Παραβρέθηκα πριν λίγες ημέρες στα εγκαίνια της έκθεσης με αφορμή τα 50 χρόνια από το πραξικόπημα της ελληνικής χούντας εναντίον της νόμιμης κυβέρνησης της Κυπριακής Δημοκρατίας και της τουρκικής εισβολής του 1974. Όπως έγραψα προ ετών οι 3 εγγυήτριες δυνάμεις έπραξαν ακριβώς τα αντίθετα απ’ ό,τι είχαν υποχρέωση: Η μια έκανε το πραξικόπημα που ήταν η απαρχή των δεινών, η άλλη εισέβαλε με βάρβαρο τρόπο, και η τρίτη έμεινε αδιάφορη.

Καλές είναι οι εκθέσεις για μια θεώρηση και καταγραφή της μνήμης ωστόσο θεωρώ ότι δεν πρέπει να αμβλύνουν τη σκέψη από το γεγονός ότι το Κυπριακό είναι μια εκκρεμότητα εθνικής οδύνης που επιτάσσει διαρκή επαγρύπνιση γιατί ο αντίπαλος είναι εδώ και 50 χρόνια προ των πυλών, απειλώντας όχι μόνο την Κυπριακή Δημοκρατία.

Αφήνω, λοιπόν, κατά μέρος τα όσα έγιναν για μένα προσωπικά στην Κύπρο με αφορμή το βιβλίο μου και τη δωρεά μου στο (κρατικό) Πανεπιστήμιο Κύπρου, που με γέμισαν συγκίνηση, για τα οποία ίσως επανέλθω μόλις βρω τον καιρό και δίνω προτεραιότητα στην έκθεση που προανέφερα, η οποία έχει τον τίτλο “Μνήμη είναι η μόνη πατρίδα των ανθρώπων”, φράση του κορυφαίου ποιητή μας Κυριάκου Χαραλαμπίδη. Ο τίτλος δίνεται σε 3 γλώσσες: “Haviza insanlarin tek vatanidir”, είναι στα τούρκικα, όπου κανονικά το i είναι χωρίς την κουκίδα αλλά δεν βρίσκω το ψηφίο στον υπολογιστή μου, ενώ η “μνήμη” τουρκιστί βλέπω ότι λέγεται “χαβούζα”και “Memory is the only homeland of humanity” στα αγγλικά.

Η επιλογή των εκθεμάτων της Βουλής των Ελλήνων έχει αναφορές και σε δικές μου μνήμες οι οποίες μου ζητήθηκαν και αξιοποιήθηκαν και στις οποίες θα αναφερθώ άλλη μέρα, ωστόσο για σήμερα περιορίζομαι σ΄ένα έκθεμα που σε βυθίζουν στη σιωπή. Είναι η φωτογραφία που ακολουθεί και η λεζάντα που εξηγεί. Ομολογώ ότι με έχει συγκλονίσει η αρετή της αλληλεγγύης και το άδηλο της ανθρώπινης μοίρας στην περίπτωση της Αμμοχώστου, που δεν υποψιαζόταν πως θα γίνει “ολάκερη μια πόλη μες στο κρατητήριο”.

Το άρθρο ΟΤΑΝ Η ΜΝΗΜΗ ΠΟΝΕΙ… Του Κώστα Σερέζη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Πολλά τα μηνύματα που παίρνω, αν και δεν ήταν αυτός ο στόχος, για τον “ταπεινό μου λόγο”, κυρίως από φίλους στην Ελλάδα. Ουσιαστικά ήταν μια συναισθηματική εκτόνωση χωρίς αυτή να θολώνει το μυαλό. Επιλέγω για την ώρα να προωθήσω μια μόνο απάντηση, του καλού φίλου Λάμπρου Πυργιώτη, γιατί σ’ αυτήν υπάρχει μια μαρτυρία για την κατάσταση που υπήρχε στην Ελλάδα όταν οι Τούρκοι κούρσευαν τη βόρεια Κύπρο. Κυρίως όμως γιατί καταφεύγει στο λόγο του Σεφέρη, όπου μέσα στο μυστήριο και την υποβολή της γραφής του υπάρχει ο πασίγνωστος στίχος “Η μνήμη όπου και να την αγγίξεις πονεί”, αλλά και άλλοι πολυσήμαντοι στίχοι όπως “θα ξαναγίνει το πέλαγο και πάλι το κύμα θα τινάξει την Αφροδίτη·” και ο αμέσως επόμενος “είμαστε ο σπόρος που πεθαίνει”. Αυτός ο στίχος φαντάζει απαισιόδοξος. Χωρίς να θέλω να κάνω τον δάσκαλο, για να φυτρώσει ένας σπόρος πρέπει πρώτα να πεθάνει… Ο στίχος είναι αλλιώτικος σε νόημα απ’ ότι εκ πρώτης όψεως φαίνεται. Ένα ποίημα που γράφτηκε πολύ πριν το 1974, άλλωστε ο ποιητής είχε πεθάνει για να δει την τύχη του τόπου που τόσο αγάπησε και για τον οποίον είχε κάνει τόσες προειδοποιήσεις με τη νηφαλιότητα ενός σοφού και εμπνευσμένου ανθρώπου. ΚΣ

Το μήνυμα του Λάμπρου Πυργιώτη:

Κώστα, το καλοκαίρι του 1974, σε ηλικία 9 ετών, παραθερίζαμε στην Πεζούλα, στη λίμνη Πλαστήρα. Μνήμη που δεν απωθείται. Όλο καμάρι για τον επιστρατευθέντα έφεδρο αξιωματικό πατέρα μου. Σε ηλικία 46 ετών εκείνος, χωρίς κανέναν, μάλλον νεότερο από την περιοχή, να έχει επιστρατευτεί. Με πόση ντροπή εμφανίστηκε ο «ήρωάς» μας μετά από δύο εβδομάδες, έχοντας μεταβεί μέχρι την Καστοριά!
Λάμπρος

Γιώργος Σεφέρης
Μνήμη, Α΄ *

καὶ ἡ θάλασσα οὐκ ἔστιν ἔτι*

Κι εγώ στα χέρια μου μόνο μ’ ένα καλάμι·ήταν έρημη η νύχτα το φεγγάρι στη χάσηκαι μύριζε το χώμα από την τελευταία βροχή.Ψιθύρισα· «Η μνήμη όπου και να την αγγίξεις πονεί,ο ουρανός είναι λίγος, θάλασσα πια δεν υπάρχει,ό,τι σκοτώνουν τη μέρα τ’ αδειάζουν με κάρα πίσω απ’ τη ράχη».

Τα δάχτυλά μου παίζανε ξεχασμένα μ’ αυτή τη φλογέραπου μου χάρισε ένας γέροντας βοσκός επειδή τού ειπα καλησπέρα·οι άλλοι ξέγραψαν κάθε χαιρετισμό·ξυπνούν, ξυρίζουνται, κι αρχίζουν μεροκάματο το σκοτωμό,όπως κλαδεύεις ή χειρουργείς, μεθοδικά, χωρίς πάθος·ο πόνος νεκρός σαν τον Πάτροκλο και κανείς δεν κάνει λάθος.

Συλλογίστηκα να φυσήξω ένα σκοπό κι έπειτα ντράπηκα τον άλλο κόσμοαυτόν που με βλέπει πέρ’ απ’ τη νύχτα μέσ’ απ’ το φως μουπου υφαίνουν τα κορμιά ζωντανά, οι καρδιές γυμνέςκι η αγάπη που ανήκει και στις Σεμνέςκαθώς και στον άνθρωπο και στην πέτρα και στο νερό και στο χορτάρικαι στο ζώο που κοιτάει κατάματα το θάνατο που έρχεται να το πάρει.

Έτσι προχώρεσα στο σκοτεινό μονοπάτικι έστριψα στο περβόλι μου κι έσκαψα κι έθαψα το καλάμικαι πάλι ψιθύρισα· «Θα γίνει η ανάσταση μιαν αυγή,πως λάμπουν την άνοιξη τα δέντρα θα ροδαμίσει του όρθρου η μαρμαρυγή,θα ξαναγίνει το πέλαγο και πάλι το κύμα θα τινάξει την Αφροδίτη·είμαστε ο σπόρος που πεθαίνει». Και μπήκα στ’ αδειανό μου το σπίτι.

*Από την Αποκάλυψη του Ιωάννη.

Λόγια πολλά ακούγονται και λέγονται αυτές τις μέρες για τα 50 χρόνια της τουρκικής εισβολής, πιο έντονα από κάθε άλλη φορά. Προσωπικά νιώθω τα ίδια κάθε Ιούλιο και όχι γιατί οι θλιβερές επέτειοι έχουν φέτος στρογγυλό αριθμό. Και στους μονούς τους αριθμούς οι μαύρες επέτειοι είναι το ίδιο οδυνηρές. (Δεν ξεχνιέται ποτέ ότι υπάρχει εδώ ένα δίδυμο).

Η γνώση, όσο δυσάρεστη κι αν είναι, και η αποδοχή της, είναι μάθημα όχι μόνο Ιστορίας αλλά και ζωής, για να είναι εθνικά επωφελές, όσο κι αν έχει διαρκή σημασία η ρήση της αρχαιότητας ότι “οι Έλληνες αεί παίδες εισί”.

Αν υπονοείται, μεταξύ άλλων, και η αφέλεια, η οποία, όντως, είναι δύσκολο να αποβληθεί γιατί έχει ενηλικιωθεί σε αιώνες πολλούς, τουλάχιστον ας επισημαίνεται…

Η μεγαλύτερη τιμή ανήκει σε κείνους, οι οποίοι, παρά την προδοσία, στάθηκαν στην πρώτη γραμμή, αμύνθηκαν για τον τόπο τους κι άφησαν τα κόκκαλά τους κάτω από τις πορτοκαλιές της Λαπήθου, μέσα στη στέγνα της Μεσαορίας, στα βράχια του Πενταδάκτυλου.

Ανάμεσα σ’ αυτούς και “αμούστακα” παλικάρια από κάθε γωνιά της Ελλάδας, αθώα της προδοσίας γιατί βρέθηκαν στο δρόμο των επίορκων (αφελής και εδώ ο χαρακτηρισμός:
να ζητάς ήθος από προδότες) στρατιωτικών… Ένα όνομα μού έρχεται στη μνήμη, που καλύπτει όλους όσους αγωνίστηκαν και ανήκουν σ’ αυτή την ανώνυμη σειρά αυτοθυσίας, όσο κι αν αυτός έχει όνομα: Του ταγματάρχη Τάσου Μάρκου, γνωστό τί έκανε, αγνοούμενου έκτοτε…

Είναι μέρα για να καταθέσουμε όχι μόνο τις δάφνες μας στα θύματα της χειρότερης  τραγωδίας που έχει πλήξει την Κύπρο, αλλά και για να κοιτάξουμε μέσα μας, σε μια στιγμή αυτοκριτικής και περισυλλογής.

Το ξέρω, είναι “ευσεβής πόθος”. Τον επικαλούμαι σε πείσμα των καιρών.

Και η διαπίστωση είναι πως αν κάτι δεν αφήνει τους Ἕλληνες να πάνε μπροστά, είναι η διχόνοια, ο κακός δαίμονας που πολεμάει τη φυλή μας από τα χαράματα της ύπαρξής μας στον πλανήτη.

Αν το καταστραμμένο Προεδρικό έδειχνε την απόπειρα κατάλυσης της Κυπριακής Δημοκρατίας, πριν απ’ αυτό, ο ερειπωμένος αστυνομικός σταθμός της Λεμεσού, που τον είδα με απέχθεια, έδειχνε, για όσους δεν είχαν παρωπίδες, ότι ο εχθρός, εν αγνοία του ή όχι, ήταν εντός των τειχών.

