζικά μέσα ενημέρωσης, κ.λπ. Και ερωτάται: κατά πόσον ισχύει αυτό στα κράτη όπου τις οικονομικές αποφάσεις παίρνει μία ομάδα κεντρικού προγραμματισμού, είτε αυτή είναι ένας δικτάτορας με το επιτελείο του, είτε ένα κόμμα, είτε μία γραφειοκρατική ιεραρχία δημοσίων υπαλλήλων; Προφανώς, ελάχιστα ή καθόλου. Ενώ σε μία ελεύθερη οικονομία, χάρη στον διαχωρισμό μεταξύ οικονομικής δραστηριότητας και πολιτικής εξουσίας, η καταπίεση που μπορεί να ασκήσει η τελευταία (και που εκδηλώνεται με τον αποκλεισμό των αντιφρονούντων από τομείς, όπως αυτοί που προαναφέρθηκαν παραδειγματικά) είναι σημαντικά μικρότερη. Η ιστορική παρατήρηση δείχνει ότι σε δικτατορικά καθεστώτα μπορεί να υφίσταται είτε διατεταγμένη, είτε (σπανιότερα) ελεύθερη οικονομία. Όπου, όμως, επικράτησε μία αμιγώς διατεταγμένη οικονομία, καταργήθηκε απαραιτήτως η δημοκρατία. Επιβεβαιώνεται, επομένως η προαναφερθείσα διαπίστωση ότι η ελεύθερη οικονομία αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για την ύπαρξη πολιτικής ελευθερίας σε μία χώρα.

Εφόσον η ελεύθερη οικονομία παράγει, παντού και πάντοτε, περισσότερο πλούτο από οποιοδήποτε άλλο σύστημα και ταυτόχρονα προάγει την μεγαλύτερη ανθρώπινη αξία, την ελευθερία, γιατί είναι μάλλον αντιπαθής σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων; Η απάντηση πιθανόν έγκειται στα άνισα αποτελέσματα που επιφέρει η λειτουργία της. Ο Bill Gates κατόρθωσε σε λίγες δεκαετίες να δημιουργήσει περιουσία πολλών δεκάδων δις δολαρίων. Αυτό το γεγονός δεν τον καθιστά ιδιαίτερα συμπαθή (παρά την αφιέρωση της μισής περιουσίας του για την δημιουργία φιλανθρωπικού ιδρύματος). Παραγνωρίζεται το ότι από την δραστηριότητα του Gates προέκυψε όφελος πολλών τρισεκατομμυρίων για μέγα μέρος της ανθρωπότητας. Παραγνωρίζεται όμως, γενικότερα, και κάτι άλλο: το γεγονός ότι ο άνθρωπος διακρίνεται από όλα τα άλλα όντα για την λογική του φύση. Η λειτουργία της λογικής, της αφομοίωσης γνώσεων, της αντίδρασης σε εξωτερικούς ερεθισμούς, της επεξεργασίας συλλογισμών, είναι μία περίπλοκη διαδικασία που μόνον ο ατομικός, ανθρώπινος νους μπορεί να επιτελέσει. Όπως έχει γράψει η Ayn Rand, δεν υπάρχει ‘’συλλογικός’’ νους.

Εφόσον η λειτουργία της λογικής είναι μία ατομική διαδικασία, απαραίτητη για την επιβίωση και την πρόοδο του ανθρώπου, πρέπει ο κάθε άνθρωπος να είναι ελεύθερος να σκέπτεται, να συμφωνεί, να διαφωνεί, να συνεργάζεται με άλλους ή να ακολουθεί την δική του ξεχωριστή πορεία, βάσει της δικής του λογικής εκτίμησης. Δεν μπορεί να υποτάξει την δική του αίσθηση της πραγματικότητας σε διαταγές τρίτων. Ο άνθρωπος μπορεί να εξαναγκασθεί σε σιωπή, σε περιορισμούς ή σε φυλάκιση, ο ανθρώπινος νους, όχι. Η αναγνώριση της λογικής φύσης του ανθρώπου και της ανάγκης ύπαρξης ελευθερίας για την ομαλή λειτουργία του ανθρώπινου νου πραγματοποιείται από την κοινωνία με την κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εξαναγκασμός από μία κεντρική αρχή δικαιολογείται μόνο στον βαθμό που απαιτείται για την αντίστοιχη κατοχύρωση των δικαιωμάτων των άλλων ανθρώπων επί τη βάσει κανόνων του Κράτους Δικαίου.