Αυθόρμητα θυμάται κανείς μερικές στροφές από τον ” Ύμνον εις την Ελευθερίαν” του Διονύσιου Σολωμού, του οποίου οι δυο πρώτες στροφές αποτελούν τον εθνικό ύμνο της Ελλάδας από το 1865 και τον εθνικό ύμνο της Κύπρου από το 1966 (101 χρόνια μετά). Αυτόν τον ύμνο ειρωνεύτηκε ο έντιμος κύριος δημοσιογράφος του αντικειμενικού BBC (τον έχω ακούσει) όταν άρχισε να περιγράφει την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας το 2004, Τον ύμνο του Διονύσιου Σολωμού, τον οποίον ο Ελύτης θεωρεί πως αν έγραφε στην αγγλική γλώσσα θα ήταν ένας από τους 10 μεγαλύτερους ποιητές όλων
των εποχών.

Από διχόνοια πέρασε και ο Αγώνας του 1821 με ορατό κίνδυνο να χαθεί.
Κι επειδή τον αντιγράψαμε στην Κύπρο σε θυσίες και αγωνιστικό φρόνημα το 1955-1959, τον αντιγράψαμε και στο καταραμένο στοιχείο της διχόνοιας.
Λέει ο Σολωμός στις στροφές 147 και 150:

Μὴν εἰποῦν στὸ στοχασμό τους
Τὰ ξένα ἔθνη ἀληθινά:
Ἐὰν μισοῦνται ἀνάμεσό τους
Δὲν τοὺς πρέπει ἐλευθεριά.

Πόσον λείπει, στοχασθῆτε,
πόσο ἀκόμη νὰ παρθῆ·
Πάντα ἡ νίκη, ἂν ἑνωθῆτε,
Πάντα ἐσᾶς θ’ ἀκολουθῆ.

Ακόμη και σήμερα οι γνώμες που ακούγονται, μεγαλόστομες, σαν να είμαστε μόνοι στον πλανήτη, σαν να μην επηρεαζόμαστε από συγκρουόμενες δυνάμεις και συμφέροντα, σαν να μην υπάρχουν εξαρτήσεις από ποικίλους παράγοντες, γινόμαστε όλοι στρατηγοί και αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων. Όπως στα καφενεία, όπου κατά κανόνα ακούγετει η φράση “αν ήμουν εγώ στη θέση του να δείτε τί θα έκανα”.

Σας χαιρετώ με πικρία και ελπίδα,
Κώστας Σερέζης

Το άρθρο Ενός ταπεινού λόγου μια ανταπόκριση με σημασία… Του Κώστα Σερέζη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Το παρόν κείμενο, που γράφτηκε στις 6.5.2020, δεν ήταν αρχικά για δημοσίευση. Ήταν ένα ηλεκτρονικό μήνυμα προς φίλους στην Ελλάδα, την Κύπρο και άλλες χώρες, όταν μού ζητήθηκε να εκθέσω τις μαρτυρίες που είπα ότι έχω για την απομάκρυνση της Ελληνικής Μεραρχίας από την Κύπρο. Το κείμενο που προέκυψε τότε ήταν χρήσιμο και για μένα, για τα «Φύλλα Ημερολογίου» που κρατώ εδώ και αρκετά χρόνια.  Η παρούσα μορφή του είναι κάπως περιορισμένη για να ανταποκρίνεται στις ανάγκες δημοσίευσής του.

Ο Πανουργιάς Πανουργιάς και η έρευνά του

Στην περίπτωση της Ελληνικής Μεραρχίας υπάρχει ένα βιβλίο καταλυτικής σημασίας. Εκδόθηκε το 2003 με τίτλο «Κύπρος. Η αποχώρηση της ελληνικής Μεραρχίας την 29^η Νοεμβρίου 1967. Εθνική μειοδοσία». Επανεκδόθηκε το 2004 με επιπλέον στοιχεία, από το «Ινστιτούτο του Βιβλίου – Α. Καρδαμίτσα». Συγγραφέας ο Πανουργιάς Πανουργιάς (1917-2008), που είχε μια πλούσια σταδιοδρομία: εξαιρετικές στρατιωτικές σπουδές, συμμετοχή στον πόλεμο του 1940-41, διοικητής μονάδων, καθηγητής σε σχολή εθνικής άμυνας, ακόλουθος των Ενόπλων Δυνάμεων στο εξωτερικό, αγωνιστής και συνιδρυτής σε αντιστασιακή οργάνωση εναντίον της Χούντας, η οποία τον εξόρισε και τον φυλάκισε, βουλευτής και στέλεχος σε Κυβέρνηση Καραμανλή. Το όνομά του οφείλεται στην καταγωγή του από γενεά αγωνιστών του 1821.

Η απόφαση για τη Μεραρχία

Κατ’ αρχάς πώς αποφασίστηκε να σταλεί η Μεραρχία στην Κύπρο. Η σταδιακή άφιξή της στο νησί κρατήθηκε μυστική και έγινε μεθοδικά, αλλά σε γνώση των Αμερικανών, κάτι που δεν είναι ευρύτερα γνωστό. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε πείσει την αμερικανική κυβέρνηση να συγκατανεύσει στην αποστολή της Μεραρχίας για να ασκεί έλεγχο στον Μακάριο, τον Κάστρο της Μεσογείου, όπως τον αποκάλεσε, άποψη που ενστερνίστηκαν οι Αμερικανοί, οι οποίοι, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Πανουργιάς, «τον αντιμετώπιζαν με πολλή δυσπιστία και ευνοούσαν την ιδέα παραμερισμού του».

Αν το επιχείρημα αυτό ήταν  μπλόφα του Έλληνα Πρωθυπουργού που έπιασε τόπο για να έχει την αμερικανική συγκατάθεση ή αν πραγματικά το εννοούσε, δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω. Την πληροφορία μού είχε δώσει ο Νίκος Κρανιδιώτης, ο οποίος τότε υπηρετούσε ως Πρέσβης της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Αθήνα. Εξαιτίας της φιλικής μας σχέσης και της εμπιστοσύνης που μου είχε, μού αποκάλυπτε συχνά παρασκήνια γεγονότων, τα οποία, για λόγους που έκρινε ο ίδιος, δεν τα περιέλαβε όλα στα πολιτικά του βιβλία. Γεγονός είναι ότι η παρουσία της Μεραρχίας στην Κύπρο, που περιλάμβανε 8,5 χιλιάδες άνδρες με 3 συντάγματα πεζικού, 2 μοίρες καταδρομών και 2 ίλες αρμάτων, ολοκληρώθηκε στις 20 Οκτωβρίου του 1964.

Η ελληνική αυτή δύναμη, παρόλο που δεν είχε δυνατότητα αεροπορικής υποστήριξης, θωράκιζε σε μεγάλο βαθμό αποτελεσματικά το νησί από τουρκικές μελλοντικές επιθέσεις, όπως ήταν, δυο μήνες πριν την άφιξή της, ο άγριος βομβαρδισμός της Τηλλυρίας ακόμη και με βόμβες ναπάλμ. Όταν η Τουρκία έμαθε την παρουσία της τη θεώρησε προάγγελο της Ένωσης γι’ αυτό και προσπάθησε λυσσωδώς να πετύχει την απομάκρυνσή της την οποίαν κατάφερε τελικά.

Τα γεγονότα της Κοφίνου

Αφορμή για να τεθεί θέμα απομάκρυνσης της Ελληνικής Μεραρχίας, στάθηκαν τα γεγονότα στο αμιγώς τουρκοκυπριακό χωριό Κοφίνου, που βρίσκεται στην κεντρική οδική αρτηρία που συνδέει τη Λεμεσό με τη Λευκωσία και τη Λάρνακα. Όταν άρχισαν οι διακοινοτικές ταραχές του 1963 η Κοφίνου είχε εξελιχθεί, με υπόδειξη της Άγκυρας, σε στρατιωτικό προπύργιο των Τουρκοκυπρίων, μια μόνιμη εστία αναταραχής στα νότια του νησιού, με κύρια δραστηριότητα τους συχνούς πυροβολισμούς από ακροβολιστές εναντίον των διερχομένων αυτοκινήτων Ελληνοκυπρίων. Μόνιμος διοικητής ήταν Τούρκος αξιωματικός. Όταν τον Νοέμβριο του 1967 κορυφώθηκαν τέτοιες ενέργειες, με την τοποθέτηση μάλιστα οδοφραγμάτων προς το παρακείμενο μικτό χωριό Άγιος Θεόδωρος, όπου πλειοψηφούσαν οι Τουρκοκύπριοι, ήρθε στις 15 του μήνα, ως επακόλουθο, η επέμβαση από ισχυρή δύναμη της Εθνικής Φρουρά για την επιβολή της νομιμότητας. Στη σύγκρουση που επακολούθησε σκοτώθηκαν 24 Τουρκοκύπριοι και ένας Ελληνοκύπριος. Με τον τρόπο αυτό έγινε εκκαθάριση του θύλακα. Για τα γεγονότα εκείνα, για τα οποία δεν προβλέφθηκαν από στρατιωτικής πλευράς οι πολιτικές επιπτώσεις, έχουν γραφεί πολλά. Οι υποστηρικτές της Χούντας επέρριπταν την ευθύνη στον Μακάριο. Η έρευνα του Πανουργιά, όπως αποτυπώθηκε στο βιβλίο του, παρέχει αποδεικτικές μαρτυρίες. Αντιγράφω από τον πρόλογο (σελ. 14,15):  «Συμπεραίνω ότι την ευθύνη φέρει κυρίως η ελληνική κυβέρνηση. Δέχτηκε χωρίς επιφυλάξεις την ενίσχυση των αστυνομικών περιπολιών από τις δυνάμεις της Εθνικής Φρουράς υπό τον Γρίβα[…] Ακολούθησε ο χειρισμός της κρίσης που προέκυψε, η τελική αποδοχή του τουρκικού τελεσιγράφου από την Eλληνική Kυβέρνηση και η αποχώρηση της Ελληνικής Μεραρχίας. Εκείνη την εποχή, τον Δεκέμβριο του 1967, αισθανόμουν ότι ήταν πολύ βαριά η ευθύνη της Χούντας για την απόφασή της να αφοπλίσει την Κύπρο, αλλά δεν είχα γνώση των συνθηκών που δημιούργησαν το θέμα. Αργότερα ενημερώθηκα. Κυρίως όμως από τα απομνημονεύματα του Στρατηγού Περίδη μού δόθηκε το κίνητρο να μελετήσω το θέμα. Τον Νοέμβριο του 1974 στο πρώτο Υπουργικό Συμβούλιο του Καραμανλή σε συζήτηση για το πραξικόπημα της 21^ης Απριλίου είπα: Ο συμμαθητής μου Παττακός, για την απόσυρση των στρατευμάτων μας από την Κύπρο, θα έπρεπε να παραπεμφθεί στο Στρατοδικείο».  

Η ανάμειξη των ΗΠΑ

Οι εξελίξεις ήταν καταιγιστικές. Η πρώτη κρούση προς τη Λευκωσία έγινε στις 22 Νοεμβρίου 1967 όταν ο μόνιμος αντιπρόσωπος της Κύπρου στον ΟΗΕ Ζήνων Ρωσσίδης μετέφερε την αξιόπιστη πληροφορία που είχε, ότι την επαύριο οι Τούρκοι θα έκαναν εισβολή. Οι αναφορές του Πανουργιά είναι λεπτομερείς και μεταφέρουν, σε μια νευρώδη παράθεση των γεγονότων, όλα όσα έγιναν τότε, που έφθασαν στον διορισμό από τον Αμερικανό Πρόεδρο τού Σάιρους Βανς (Cyrus Vance) ως ειδικού απεσταλμένου του στην περιοχή για να αποσοβηθεί ο πόλεμος, σύμφωνα με τις αμερικανικές επιδιώξεις. Αξίζει να αναφερθεί ότι κατά τον βομβαρδισμό της Τηλλυρίας, το 1964, τόσο οι ΗΠΑ, με επιστολή του Λίντον Τζόνσον προς τον Τούρκο Πρωθυπουργό Ισμέτ Ινονού, όσο και η ΕΣΣΔ με τη σφοδρή αντίδραση του Πρωθυπουργού της Νικήτα Κρούστσεφ, η Τουρκία είχε στριμωχτεί δυναμικά. Κι αυτό έγινε τρία μόλις χρόνια νωρίτερα από τα γεγονότα της Κοφίνου. Ίσως να είναι μια από τις λίγες φορές που, μεσούντος του ψυχρού πολέμου, οι δύο υπερδυνάμεις αντέδρασαν ξεχωριστά μεν, αλλά με την ίδια στάση απέναντι σ’ ένα διεθνές θέμα, κι αυτό το θετικό προέκυψε από τους χειρισμούς της ελληνοκυπριακής πλευράς.

Η γνωριμία μου με τον στρατηγό Περίδη και την οικογένειά του

Στο θέμα της Ελληνικής Μεραρχίας εκεί όπου τα πράγματα αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι από τον τρόπο που οι διάφορες πλευρές αντιμετώπισαν την κατάσταση. Βασική μαρτυρία ήταν το χειρόγραφο ημερολόγιο που άφησε ο στρατηγός Γεώργιος Περίδης (1915-1985) το οποίο αξιοποίησε ο Πανουργιάς.

Σε περιπτώσεις ιστορικής σημασίας που έζησα, ενεργώ  πάντα μέσα από τις επαφές που είχα με προσωπικότητες προσκείμενες στο θέμα, όταν έχω αυτή τη δυνατότητα, και μέσα από τις εμπειρίες που απέκτησα για να βγάλω ασφαλή συμπεράσματα, εκτιμώντας υπεύθυνα το επίπεδο της αξιοπιστίας των ανθρώπων αυτών.

Γνώρισα τον στρατηγό Γεώργιο Περίδη το 1963 στη Λευκωσία, όταν ήταν αρχηγός του Τριμερούς Στρατηγείου των κυπριακών, ελληνικών και τουρκικών δυνάμεων, που εδράζονταν στο νησί με βάση τις Συμφωνίες για την Κυπριακή Ανεξαρτησία. Λιγομίλητος και σοβαρός, όπως έπρεπε να ήταν, αξιοπρεπής.

Όταν ο Πανουργιάς μού έστειλε το βιβλίο του και του έγραψα τις εντυπώσεις μου, η Άντζυ Περίδου-Χατζηγιαννάκη, κόρη του στρατηγού, φίλη οικογενειακή πλέον, με είχε καλέσει μαζί με τη γυναίκα μου ένα βράδυ στο σπίτι της να τον γνωρίσουμε. Ομιλητικός, με άψογη διπλωματική διατύπωση στην κουβέντα και με αρκετή δόση χιούμορ. Διαπίστωσή μου και για τους δύο, τον Περίδη και τον Πανουργιά: Απέναντι στον Μακάριο στέκονταν περισσότερο με κριτική διάθεση. Θεμιτό. Δεν ήταν οπαδική η στάση τους, για να εκφραστώ με όρους φιλαθλητισμού. Αυτό και μόνο δίνει αντικειμενικότητα και ακρίβεια στα όσα άφησαν, για το συγκεκριμένο θέμα, σαν κατάθεση στην Ιστορία. Βανς και Τσαγκλαγιανγκίλ. Η Χούντα υποκύπτει

Θα περιοριστώ σε κομβικές αναφορές από έναν κυκεώνα επαφών, παρασκηνίων, απειλών και δηλώσεων που καταγράφηκαν ήδη σε αρχεία και σε εκδόσεις. Πολύτιμη πηγή το βιβλίο «Οι αναμνήσεις μου» (1988) του Τούρκου Υπουργού Εξωτερικών Ιχσάν Τσαγκλαγιανγκίλ (1908-1993) που μετάφρασε η Φραγκώ Καράογλαν (εκδόσεις Ποταμός, Αθήνα 2001) και το οποίο ο πρέσβης Βύρων Θεοδωρόπουλος χαρακτήρισε «μάθημα υψηλής διπλωματικής τέχνης μέσα από τις εξομολογήσεις ενός ογδοντάχρονου ιερού τέρατος της διεθνούς πολιτικής». Ο Πανουργιάς πήρε μαρτυρίες απ’ αυτό το βιβλίο και τις παραλλήλισε με τα γεγονότα. Μεταξύ άλλων, για να ξετυλίξω από κάπου το νήμα της αποχώρησης της Μεραρχίας, μετέφερε τον εξής διάλογο μεταξύ Βανς και Τσαγκλαγιανγκίλ, που έγινε στις 27 Νοεμβρίου, στην Άγκυρα, 12 μέρες μετά τα γεγονότα της Κοφίνου, και αφού γνώριζαν όλες οι πλευρές ότι η Τουρκία ήταν στα πρόθυρα εισβολής στην Κύπρο.

«Οι Έλληνες δέχονται όλους τους όρους σας, έδωσαν ήδη εντολή αποχώρησης στα στρατεύματά τους. Οι πρώτες μονάδες είναι έτοιμες να επιβιβαστούν στα πλοία». Ο Τσαγκλαγιανγκίλ παρατήρησε: «τι θα γίνει με το στρατό που έχει οργανώσει ο Μακάριος στο νησί; Ο Βανς τού είπε ότι θα πάει στη Λευκωσία να τακτοποιήσει το ζήτημα».

«Πώς ανέχεσθε την ταπείνωση;»

Δύο μέρες αργότερα, στις 29 Νοεμβρίου 1967, διαδραματίζονται δύο αποφασιστικά γεγονότα: στη Λευκωσία ο Σάιρους Βανς συναντάται με τον Πρόεδρο Μακάριο και στην Αθήνα συγκαλείται το Ανώτατο Στρατιωτικό Συμβούλιο υπό τον Αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης και Υπουργό Εθνικής Άμυνας Αντιστράτηγο Γρηγόριο Σπαντιδάκη. Ο Βανς συνοδεύεται από τον Αμερικανό πρέσβη Tέιλορ Μπέλτσερ (Taylor Belcher). Με τον Μακάριο παρακάθεται ο Υπουργός Εξωτερικών Σπύρος Κυπριανού. Ο Στρατηγός Περίδης αναφέρει σχετικά με την προσπάθεια τού Βανς να πείσει τον Μακάριο να ευθυγραμμιστεί με τις απόψεις του: «Έξω και πάνω από τη Λευκωσία, τουρκικά αεροσκάφη διήρχοντο, διασχίζοντα, βυθιζόμενα στην πόλιν και πάνω από το Προεδρικό Μέγαρο, με εκκωφαντικό θόρυβο. Σε μια στιγμή του λέει (ο Μακάριος) με αυστηρό αλλά και μειλίχιο ύφος: Απορώ εξοχότατε πώς σεις, αντιπρόσωπος μιας Μεγάλης Δυνάμεως, ανέχεσθε την ταπείνωσιν να συζητάτε υπό τον εκβιασμόν αυτών των θορυβοποιών… Βεβαίως είναι δικαίωμά σας. Εγώ όμως ως Έλλην εκπρόσωπος του λαού μου δεν το ανέχομαι! Πηγαίνετε. Κι όταν σταματήσουν αυτές οι γελοιότητες ξαναέλθετε!. Ο Βανς έφυγε ταραγμένος. Ως δια μαγείας σε ολίγη ώρα τα τουρκικά αεροπλάνα εξαφανίσθησαν και δεν ξαναφάνηκαν. Και μετά μίαν ώραν επανήλθε για την επανάληψιν των συνομιλιών, και με αρκετά κατεβασμένα φτερά» (σελ.72)

Πίεση για διάλυση της Εθνικής Φρουράς

Το επεισόδιο επιβεβαιώνεται και από τον Τσαγκλαγιανγκίλ στο βιβλίο του. «Λίγο αργότερα μου τηλεφώνησε ο Βανς από την Κύπρο. Βρίσκομαι στη Λευκωσία, είπε, στο Προεδρικό Μέγαρο. Είναι αδύνατον να συζητήσουμε με τον Μακάριο, τα πολεμικά σας αεροπλάνα πετούν πάνω από το κεφάλι μας. Είναι απερίγραπτος ο θόρυβος και ο πανικός. Δώστε μας τουλάχιστον δυο ώρες για να μπορέσουμε να μιλήσουμε. Αναζήτησα στο τηλέφωνο τον Αρχηγό της Αεροπορίας Ιρφάν Τανσέλ πασά. Τον βρήκα και τον παρακάλεσα να σταματήσει προσωρινά τις πτήσεις πάνω από το νησί. Σε λίγο έλαβα ευχαριστήριο μήνυμα από τον Βανς». (σελ.72)

Στη συνάντηση, αναφέρει ο Πανουργιάς, ο Βανς δήλωσε σαφώς στον Μακάριο, ότι έπρεπε να δεχτεί τους όρους που είχαν συμφωνηθεί μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας, αλλιώς θα γινόταν απόβαση της Τουρκίας στη νήσο. «Ο Μακάριος δεν έφερε καμία αντίρρηση για την απομάκρυνση της Ελληνικής Μεραρχίας, διότι αυτό το ζήτημα αφορούσε την Ελλάδα. Αντιτάχθηκε όμως πλήρως στη διάλυση της Κυπριακής Εθνοφρουράς. Δήλωσε, όμως, ότι ήταν δυνατό να δεχθεί και τη διάλυση της Κυπριακής Εθνοφρουράς, εφ’ όσον απομακρύνονταν συγχρόνως η ΕΛΔΥΚ και η ΤΟΥΡΔΥΚ, δηλαδή υιοθετούσε τη λύση της πλήρους αποστρατικοποίησης της νήσου. Προς αντικατάσταση των διαλυμένων όμως δυνάμεων θα έπρεπε να σχηματισθεί άλλη ειδική δύναμη. Παράλληλα, θα έπρεπε να υπάρξει εγγύηση της ανεξαρτησίας της Κύπρου εκ μέρους των ΗΠΑ, της Βρετανίας και των Ηνωμένων Εθνών». (σελ.73)

Η ευθύνη για τις τύχες του έθνους

Όταν έληξαν οι συνομιλίες του Μακαρίου με τον Βανς συγκλήθηκε το κυπριακό υπουργικό συμβούλιο, στο οποίο συμμετείχε ο διοικητής της Εθνικής Φρουράς Στρατηγός Γεώργιος Μορώνης τον οποίον ερώτησαν οι άλλοι στρατιωτικοί που συμμετείχαν: «Ποια στάση θα τηρήσει η Εθνική Φρουρά σε περίπτωση τουρκικής εισβολής; Κι εκείνος απάντησε: Η Εθνική Φρουρά θα πολεμήσει, υπό τον όρον βεβαίως ότι θα συμφωνήσει επ’ αυτού και η Αθήνα. Ο Μακάριος εν συνεχεία εδήλωσε: Είναι απαράδεκτον να ανατίθεται εις την Κυπριακήν Κυβέρνησιν η ευθύνη δια τας τύχας του ελληνικού Έθνους. Είμαι βέβαιος επομένως ότι η Ελληνική Κυβέρνησις εστάθμισε καλώς τα πράγματα, αποφασίσασα να προέλθει εις συμφωνίαν με την Τουρκίαν». (σελ.74)

Τότε για πρώτη φορά πληροφορήθηκαν οι Έλληνες στρατιωτικοί για τη συμφωνία, η οποία «ήχησε δι’ ημάς τους στρατιωτικούς σαν κεραυνός. Εξεπλάγημεν και αιφνιδιάσθημεν. Αμέσως μετά την λήξιν της συνεδριάσεως εφροντίσαμεν δια την άμεσον ενημέρωσιν του ΓΕΕΘΑ ως ΑΣΔΑΚ και εζητήσαμε περισσοτέρας πληροφορίας περί της συμφωνίας. Ουδεμίαν απάντησιν ελάβαμεν». (σελ.74)

Η κατάντια της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας

Το άλλο σημαντικό γεγονός της 29ης Νοεμβρίου ήταν η σύγκληση στην Αθήνα του Ανώτατου Στρατιωτικού Συμβουλίου υπό τον Σπαντιδάκη, που συνεχίστηκε και την επόμενη μέρα, 30 Νοεμβρίου. Στο απόσπασμα των  απομνημονευμάτων του στρατηγού Περίδη, που δημοσιεύεται στο βιβλίο του Πανουργιά, και καλύπτουν τις απόψεις που ακούστηκαν και το κλίμα που επικράτησε στο κορυφαίο αυτό Στρατιωτικό Συμβούλιο της χώρας υπό την απειλή μάλιστα ενός πολέμου με την Τουρκία, το λιγότερο που θα μπορούσε να πει κανείς είναι ότι θλίβεται έως θανάτου για την κατάντια που παρουσίαζε η πολιτική και η στρατιωτική ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων, ένας καθρέφτης της εγκληματικής ανευθυνότητας που παρουσίαζε η τριανδρία που κυβερνούσε πραξικοπηματικά τη χώρα, την οποίαν οδήγησε στη διεθνή ανυποληψία, στην ταπείνωση και στην προδοσία της Κύπρου. Ο Γεώργιος Περίδης συμμετείχε ως Διοικητής του Τρίτου Σώματος Στρατού, που είχε την ευθύνη της άμυνας στον Έβρο σε περίπτωση τουρκικής επίθεσης (σελ.89).  Όταν ολοκληρώθηκαν οι εργασίες του Συμβουλίου ο Περίδης κατέγραψε μια άλλη ενδιαφέρουσα εικόνα (σελ. 105).