Στην οικονομική σφαίρα, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι περιουσιακά δικαιώματα. Ένα θεμελιώδες ερώτημα είναι: έχει ο άνθρωπος το δικαίωμα να ορίζει τον εαυτό του, το μυαλό του, την εργασία του, τα προϊόντα του; Απλά, είναι ο άνθρωπος ελεύθερος; Το μόνο σύστημα που, στο ερώτημα αυτό, απαντά αδίστακτα ‘’ναι’’ είναι το σύστημα της ελεύθερης οικονομίας. Εκεί, τελικά, έγκειται η διαρκής υπεροχή του.

Ατυχώς, η ελεύθερη οικονομία ανέκαθεν δεχόταν και εξακολουθεί να δέχεται ισχυρά πλήγματα από τρεις κυρίως κατηγορίες ανθρώπων : τους ιδιοτελείς πολιτικούς, τους ασύδοτους συνδικαλιστές και τους κρατικοδίαιτους επιχειρηματίες. Είναι κατά κανόνα αυτές οι τρεις κατηγορίες που συνασπίζονται για να προωθήσουν τα συμφέροντά τους και οδηγούν σε διαρκή διόγκωση τον κρατικό Λεβιάθαν. Ξεκινώντας είτε από αγαθές είτε (το συνηθέστερο) από ιδιοτελείς προθέσεις αυξάνουν διαρκώς τον κρατικό παρεμβατισμό με αποτέλεσμα, αντί για ένα (ευπρόσδεκτο) δίχτυ ασφαλείας για τους ευάλωτους να φτιάξουν ένα σιδερένιο κλουβί για όλους.

Ήδη κατά τον 19ο αιώνα ο σπουδαίος Άγγλος ιστορικός, δοκιμιογράφος και πολιτικός Thomas Babington Macauley (1800 – 1859) είχε αντικρούσει μία εξιδανικευμένη μορφή του κράτους, σκιαγραφημένη από τον ρομαντικό ποιητή Robert Southey (1774 – 1843) στο έργο του Colloquies on Society (εκδ. 1829), με τα εξής λόγια :

‘’Οι ηγέτες μας θα προωθήσουν καλύτερα τη βελτίωση της κατάστασης του λαού περιοριζόμενοι αυστηρά στις θεμιτές αρμοδιότητές τους […], αφήνοντας τα κεφάλαια να βρουν την πιο αποδοτική πορεία τους, τα αγαθά την εύλογη τιμή τους, την εργατικότητα και την ευφυΐα την φυσική ανταμοιβή τους, την οκνηρία και την τρέλα την φυσική τιμωρία τους […], διατηρώντας την ειρήνη, υπερασπίζοντας την ιδιοκτησία, μειώνοντας το κόστος της δικαιοσύνης (the price of law) και ασκώντας αυστηρή οικονομία σε κάθε τομέα του κράτους. Ας κάνει η κυβέρνηση αυτά – ο κόσμος με βεβαιότητα θα κάνει τα υπόλοιπα’’.

Δύο σχεδόν αιώνες μετά, τα λόγια αυτά είναι, νομίζω, περισσότερο επίκαιρα από ποτέ.

*Νομικός – Οικονομολόγος

Το άρθρο ΓΙΑΤΙ ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΥΠΕΡΑΣΠΙΖΟΜΑΣΤΕ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ… Του Κώστα Χριστίδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.