Τσαγκλαγιανγκίλ: Ανέτοιμη η Τουρκία για εισβολή

Η Εθνική Φρουρά τελικά δεν διαλύθηκε, παρά τις συνεχείς τουρκικές απειλές για επικείμενη απόβαση. O Τσαγκλαγιανγκίλ στο βιβλίο του αποκαλύπτει ότι η Τουρκία δεν ήταν έτοιμη για άμεση απόβαση. Συγκεκριμένα αναφέρει: «Ο επιτελάρχης Tural διαβεβαίωσε ότι ο στρατός θα εκτελέσει με επιτυχία το καθήκον που θα του ανατεθεί.

Όταν όμως ρωτήθηκε πότε θα αρχίσει η επιχείρηση, ο Tural απάντησε: Το ενωρίτερο ύστερα από μια εβδομάδα με 10 μέρες. Επικράτησε αμηχανία. Στη συζήτηση που ακολούθησε ο Tural είπε: Δεν έχουμε στα χέρια μας ούτε ένα ferry boat. Θα φέρουμε ferry boat και αβαθείς μαούνες από την Ισταμπούλ. Με αυτά θα γίνει η μεταφορά των στρατιωτών. Τα πλοία αυτά θα κάνουν ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες μια εβδομάδα με 10 ημέρες να φθάσουν στη Μερσίνα… Εκτός αυτού, οι δυνάμεις καταδρομών του τουρκικού στρατού είναι διασκορπισμένες σε διάφορα μέρη της Τουρκίας.[…]. Έχουμε 7 ελικόπτερα όλα κι όλα και απ’ αυτά τα 2 είναι εκτός λειτουργίας επειδή δεν έχουμε ανταλλακτικά. Ο Ντεμιρέλ έπεσε σε μεγάλη στεναχώρια. Αποφάσισε παρ’ όλ’ αυτά να αρχίσουν οι προετοιμασίες και έδωσε εκείνη τη στιγμή εντολή για ναυπήγηση πλοίων και αγορά ελικοπτέρων.[…] Η απόβαση του 1974 έγινε δυνατή χάρις στα μέσα που αποκτήθηκαν τότε». (σελ.77)

Το μοναδικό παράδειγμα εθνικής αξιοπρέπειας

«Μείναμε ακόμη λίγο ορισμένοι από μας, σχολιάζοντας με αηδία τα διατρέξαντα χθες και σήμερα. Ηρώτησα τον Αντιστράτηγο Παλαιολογόπουλο –Υπαρχηγό ΓΕΕΘΑ– τι πληροφορίες είχε περί Μακαρίου; Λόγω της θέσεώς του είχε μεταβεί κατά τη διάρκεια της κρίσεως στην Κύπρο, και γενικά είχε περισσότερη από εμάς γνώσιν των διαμειφθέντων εις επίπεδα κυβερνήσεων – μεσολαβητών. Μου είπε ότι εις όλην αυτήν την τραγωδία, ο μόνος ο οποίος εκράτησε την ψυχραιμία του, αλλά και έδωσε το μοναδικό παράδειγμα εθνικής αξιοπρεπείας και ανδρισμού ήταν αυτός». (Και αφηγήθηκε όσα διαδραματίστηκαν στο Προεδρικό Μέγαρο της Λευκωσίας με τον Σάιρους Βανς. Ο Περίδης συνέχισε με δικές του εμπειρίες για τον Μακάριο): «Η εικών που μου έδωσε ταιριάζει πλήρως με την εικόνα που είχα διατηρήσει από τη συνεργασία μου μαζί του επί τόσο χρονικό διάστημα (1963-1964) υπό κρισιμότερες αλλεπάλληλες παρόμοιες καταστάσεις. Ο μόνος που κρατούσε και τότε την ψυχραιμία του ήταν αυτός, και είναι γνωστές οι μαραθώνιες συζητήσεις του με τους σκληρότερους διαπραγματευτάς της Βρετανίας (D. Sandys) και Αμερικής (G. Ball) όπου τους κατευόδωνε ύστερα από τριήμερες άνευ διακοπής συζητήσεις χωρίς να έχει υποχωρήσει ούτε κατά ένα “ιώτα” από τις απόψεις του, με το ειρωνικό χαμόγελο στα χείλη εκείνος, και εξουθενωμένους αυτούς. Την άλλη μέρα έφυγα αεροπορικώς για το Στρατηγείο μου στην Κομοτηνή».

Εδώ είναι και η τελευταία καταγραφή του στρατηγού Γεώργιου Περίδη, με την ένδειξη: «Εν εξορία. Σκύρος 30.7.1968». Προτού εξοριστεί είχε ηγηθεί του βασιλικού κινήματος εναντίον της Χούντας, στη βόρεια Ελλάδα, υπό δυσμενείς συνθήκες, η αποτυχία του οποίου είχε ως συνέπεια την αποχώρηση του βασιλιά και της οικογένειάς του από την Ελλάδα στις 13 Δεκεμβρίου 1967.

Η αποχώρηση της Ελληνικής Μεραρχίας άρχισε σχεδόν αμέσως μετά τη συμφωνία της Χούντας με την Τουρκία και ολοκληρώθηκε στις αρχές του 1968. Η Κύπρος ανέμενε πλέον το επόμενο χτύπημα. Ήρθε το 1974, από τη Χούντα πάλι, υπό άλλο, πιο αποκρουστικό προσωπείο, κι έχει ακρωτηριάσει μέσα σε πρωτοφανή ανθρώπινη δυστυχία τον τόπο. Δεν ξέρω πόσο σώζει η αλήθεια ή πόσο μπορεί να γίνει παράδειγμα για ένα έθνος, τμήμα του οποίου είναι η Κύπρος, με μεγάλη ιστορία, που έχει, όμως, κοντή ιστορική μνήμη.

*Δημοσιογράφος-συγγραφέας

Πηγή: philenews.com

Το άρθρο Παπανδρέου, Χούντα,Αμερικανοί, Τούρκοι, Μακάριος… Του Κώστα Σερέζη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Την πρόσκληση για την εκδήλωση (1) την απέστειλα με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο σε γνωστά μου πρόσωπα, εντός και εκτός Ελλάδας, για ενημέρωση. Φίλος από το Λονδίνο μου τηλεφώνησε για να μου πει ότι, προ εικοσαετίας περίπου, και με πρωτοβουλία που είχε η Βρετανίδα ευρωβουλευτής Τερέζα Βίλιερς προβλήθηκε στην Ευρωβουλή ένα φιλμ του Δώρου Παρτασίδη, που προσέγγιζε το πρόβλημα της Κύπρου, χωρίς πατριωτικές κορώνες και συναισθηματισμούς. Παρών και ο Γιάννης Μαρίνος,διευθυντής τότε του Οικονομικού Ταχυδρόμου, ο οποίος υπέδειξε κατ’ ιδίαν στην τετραμελή δημοσιογραφική ομάδα της προβολής “να στηρίζουν την Τερέζα Βίλιερς. Θα αναδειχθεί στην πατρίδα της σε φωνή χρήσιμη για την Κύπρο και την Ελλάδα”. Αποδείχθηκε σωστός. Η Βίλιερς εξακολουθεί να είναι η πιο φιλοκυπριακή φωνή στο Συντηρητικό Κόμμα, κάτι ασυνήθιστο στην βρετανική πολιτική σκηνή, την οποίαν χαρακτηρίζει η διπλωματική υποκρισία.

Αναφέρομαι σ’ ένα άσχετο με το βιβλίο γεγονός, για να καταθέσω από την αρχή μια εμπράγματη μαρτυρία για τη γενικότερη στάση του Γιάννη Μαρίνου απέναντι στα κοινά, τα οποία υπηρέτησε με τη δημοσιογραφική του συνέπεια. Πάντα προσέχει ό,τι είναι χρήσιμο για τον τόπο και την κοινωνία, και σε ό,τι είναι εξόφθαλμα επιζήμιο. Παρατηρεί, διαπιστώνει, συμπεραίνει, διατυπώνει, στηλιτεύει ή επαινεί, και τελικά υποδεικνύει, όταν έχει σίγουρη άποψη. Μια φωνή γνώσης και θάρρους, τόλμης και ευθυκρισίας, όπως διαφαίνεται από τα άρθρα και τις αναλύσεις στο βιβλίο “Ακατάλληλο για στρουθοκαμήλους” (2) τίτλος που παραπέμπει σκωπτικά σε όσους ευθύνονται για σημερινές και παλαιότερες περιπέτειες της ελληνικής οικονομίας, γιατί δεν έβλεπαν τα προβλήματα ή δεν φρόντισαν να τα αντιμετωπίσουν.

Πρόκειται για βιβλίο μόχθου. Το επιβαιβώνει ο όγκος του με τις 350 πυκνοτυπωμένες σελίδες και το εύρος των θεμάτων με τα οποία καταπιάνεται. Εκεί δούλεψε η συγγραφική ικανότητα και η δημοσι-ογραφική κρίση του Θανάση Παπανδρόπουλου. Από το 1977 που έγινε μέλος της συντακτικής ομάδας του “Οικονομικού Ταχυδρόμου” με αρμοδιότητα σε θέματα από τον κόσμο των επιχειρήσεων, της βιομηχανίας και των τεχνικών διοίκησης για να πετύχουν απρόσκοπτη ανάπτυξη, πρωτογνώρισε τον τρόπο σκέψης και εργασίας του Γιάννη Μαρίνου, που υπήρξε διευθυντής του περιοδικού από το 1965, και ο ιθύνων νους σ’ ένα έντυπο που πέρασε πια στην ιστορία του τόπου, όχι μόνο την εκδοτική.

Ένα από τα πολύπλευρα θέματα της έκδοσης αυτής είναι η ανάδειξη της μεθόδου δουλειάς και προσέγγισης των προβλημάτων. Επισημαίνονται, όχι για να προβάλουν κάποια κλειδιά της δουλειάς του Γιάννη Μαρίνου, αλλά για να κάνουν εμφανή τα υγιή ελατήρια από τα οποία ξεκινούσε η αντικειμενική δημοσιοποίηση των προβλημάτων, ώστε να αποφεύγεται η άδικη κατασυκοφάντηση της παραγωγικής δραστηριότητας. Έλεγε για παράδειγμα: “μας ενδιαφέρει η πρόοδος της ελληνικής οικονομίας, η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητάς της, η εξωστρέφεια των επιχειρήσεών της, και η ευημερία του ελληνικού λαού. Εάν όλα αυτά μπορούν να πραγματοποιηθούν μέσω της ανοικτής οικονομίας και του ευρωπαϊκού προσανατολισμού της χώρας, τότε στηρίζουμε τις όποιες προσπάθειες γίνονται προς την κατεύθυνση αυτή”.

Η ανάδειξη της παραγωγικής δραστηριότητας ήταν ένας από τους στόχους της διεύθυνσης του περιοδικού. Να την απαλλάξουν, ακόμη, από τις καχυποψίες και τις κατηγορίες. Όχι μόνο γιατί εκεί βασίζεται η οικονομική πρόοδος και κατ’ επέκταση η ευημερία του κοινωνικού συνόλου, αλλά γιατί μερίδα του κόσμου, όχι ευκαταφρόνητη, επηρεασμένη από τον λαϊκισμό κάποιων φορέων που επεδίωκαν να επηρεάσουν τα λαϊκά στρώματα προς τις επιδιώξεις τους, συκοφαντούσαν το κέρδος, το οποιοδήποτε κέρδος. Ότι είναι ύποπτο και απόρροια της εκμετάλλευσης του κόπου των άλλων. Γίνονταν ένα πλύσιμο εγκεφάλου που δημιουργούσε επιπλέον προβλήματα κοινωνικής συνοχής.

Θα χρωματίσω το σχόλιο αυτό μ’ ένα ενδεικτικό επεισόδιο. Πρωταγωνιστής ο Γιώργος Ζαμπέτας. Ο συμπαθέστατος καλλιτέχνης, που άφησε ένα γερό πέρασμα στον κόσμο της μουσικής του τόπου, οδηγώντας τη μερσεντές του, σταμάτησε σ’ ένα φανάρι της τροχαίας στο Αιγάλεω Σίτι, όπως αρέσκετο να αποκαλεί την πόλη που ζούσε. Ένας πεζός, o οποίος προφανώς δεν τον αναγνώρισε, πρόταξε το τριχωτό του μπράτσο στα μούτρα του Ζαμπέτα, και άρχισε να χειρονομεί. “Με κατηγόρησε -είπε- ότι του πίνω το αίμα. Όλοι, δηλαδή, όσοι έχουμε αυτοκίνητο πολυτελείας. Έτσι κατάλαβα.” Το είδα στην τηλεόραση της ΕΡΤ, σε ντοκυμαντέρ, την εποχή μάλιστα που η υποβολή τέτοιων εντυπώσεων βρίσκονταν στην πολιτική πρακτική ορισμένων σε θέσεις ότι τυχαίες. Με το στωικό του ύφος ο συνθέτης και τραγουδιστής θέλησε να διατυπώσει μια εξήγηση, όχι εξ ανάγκης. “Διασκεδάζω τον κόσμο με τα τραγούδια μου και δουλεύω ώρες πολλές σε βάρος της υγείας μου. Η μόνη μου αδυναμία είναι να έχω ένα καλό αυτοκίνητο, και να πηγαίνω με μεγαλύτερη σιγουριά στο σπίτι μου τα ξημερώματα όταν φεύγω από τη δουλειά μου. Είναι αυτό πολυτέλεια; Ποιανού πίνω το αίμα;”.

Γραφικό στιγμιότυπο που δείχνει σε κάποιο επίπεδο μια γενικευμένη στάση ορισμένων προς όσους έχουν εμφανείς ανέσεις, κέρδη από επιχειρήσεις, βιομηχανικές και άλλες. Όπως αναφέρεται κάπου στο βιβλίο υπάρχουν επιχειρηματίες οι οποίοι δεν είναι καθαροί, ωστόσο δεν μπορούμε να διαβάλλουμε συνεχώς μια ολόκληρη τάξη ανθρώπων που ρισκάρουν, κοπιάζουν και δημιουργούν θέσεις δουλειάς, στηρίζοντας με τον τρόπο τους την οικονομία του τόπου. Η βιομηχανία, ως παραγωγική δύναμη, υπήρξε, για ορισμένους, αποδιοπομπαίος τράγος με μειωτικούς χαρακτηρισμούς. Οι παράγοντες όμως της τάξης αυτής, ως ολιγάριθμοι, δεν ήταν ποτέ η άρχουσα τάξη, όπως αναφέρεται στην έκδοση. Έπρεπε να έρθει η οικονομική κρίση για να δούμε, ως κοινωνία, σε σωστές διαστάσεις, ποια μπορεί να είναι η συμβολή του καθενός για να πάει ο τόπος μπροστά.

Το βιβλίο και την αξία του δεν τα καθορίζει ο συναισθηματισμός. Η σύνθεση και η επιλογή του υλικού έγινε με κριτήρια αντικειμενικά με αναλύσεις διαχρονικής σημασίας. Ο Θανάσης Παπανδρόπουλος με “επιμέλεια μελίσσης”, όπως θα έλεγε ένας παλιός φιλόλογος, μέσα από ένα τεράστιο υλικό, επέλεξε εκείνες τις τοποθετήσεις που θα μπορούσαν να προβάλουν τις ρίζες και τα αίτια του οικονομικού, κατά κύριο λόγο, προβλήματος, που εμπεριέχουν όμως και τις προοπτικές για μια θετική αναθεώρηση και ανάκαμψη ή αποσόβηση παραπέρα κινδύνων, για όσους έχουν “ώτα”. Γιατί το “ακούειν” είναι βασική προϋπόθεση.

Ο συγγραφέας σχολιάζει, παράγραφο με παράγραφο, τα κείμενα που επιλέγει, συγκρίνει με τα όσα συνέβησαν έκτοτε, παρεμβάλλει δόκιμες απόψεις άλλων, βάζει στη βάσανο της λογικής όσα δεν έγιναν αλλά μπορούσαν να γίνουν, με βάση την αρθρογραφία του Γιάννη Μαρίνου. Έχω την εντύπωση ότι η δουλειά του Θανάση Παπανδρόπουλου επέχει τη θέση οικονομικού δοκιμίου στο χώρο της συγγραφής. Βασικό του έρεισμα δεν είναι η επαλήθευση και μόνο των εποικοδομητικών θέσεων και η αναγνώριση της κριτικής σκέψης του Γιάννη Μαρίνου, αλλά η δύναμη της πρόβλεψης που διέθετε. Πολλοί κάνουν λόγο για προφητείες, για την ικανότητα του αρθρογράφου να προφητεύει τις εξελίξεις. Δεν συμφωνώ με τον χαρακτηρισμό. Η προφητεία έχει κάτι το υπερβατικό, το θεό πέμπτο.. Ο Γιάννης Μαρίνος δεν προφήτευσε, αλλά με βάση τη λογική, προέβλεψε. Τα μαθηματικά, η οικονομία, είναι επιστήμες που στηρίζονται στη λογική. Στο 1+1 δεν υπάρχει παρά μόνο το 2. Αντίθετη εξίσωση αποτελεί θέμα ποιητικής λειτουργίας , βρίσκεται στο χώρο της υπέρβασης, καθόλου άχρηστης, ίσα-ίσα οδηγεί στην ψυχή των πραγμάτων. Η οικονομία δεν είναι η ψυχή, αλλά ο επιούσιος.

Ο Θανάσης Παπανδρόπουλος, σε ένα τμήμα του βιβλίου, αρκετά μεγάλο που θα μπορούσε να αποτελέσει ξεχωριστή έκδοση, αναλύει τον Γιάννη Μαρίνο σαν προσωπικότητα. Η πρώτη καταγραφή φέρει τον τίτλο “Εν είδει εισαγωγής”. Δεν πρόκειται, πράγματι, για εισαγωγικό κείμενο. Και μόνο απ’ αυτό, αναδύεται αδρά, αλλά ολοκληρωμένα, ο άνθρωπος, οι αξίες και τα επιτεύγματά του, ο πολιτισμός και τα πιστεύω του, η συνέπεια ζωής σε σχέση με τις ιδεολογικές του προσηλώσεις. Η ευγένεια της γραφής του Γιάννη Μαρίνου, ακόμη κι όταν ασκούσε έντονη κριτική, πρόδιδε άνθρωπο με ευρύτατες γνώσεις. Δεν ήταν στεγνή η γραφή του και περιορισμένη σ’ ένα άνυδρο τοπίο, με ψυχρές οικονομικές εξισώσεις. Είχε, και έχει βέβαια, καλλιέργεια πνεύματος και ευρύτητα οριζόντων. Ο Γιάννης Μαρίνος είναι από τα πρόσωπα που ενσαρκώνουν στην εποχή μας τον αναγεννησιακό άνθρωπο. Με πληθώρα γνώσεων και πολύπλευρων ενδιαφερόντων. Γι’ αυτό και τις επισημάνσεις του τις προσέχουν όχι μόνο οι ειδικοί. Την εποχή της Οικουμενικής Κυβέρνησης του Ξενοφώντα Ζολώτα, με την οικονομία και τότε στα χάλια της, είχα με τον Γιάννη Μαρίνο μια τηλεοπτική συνέντευξη σε απευθείας μετάδοση, που κράτησε μια ώρα. Εντυπωσιάστηκα μετά από την πληθώρα των τηλεφωνημάτων, σαν να είχα στο στούντιο ένα σταρ της ποπ μουσικής. Ζητούσαν όλοι το κείμενο της συνέντευξης, που δεν υπήρχε βέβαια εκείνη την ώρα. Ο ίδιος θα είχε περισσότερα μηνύματα αν κρίνω από την εισαγωγή του στη δημοσίευση της συνέντευξης σε 5 σελίδες στον Οικονομικό Ταχυδρόμο, στις 21 Δεκεμβρίου του 1989. Δεν είναι μόνο ότι μιλά για πράγματα που πονάνε. Μιλά κατανοητά, εκλαϊκευμένα, χωρίς να εκπίπτει από ένα υψηλό επίπεδο λόγου, έχει αμεσότητα. Επικαλούμαι στιγμές που έζησα γιατί θεωρώ πειστική την αναφορά τους, νιώθω ότι υπηρετώ καλύτερα την αλήθεια.

Το βιβλίο “Ακατάλληλο για στρουθοκαμήλους” θα αποδειχθεί ότι είναι κατάλληλο εργαλείο για τον Έλληνα ιστορικό. Του μέλλοντος, λέμε συνήθως. Γιατί όχι και του παρόντος, θα πρόσθετα. Δεν χρειάζεται δηλαδή να παρέλθει κι άλλος χρόνος για την επαλήθευσή τους. Αποτελεί, από την άλλη, κι ένα εγχειρίδιο δημοσιογραφίας. Ο συγγραφέας φρόντισε να συνοψίσει σε πολλές σελίδες τις σχετικές απόψεις του Γιάννη Μαρίνου, τις οποίες διακρίνει τιμιότητα και ήθος, απόψεις που δοκιμάστηκαν στην πράξη. Αξίζει να σταθώ σε κάτι ενδεικτικό:

«Τη δημοσιογραφία δεν γέννησε η ανάγκη για καλύτερη και πληρέστερη πληροφόρηση των πολιτών. Νομίζω ότι ξεκίνησε κυρίως προκειμένου να εξυπηρετήσει την ανάγκη, που ενδημεί σε κάθε άνθρωπο, να εξωτερικεύσει τη γνώμη του για όσα συμβαίνουν στην κοινωνία. Για να ασκήσει κριτική, να καταγγείλει και στηλιτεύσει την όποια εξουσία, για να βολεύει τους κατατρεγμένους και να κατατρέχει τους βολεμένους, όπως λέγεται στην Αμερική. Για να διασώσει και να επιβάλει τη δική του άποψη, που μπορεί να είναι ενίοτε και το δικό του συμφέρον. Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι σε κάθε καφενείο, αλλά και σε κάθε φιλική συγκέντρωση, πάντοτε κάποιος ή κάποιοι θα ακουσθούν να λένε: «Αν εγώ ήμουν Πρωθυπουργός θα έκανα εκείνο ή το άλλο».

Η άσκηση κριτικής είναι ωφέλιμη, θα διευκρίνιζα: όταν γίνεται από δημοσιογράφγο που έχει τα κατάλληλα προσόντα. Ικανότητα, γνώση, και αντικειμενικότητα. Διότι υπάρχουν και οι άλλοι, για τους οποίους δεν χρειάζεται περιγραφή. Ο Θανάσης Παπανδρόπουλος κάνει ένα ψυχογράφημα του Γιάννη Μαρίνου με διεισδυτική ματιά και λογοτεχνική διατύπωση. Πετυχαίνει, έτσι, να κάνει πιο ενδιαφέρουσα την ανάλυση μιας προσωπικότητας, που, ασχολείται μεν με αριθμούς και πεζά πράγματα, εκεί όμως κρύβονται κανόνες ζωής, η τήρηση των οποίων κάνει τη διαβίωση όλων, όσων ασχολούνται ή όχι με αριθμούς, πιο όμορφη. Πίσω από το αυστηρό υφος και την ψυχρή ενίοτε συμπεριφορά, που την επέβαλλε, νομίζω, η φύση του λειτουργήματός του, προβάλλει ένας ευγενής κι ευχάριστος άνθρωπος, που κρύβει, μπορώ να καταθέσω, ευαισθησίες τις οποίες επέδειξε μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Μια απόδειξη:

Ο Πέτρος Σουπουρής και ο αδελφός του Κώστας είναι από το Παλαίκυθρο, χωριό κοντά στη Λευκωσία. Κατά την τουρκική εισβολή εκτελέστηκαν εν ψυχρώ οι γονείς τους, άλλα δυο αδέλφια τους και η θεία τους. Ο Κώστας, 9 ετών τότε, κατάφερε να διαφύγει. Ο Πέτρος, 10 ετών, έφερε διαμπερές τραύμα από σφαίρα. Διασώθηκε επειδή οι εκτελεστές νόμιζαν ότι σκοτώθηκε. Τότε μου αφηγήθηκαν στο φακό, στα σκαλοπάτια ενός σπιτιού της Λευκωσίας όπου εφιλοξενούντο, τα όσα υπέστησαν. Κινηματογραφιστής ήταν ο Δώρος Παρτασίδης, που ανέφερα στην αρχή. 25 χρόνια αργότερα, επεδίωξα και βρήκα τα ίχνη τους, και στον ίδιο χώρο συνομίλησα ξανά μαζί τους για πράγματα ευνόητα. Η προβολή έγινε από την τηλεόραση της ΕΡΤ. Ο Γιάννης Μαρίνος, που είχε περάσει κι αυτός δύσκολα παιδικά χρόνια με αρρώστιες, με την Κατοχή, ενώ είχε χάσει και τον πατέρα του στα 13 του χρόνια, μου αποκάλυψε ότι αυτός είχε σπουδάσει τα δυο παιδιά. Ο ένας έγινε πιλότος Πολιτικής Αεροπορίας κι ο μικρότερος προγραμματιστής στο Αρχηγείο της Αστυνομίας Κύπρου. Οι στερήσεις του Γιάννη Μαρίνου μπορεί να ήταν ένα έναυσμα, ωστόσο το περίσσευμα ψυχής είναι που καθορίζει ανάλογες συμπεριφορές. Ανθρώπινες. Κάτι ακόμη. Ο Πέτρος Σουπουρής έγινε σπουδαίος πιλότος και είχε αναπτύξει έντονη συνδικαλιστική δραστηριότητα, αφήνοντας πίσω τη φήμη σκληρού διαπραγματευτή. Ο Γιάννης Μαρίνος δεν ξέχασε τον εαυτό του. Του διαμήνυσε συμβουλευτικά ότι είναι καλός ο συνδικαλισμός φτάνει να τον διέπει το μέτρο της λογικής.

Όταν μιλά κανείς γι’ αυτό το βιβλίο θα μοιράσει τα σχόλια του σε δυο πρόσωπα. Στον Θανάση Παπανδρόπουλο, τον συγγραφέα του, και στον Γιάννη Μαρίνο, για την αρθρογραφία του, που είναι το αντικείμενο του βιβλίου. Θα πρόσθετα και τον «Οικονομικό Ταχυδρόμο», όσο κι αν είναι περιττολογία, επειδή το περιοδικό ήταν ταυτισμένο με τον Γιάννη Μαρίνο, ο οποίος σε όλη τη θητεία του, κάπου 31 χρόνια, δεν περιοριζόταν στους αριθμούς των στατιστικών και των κρατικών ανακοινώσεων, που είναι ακατανόητοι για τον μέσο άνθρωπο. Ήταν ο πρώτος που ερμήνευσε τα οικονομικά μεγέθη με βάση τον αντίκτυπο που έχουν στον απλό πολίτη, γιατί επηρεάζουν αποφασιστικά τη ζωή του. Παρατηρεί τα πάντα και επικεντρώνει την κριτική του σε τέσσερις παράγοντες, ο καθένας από τους οποίους έχει το δικό του μερίδιο ευθύνης, με τις εξαιρέσεις τους φυσικά: στους πολιτικούς, τους συνδικαλιστές, τους δημοσιογράφους και την άθλια εκπαίδευση. Στους πολιτικούς καταλόγιζε μεγάλη ευθύνη όταν έκαναν τα αντίθετα από ότι ήταν το σωστό, πόσο, μάλιστα, όταν το γνώριζαν. Θ’ αναφέρω δυο διαφωτιστικές περιπτώσεις:

Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε πει: «Η πολιτική της εθνικής ανεξαρτησίας δεν μπορεί να διαφυλαχτεί χωρίς μια ισχυρή οικονομία, που δεν θα εξαρτάται άμεσα από το εξωτερικό”. Διακόσια χρόνια πριν απ’ αυτόν το προείπε αποφθεγματικά ο Ιωάννης Καποδίστριας, του οποίου η δολοφονία άλλαξε τη μοίρα της χώρας: “Να προαγάγωμεν όσον το δυνατόν τα οικονομικά μας. Καλή αυτών διαχείρησις σημαίνει δια το μέλλον, Μεγάλη Πατρίς”. Αυτόν όμως δεν τον άφησαν να δείξει την αποτελεσματικότητά του, χωρίς να είναι αβάσιμη η θετική αποτίμηση. Πρόκειται για μια αλήθεια της οποίας τις συνέπειες τις ζούμε στις δυσκολίες των τελευταίων ετών.

Ο “Οικονομικός Ταχυδρόμος” έδωσε σημασία σε παράγοντες της διεθνούς σκηνής. Από τις σελίδες του μίλησαν, για πρώτη φορά σε δυτικό περιοδικό, δυο από τους πρωτεργάτες της “Αλληλεγγύης”: Ο Λεχ Βαλέσα και ο Άνταμ Μίχνικ (3), όταν, αντίθετα, η ελληνική κυβέρνηση “συνομιλούσε” με τον Γιαρουζέλσκι.

Τον Άνταμ Μίχνικ, τον είχε συστήσει στα ελληνικά μέλη της Ένωσης Ευρωπαίων Δημοσιογράφων ο Θανάσης Παπανδρόπουλος, τον οποίον γνώρισα από κοντά ως μέλος της Ένωσης αυτής. Εκεί εξετίμησα τα προσόντα του: Πολύγλωσσος, πολυμαθής, ευθύς με όλους, έντιμος, κοινωνικός, ικανός στη διαχείριση δημοσιογραφικών θεμάτων, επί σειράν ετών εκλεγμένος Πρόεδρος της Ένωσης, που σημαίνει ότι για να εκλεγεί χρειάζονταν και οι ψήφοι των μελών των άλλων ευρωπαϊκών τμημάτων. Απέναντι του είχε τους πολυμήχανους Ισπανούς που είχαν δύναμη και διασυνδέσεις που έφταναν έως τα Ανάκτορα της χώρας τους. Ο Θανάσης Παπανδρόπουλος είχε ως μόνη δύναμη την προσωπικότητα και την αξία του. Ποτέ δεν τον ξεπέρασαν. Επί των ημερών του η Ένωση Ευρωπαίων Δημοσιογράφων είχε πλούσια δράση και κύρος.

Σ’ ένα συνέδριο στη Βαρσοβία μας γνώρισε, λοιπόν, τον Άνταμ Μίχνικ, μια δυναμική περίπτωση του ευρωπαϊκού δημοσιογραφικού χώρου. Ο Μίχνικ είχε στηρίξει τον Λεχ Βαλέσα και φυλακίστηκε για τη δράση του. Όταν όμως έπεσε το καθεστώς δεν παρουσίασε γραμμάτια για εξόφληση. Κι όταν ο Λεχ Βαλέσα έγινε Πρόεδρος της Πολωνίας και σύντομα η συμπεριφορά του χαρακτηρίζονταν από την αλαζονεία της εξουσίας, πήγε εναντίον του. Ο Άνταμ Μίχνικ συνδύασε τη θεωρία με την πράξη, ισορρόπησε τη σκέψη με τη δράση. Μέσα σ’ έναν κόσμο, όπου η προβολή του life style και της μικροπολιτικής έγιναν πλέον καθεστώς, αυτός δεν ακολούθησε την εύκολη μίμηση. Έδωσε εύσημα τιμής σ’ ένα λειτούργημα, που στις μέρες μας παραπαίει. Στη Βαρσοβία είδα με πόση εκτίμηση και ουσιώδη λακωνικό λόγο χαιρέτησε ο Άνταμ Μίχνικ τον Θανάση Παπανδρόπουλο. Πρόκειται για τη σφυρηλάτηση συναδελφικών δεσμών πάνω στο αμόνι κοινών δημοσιογραφικών πεποιθήσεων.

Επέλεξα μια χαρακτηριστική περίπτωση για να αναδείξω, μέσα από την αλήθεια μιας στιγμής, την ευρωπαϊκή αναγνώριση του Θανάση Παπανδρόπουλου. Στο διάστημα που ήμουν ενεργό μέλος της Ένωσης Ευρωπαίων Δημοσιογράφων διαπίστωσα από ποιά υλικά είναι φτιαγμένος, υλικά τα οποία ποτέ δεν οξυδόθηκαν. Πέρασε κι αυτός, με τη δική του αξία, στην ιστορία του «Οικονομικού Ταχυδρόμου».

Χωρίς να έχω ιδιαίτερη εξειδίκευση, θέλησα να δώσω μια κάποια διάσταση της προσωπικότητας και της προσφοράς και των δυο: του Γιάννη Μαρίνου και του Θανάση Παπανδρόπουλου, βασισμένος στις σελίδες αυτού του βιβλίου, στις εμπειρίες που αποκόμισα από τότε που τους γνώρισα και με σχετικές παρεκβάσεις που στήριζαν, νομίζω, την τοποθέτησή μου. Το έκανα ευθέως, χωρίς περιστροφές. Άλλωστε θα ήταν άπρεπο να στρουθοκαμηλίσει κανείς για μια έκδοση, που έχει ως στόχο να απομονώσει ακριβώς τους στρουθοκαμήλους.

——–
1. Η παρουσίαση αυτή και έγινε στην Ελληνοαμερικανική Ένωση, στην Αθήνα, στις 21 Ιανουαρίου 2020. Προσωπικά περιορίστηκα αποκλειστικά και μόνο στο βιβλίο. Στην εκδήλωση συμμετείχαν σημαντικοί οικονομικοί παράγοντες, οι οποίοι αναλώθηκαν στην ανάλυση των οικονομικών προβλημάτων της χώρας, με βάση τις απόψεις του Γιάννη Μαρίνου. Συμμετείχαν: Αθανάσιος Διαμαντόπουλος, καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Λεωνίδας Φοίβος Κόσκος, πρόεδρος του Hellenic American University, Ντίνος Λαμπρινόπουλος τ. Πρόεδρος της Ελληνικής Εταρίας Δοικήσεως Επιχειρήσεων.

2. “Ακατάλληλο για στρουθοκαμήλους – Ο Γιάννης Μαρίνος στη μάχη για την αποτροπή της χρεοκοπίας της χώρας”. Εκδόσεις Kέρκυρα Economia Publishing, Αθήνα 2019

3. Άνταμ Μίχνικ (Adam Michnik). Εκδότης και διευθυντής της μεγαλύτερης πολωνικής εφημερίδας Gazeta Wyborcza(650000 φυλλα κυκλοφορία). Υπήρξε ηγετικό στέλεχος της «Αλληλεγγύης» και θρυλική μορφή της αντιπολίτευσης ενάντια στο σοσιαλιστικό καθεστώς της Πολωνίας, παρόλο που οι γονείς του ήταν αφοσιωμένοι κομμουνιστές. Γεννήθηκε το 1946 και είναι συγγραφέας πολλών βιβλίων

*Δημοσιογράφος, συγγραφέας, έχει τιμηθεί με το Ευρωπαϊκό Δημοσιογραφικό Βραβείο Κων. Καλλιγάς, για το ήθος και τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό του

Το άρθρο Ένα βιβλίο που επέχει τη θέση δοκιμίου για την οικονομία Αθανάσιου Παπανδρόπουλου: “Ακατάλληλο για στρουθοκαμήλους”… Του Κώστα Σερέζη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Τον Κωνσταντίνο Καλλιγά (1928-1993) τον γνώρισα προτού τον συναντήσω (1). Χρόνια πολλά πριν, αρχές της δεκαετίας του 1960. Έκανα ήδη τα πρώτα μου βήματα στη ραδιοφωνία της Κύπρου ως κειμενογράφος, παρουσιαστής ειδήσεων και εκφωνητής σε διάφορες εκπομπές. Ο τότε διευθυντής του ραδιοφώνου Ανδρέας Χριστοφίδης, μου ανέθεσε να επιμελούμαι και να παρουσιάζω κάποια κείμενα που έρχονταν από την Αθήνα. Έφεραν την υπογραφή του Κωνσταντίνου Καλλιγά. Ήταν κείμενα γραμμένα στη γραφομηχανή, πάνω σε διαφανές χαρτί και σε πυκνές σειρές. Πυκνά όμως ήταν και τα νοήματα αυτών των κειμένων, όπως γρήγορα διαπίστωσα. Έτσι που οι φράσεις ήταν φορτωμένες με σκέψεις και απόψεις, συχνά μακροσκελείς με πλούσιες παρενθέσεις, κείμενο κατάλληλο περισσότερο για δημοσίευση και κατ’ ιδίαν ανάγνωση παρά για εκφώνηση, έπρεπε να γίνει πιο «ραδιοφωνικό», όπως λέγαμε, με μικρότερες φράσεις, εύληπτες στο ευρύ κοινό, με εναλλαγές φωνών και προσθέτοντας τις κατάλληλες μουσικές σε μια προσέγγιση κλασικού ραδιοφώνου, όπως συνηθίζονταν τότε. Εξετάζοντας με περισσότερη φροντίδα αυτά τα κείμενα για να γίνουν οι αναγκαίες παρεμβάσεις είδα πόσο γνήσια ιδεολόγος ήταν ο συνεργάτης από την Αθήνα σε ό,τι έγραφε και ανέλυε. Πόσο διαποτισμένος ήταν από ένα βαθύ αίσθημα δικαίου και ανθρωπιάς. Δεν ήταν κείμενα που αναφέρονταν στην Κύπρο και το πρόβλημά της οπότε θα ήταν πιο άμεση για τον τόπο αυτή η ευαισθησία. Ήταν προβληματισμοί πάνω στις διεθνείς εξελίξεις της εποχής εκέινης, που τις αντίκριζε με γνώση και ευθύνη, μ’ ένα οικουμενικό πνεύμα, σαν γεγονότα που συνέβαιναν στη γειτονιά μας.

Η ανάμειξή μου μ’ αυτά τα κείμενα κράτησε, αν θυμάμαι καλά, κοντά δυο χρόνια. Μια λεπτομέρεια στο σύνολο των επαγγελματικών μου υποχρεώσεων στο ΡΙΚ. Πολύ αργότερα έμαθα τα στοιχεία εκείνα που συνέδεαν τον Κωνσταντίνο Καλλιγά με την Κύπρο. Ως ανταποκριτής μεγάλης γαλλικής εφημερίδας είχε πάει στη Μαδαγασκάρη το 1957, για να συναντήσει τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, μόλις είχε απελευθερωθεί από τις Σεϋχέλλες, βρετανική αποικία τότε και τόπος εξορίας του. Από το 1954, που άρχισε να ενδιαφέρεται για την Κύπρο και μέχρι το τέλος της ζωής του, αρθρογραφούσε συνέχεια για το Κυπριακό. Έγραψε ακόμη και μια βιογραφία του Μακαρίου εξιστορώντας τον τρόπο με τον οποίον άρχισε ο Κυπριακός Απελευθερωτικός Αγώνας. Το πάθος και η απεριόριστη αγάπη του για το νησί δεν ήταν χωρίς εξήγηση. Ενδεικτική είναι η εξής τοποθέτησή του: «Η Κύπρος δεν είναι υπόθεση ορισμένου αριθμού τετραγωνικών χιλιομέτρων και ορισμένων εκατονάδων χιλιάδων Ελλήνων. Η Κύπρος είναι μια ολόκληρη Ελλάδα. Μια δεύτερη Ελλάδα. Η δε γεωπολιτική θέση της είναι τέτοια, ώστε και μόνη η παρουσία της είναι καθοριστική για όλο τον ελληνισμό. Με την ύπαρξη του κυπριακού κράτους το «εύρος» του βήματος του ελληνισμού αρχίζει από τον Έβρο και καταλήγει στη Μέση Ανατολή και στο Σουέζ. Αν επρόκειτο να χαθεί η Κύπρος όλες οι γεωπολιτικές και δυναμικές ισορροπίες και οι συνέπειες θα ήταν βαρύτατες, ακόμη και για τον ελλαδικό ελληνισμό, ο οποίος θα αποτελούσε τον επόμενο στόχο. Η δυναμική παρουσία της Κύπρου και του κυπριακού ελληνισμού είναι πολλαπλάσια εκείνης την οποίαν υποδηλώνουν οι ποσοτικές τους παράμετροι. Και αυτό πρέπει να το γνωρίζουν οι Έλληνες».

Φωτεινές απόψεις που έρχονται σε αντίθεση με το κλίμα αντιπαλότητας μεταξύ Κύπρου και Ελλάδας που πολλοί, ακούσια ή εκούσια, προσπαθούσαν στο παρελθόν να προβάλουν ή και να καλλιεργήσουν. Απόψεις που δείχνουν, μακριά από εθνικιστικούς φανατισμούς, την πίστη του στο μέλλον και το μεγαλείο του ελληνισμού, μ’ ένα όραμα ευπατρίδη αλλά και με θεωρητική γνώμη πολιτικού επιστήμονα.

Πρόταξα το ενδιαφέρον του Κωνσταντίνου Καλλιγά για την Κύπρο αφού απ’ εκεί είχα την πρώτη επαφή μαζί του. Αργότερα, όταν εγκαταστάθηκα στην Αθήνα, Δεκέμβριο του 1974, τον γνώρισα πλέον και προσωπικά, και «κατ’ όψιν».

Τα κείμενά του ήταν πράγματι η έκφραση του ανθρώπου και της προσωπικότητάς του. Μιλούσε σαν δικηγόρος. Όπως και το ύφος των κειμένων του παρτυρούσαν τον επηρεασμό του από τα νομικά, τα οποία σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Είχε μια ευγένεια στην έκφραση και το ύφος, όπως κομψή ήταν και η πνευματική του δημιουργία. Οι συνήθειες και οι εκφράσεις του θύμιζαν Άγγλο αριστοκράτη αλλά είχε και τη λεπτότητα Γάλλου ευγενούς. Άλλωστε μαζί με το απολυτήριο του γυμνασίου στα 17 του χρόνια από το Λεόντιο, είχε αποκτήσει και το γαλλικό «μακαλορεά» (baccalaureat). Όλ’ αυτά έρχονταν σαν άμεση διαπίστωση, παρά το γεγονός ότι η εμφάνισή του ήταν ατημέλητη, με την πάντοτε φθαρμένη δερμάτινη τσάντα να κρέμεται από τον ώμο του, φιλοξενώντας τα προσωπικά του είδη για το θαλάσσιο μπάνιο, που έκανε ανελλιπώς χειμώνα-καλοκαίρι, μόλις τέλειωνε τη σύνταξη του άρθρου του στην «Καθημερινή», όπου δούλευε από τη Μεταπολίτευση και μετά. Μια συνήθεια που παρέπεμπε στον τρόπο ζωής φλεγματικού Εγγλέζου. Να ήταν άραγε η εμφάνισή του ένα κοινωνικό σχόλιο στις συνήθειες πολλών για «σινιέ» ντύσιμο, κάτι που τον έβρισκε αντίθετο και επικριτή, ή η βαθύτερη επίγνωση ότι η ευγένεια πηγάζει από την ψυχή, την ανατροφή και την παιδεία και όχι από τους οίκους μόδας της Γαλλίας και της Ιταλίας; Να πρότασσε στον κοινό σνομπισμό ένα δικό του προσωπικό σνομπισμό; Ό,τι και να έκανε πάντως το έκανε συνειδητά.

Από την άλλη οι συσχετισμοί των συνηθειών του με ξένα πρότυπα δεν υποδηλώνουν μιμητισμό. Αντίθετα ο Κωνσταντίνος Καλλιγάς, ένας γνήσιος suis generis τύπος, ήταν ένας αθεράπευτος Έλληνας σε κάθε έκφραση της ζωής και του χαρακτήρα του. Ένας Έλληνας που τράβηξε χυμούς από τις πιο γνήσιες δεξαμενές της ελληνικής παράδοσης. Είχε μια σπάνια και ευρύτατη μόρφωση, που δεν την απέκτησε μόνο στο Πανεπιστήμιο. Η μητέρα του, το γένος Αγελάστου, ήταν από παλιά βυζαντινή οικογένεια της Κωνσταντινούπολης, κλάδοι της οποίας, μετά την Άλωση, πήγαν στην Ιταλία. Χωρίς να έχει ιδιαίτερη οικονομική άνεση, του διέθεσε από μικρό παιδί, δασκάλους στο σπίτι. Ήταν μια μάνα που πίστευε ότι η καλύτερη προίκα είναι η παιδεία. Υπήρξε καθηγήτρια στο Ωδείο Αθηνών και πήρε απ’ αυτήν την αγάπη για την καλή μουσική και μια βαθύτερη ψυχική καλλιέργεια. Κάποτε ο Κωνσταντίνος Καλλιγάς, αυτός ο μετρημένος άνθρωπος, που πρόσεχε μη θίξει κανέναν, έγινε έξαλλος ένα πρωινό, σε κείνες τις απίθανες ώρες που πήγαινε στο γραφείο του, όταν άκουσε από το χώρο της γραμματείας της εφημερίδας να ξεχύνεται εκκωφαντικά από ένα μικρό τρανζίστορ μια χυδαία αμανοειδής μουσική, τάχα ελληνική. Και συνέστησε με έντονο ύφος, ενώ δεν του έπεφτε λόγος, σεβασμό στο καλό γούστο.

Ο πατέρας του είχε την καταγωγή από την Κεφαλλονιά. Ευγένεια και εδώ. Το όνομα Καλλιγάς προέρχεται από τον “κέλητα ίππο”, από τον ίππο τον δρομικό, το άλογο της ιππασίας, που το παροτρύνεις με αγάπη και όχι τον υποζύγιο ίππο, τον κατάλληλο για ζέψιμο. Σαν πήγασοι παιδείας και μόρφωσης, σε εποχές πνευματικής ανέχειας, ήταν οι Καλλιγάδες. Σχολάρχης ο παππούς του στο Λεωνίδιο της Πελοποννήσου, διαπρεπής δικηγόρος ο πατέρας. Σ’ αυτό το περιβάλλον, έμφυτα και επίκτητα, πλούτισε το μυαλό και κόσμησε την ψυχή του. Είχε ευρεία αντίληψη κι ένα μεγάλο συναισθηματικό απόθεμα. Γι’ αυτό και στα κείμενά του δεν υπάρχει μόνο ο καλός νομικός, ο γνώστης των προβλημάτων, ο ικανός αναλυτής που βρίσκει το νήμα εκείνο που θα τον οδηγήσει σ’ ένα σωστό και αξιόπιστο αποτέλεσμα. Είναι και ο άνθρωπος που νοιάζεται για τον άνθρωπο. Προτού ακόμη γίνουν τα ανθρώπινα δικαιώματα επιλεκτικό και για τούτο υποκριτικό επίκεντρο της πολιτικής ορισμένων κρατών, ο Κωνσταντίνος Καλλιγάς τα είχε ως γνώμονα των σκέψεών του στην αρθρογραφία και τα πιστεύω του. Όταν διάβαζε κανείς το καθημερινό, ανώνυμο πάντα, πολιτικό άρθρο της “Καθημερινής”, που το έγραφαν διάφοροι, δεν ήταν δύσκολο να διαπιστώσει ποιό ήταν του Καλλιγά. Όχι μόνο γιατί ξεχώριζε από το ύφος αλλά και για την ιδεολογική γραμμή και τη φιλοσοφία που το διέκρινε. Τον σεβασμό που είχε για τον άνθρωπο και την αξιοπρέπειά του δεν την επέβαλλε η ιδιότητα του Χριστιανού, του Ορθόδοξου, του θρησκευόμενου ατόμου, γιατί, ουσιαστικά και συνειδητά έτσι ήταν, προέρχονταν βασικά από την ανθρώπινη ποιότητά του. Ένιωθε τη χαρά να προσφέρει πάντοτε. Και το κύρος της γραφής του ήταν ένα μέσο.

Έφηβος ακόμη, κατά τα χρόνια της κατοχής, μετά την ιταλική συνθηκολόγηση, είχε βοηθήσει και είχε σώσει πολλούς Ιταλούς από τα χέρια των Γερμανών στην Ύδρα, όπου ζούσε τότε η οικογένειά του. Το ίδιο έγινε και με πολλούς Εβραίους. Ήταν μια ενέργεια, η οποία, όταν έγινε γνωστή αργότερα, συνέβαλε στο να θεωρηθεί αριστερός, πράγμα που του κόστισε κάποιες διώξεις. Μετά το τέλος του πολέμου εκείνου, είχε εργαστεί για την προσέγγιση των δυο λαών, που τους είχε χωρίσει η απερίσκεπτη και αλαζονική συμπεριφορά του ιταλικού φασισμού. Σε αναγνώριση το ιταλικό κράτος τον τίμησε δια του Προέδρου του, μετά θάνατον, με το “Ordine al Merito della Republica Ialiana”, μια διάκριση που ήρθε να προστεθεί στο «Χρυσό Σταυρό του Φοίνικα», με τον οποίον τον είχε τιμήσει ήδη η πατρίδα του.

Η έννοια της δημοκρατίας ήταν βαθιά ριζωμένη μέσα του. Κάθε παρέκκλιση ήταν γι’ αυτόν δοκιμασία ζωής. Ο άνθρωπος που είχε την πνευματική ηδονή να απαγγέλλει στα αρχαία τον Όμηρο και να βυθίζεται τακτικά στη σοφία των αρχαίων Ελλήνων και στις μεγάλες έννοιες και αλήθειες που εκείνοι δίδαξαν και έγιναν σήμερα κτήμα του πολιτισμένου κόσμου, δεν μπορούσε να αντέξει την αναξιοπάθεια των Ελλήνων και την κατάπτωση, γενικά, στην οποίαν είχε φέρει την Ελλάδα η Απριλιανή Δικτατορία. Από τον πρώτο κιόλας χρόνο συλλαμβάνεται ως ύποπτος και μένει για ένα διάστημα στη φυλακή. Τον επόμενο χρόνο, το 1968, συλλαμβάνεται μαζί με τον καταζητούμενο καθηγητή Βασίλη Φίλια, και παραμένει υπό κράτηση για τρεις μήνες. Το ουσιαστικό είναι ότι ο Κωνσταντίνος Καλλιγάς, πριν και μετά τις κρατήσεις του, αφού σταμάτησε την επαγγελματική του σταδιοδρομία, έγινε το κλειδί της ενημέρωσης του ξένου τύπου για τα συμβαίνοντα στην Ελλάδα. Είναι κοινή ομολογία ότι από τη θέση αυτή επιτέλεσε ένα έργο καταλυτικό και ανεπανάληπτο. Και το ουσιαστικότερο. Όχι μόνο δεν εκμεταλλεύτηκε τη δράση του εκείνη, πράγμα που δείχνει το ήθος και την ανιδιοτέλειά του, αλλά αρνήθηκε κάθε σχετική δημοσιότητα. «Η προβολή αντιστασιακών τίτλων, άλλοτε υπαρκτών και άλλοτε όχι, με την πρόθεση της εξαργύρωσής τους έχει γίνει πλέον τόσο εκτεταμένη […] που έχω αηδιάσει από ορισμένες τέτοιες εκδηλώσεις στην ελληνική κοινωνία», έγραψε. Τιμούσε όμως πάντα εκείνους που πράγματι είχαν προσφέρει για να μείνει παρένθεση και να μη γίνει καθεστώς η δικτατορία εκείνη.

Ο Κωνσταντίνος Καλλιγάς ήταν σε ορισμένες του εκδηλώσεις συντηρητικός, όχι όμως μονοσήμα-ντος. Είχε όμως και μια ριζοσπαστική ιδιοσυγκρασία. Μια συνείδηση αδέσμευτη. Δεν ζέστανε τα χέρια του σε καμιά πολιτική ηγεσία. Μόνο με τον Γεώργιο Παπανδρέου τον συνέδεε στενή φιλία. Από παράδοση οικογενειακή του φιλοβενιζελικού περιβάλλοντός του. Επί 20 χρόνια (1946-1966) εργάστηκε στο συγκρότημα Λαμπράκη («Το Βήμα» και «Τα Νέα») και για μερικά χρόνια ως αρθρογράφος του. Φιλία τον συνέδεε και με τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Εκτιμούσε το πνευματικό ανάστημα και των δυο. Απέναντι στην πολιτική ηγεσία είχε στάση κριτική και συχνά επικριτική. Με τη δύναμη όμως του πειστικού λόγου και όχι των ευκολων ύβρεων. Γι’ αυτό και είχε τη γενική εκτίμηση. Είναι χαρακτηριστικό αυτό που του είπε ένας σημαντικός πολιτικός όταν βρέθηκαν στο ίδιο τραπέζι. «Θα προσπαθήσω να γίνω αυτό που γράφεις». Χτύπησε ανελέητα τον λαϊκισμό. Ίσως ήταν ο πρώτος στο χώρο του που το έκανε. Για το εκφυλιστικό αυτό φαινόμενο έλεγε ότι «καταρρίπτει το προϊόν της κοινωνίας». Σε μια συνέντευξη που έδωσε λίγο προτού τον βρει ο θάνατος, τον οποίον αντιμετώπισε με γενναιότητα, είπε ότι «η μεγαλύτερη ανισότητα είναι η εξίσωση των ανίσων». Διάβαζα για τις ανάγκες αυτής της σκιαγραφίας ένα τυχαίο κείμενό του. Παντού υπήρχαν οι λέξεις «ποιόν», «ποιότητα», «ποιοτικός». Τον ενδιέφεραν οι επιλεκτικές διαδικασίες, τα ποιοτικά κριτήρια, οι διαλεκτικές προσεγγίσεις. Και σ’ αυτές στήριζε την άνοδο, την προκοπή, την πρόοδο του ελληνισμού, που υπήρξε ο άσβεστος πόθος του.

Όσο κι αν φαινόταν κατασταλαγμένος, γιατί ήξερε πού να ακουμπήσει, ήταν εντούτοις ένα ανήσυχο πνεύμα. Ερευνητικό και κριτικό μαζί. Θετικό ήταν το πέρασμά του από το Ευρωπαϊκό Πολτιστικό Κέντρο των Δελφών, του οποίου υπήρξε Πρόεδρος, όπως εποικοδομητική ήταν και η συμβολή του στο Ελληνικό Ινστιτούτο Άμυνας και Εξωτερικής Πολιτικής. Οι ανησυχίες του είναι ευδιάκριτες στα κείμενά του. Έγραψε κάποτε: «Ο δημοσιογράφος ενδέχεται να έχει παράγει έργο ποιοτικώς ανώτερο, ποσοτικώς περισσότερο, κοινωνικά σημαντικότερο και πνευματικά αξιολογότερο από το έργο άλλων (2) εργατών του πνεύματος και του καλάμου. Το έργο αυτό μένει συνήθως σκόρπιο. Και αυτό είναι μια αδικία. Αλλά εκείνοι που από πάθος, από ταλέντο, από μεράκι, αν θέλετε, άσκησαν αυτό το επάγγελμα, ποτέ δεν σκέφτηκαν την υστεροφημία τους. Και θα έπρεπε κάποτε ορισμένα κείμενα, ιδίως των παλαιότερων και διαπρεπέστερων να συγκεντρωθούν σε τόμους. Θα ωφεληθεί η ελληνική κοινωνία και θα προήγετο η Ιστορία».

*Δημοσιογράφος και συγγραφέας

—————

1. Το 1996 η Ένωση Ευρωπαίων Δημοσιογράφων θέσπισε το «βραβείο ήθους, δημοσιογραφικής εντιμότητας και προσήλωσης στην ευρωπαϊκή ιδέα», ως δραστηριότητα του Ελληνικού Τμήματος, το οποίο και το απονέμει. Το βραβείο φέρει έκτοτε το όνομα του Κωνσταντίνου Καλλιγά, που υπήρξε ο πρώτος Πρόεδρος του Ελληνικού Τμήματος από το 1982, που λειτούργησε ως σώμα, έως το θάνατό του το 1993, χωρίς να είναι αυτός ο κύριος λόγος που επελέγη για να τιμηθεί. Τότε μου ανατέθηκε να κάνω μια σκιαγραφία του, την οποίαν παρουσίασα στην αίθουσα συνεδρίων της ΕΣΗΕΑ (Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών), κατά την τελετή της πρώτης απονομής του βραβείου στον Γιάννη Μαρίνο, τον χαλκέντερο επί 31 χρόνια (1965-1996) εκδότη, διευθυντή και αρθρογράφο του περιοδικού «Οικονομικός Ταχυδρόμος», που διαδραμάτισε με αντικειμενικό τρόπο σημαντικό ρόλο στην ελληνική κοινωνία σε θέματα πολιτικής και οικονομίας. Είναι επίσης συγγραφέας βιβλίων της ειδικότητάς του και τιμήθηκε από πολλούς φορείς, όπως και από την Ακαδημία Αθηνών.

Για τη σκιαγραφία του Κωνσταντίνου Καλλιγά βασίστηκα στις δικές μου εμπειρίες από τη γνωριμία μου μαζί του και δεν επέμεινα στις λεπτομέρειες της πλούσιας δημοσιογραφικής του καριέρας. Με ενδιέφερε κυρίως η προσωπικότητά του, όπως την εισέπραττα μέσα από την καθημερινότητά του και από στοιχεία που γνώριζα μέσα από καθοριστικές περιόδους της ζωής του.

Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο τεύχος 2 (Απρίλιος-Μάιος 1997) του περιοδικού «Ένωση Ευρωπαίων Δημοσιογράφων – Ελληνικό Τμήμα» σε συνεργασία με το Media View.

2. Δεν αναφέρεται στην ολότητα των “εργατών του πνεύματος και του καλάμου» αλλά σε κάποιους, ανώνυμα βέβαια, δημιουργούς, που εμπίπτουν σ’ αυτή την κατηγορία.

Το άρθρο Κωνσταντίνος Καλλιγάς: Ένας ευπατρίδης της ελληνικής δημοσιογραφίας, που έστεκε με σεβασμό στην αλήθεια και την ποιότητα… Του Κώστα Σερέζη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.