Ασφαλώς και κάτι σχετικό θα έχετε ακούσει: έργο του ιταλού εικαστικού καλλιτέχνη – δημιουργού “conceptual” έργων όπως διευκρινίζεται – Maurizio Catellan αγοράστηκε – κατακυρώθηκε κατά τη διάρκεια δημοπρασίας του γνωστού οίκου Sotheby’s στον πλειοδότη (ιδρυτή πλατφόρμας κρυπτονομισμάτων παρακαλώ) έναντι του “ευτελούς” ποσού των 6,2 εκατομμυρίων δολαρίων! Δεν μπορεί· έχει βουΐξει ο τόπος και ο τύπος (γραπτός τε και ηλεκτρονικός). Σχόλια επί σχολίων επί σειράν ημερών.

Εκ πρώτης όψεως το γεγονός δεν θα είχε άξια λόγου σημασία αν δεν το χαρακτήριζε τουλάχιστον κάποια ιδιαιτερότητα. Άλλα έργα έχουν πιάσει πολύ υψηλότερες τιμές. Αν το καλοεξετάσει όμως κάποιος θα εντοπίσει τρεις τουλάχιστον ιδιαιτερότητες από τις οποίες η πρώτη είναι απόρροια της δεύτερης και αυτή της τρίτης. Η πρώτη έγκειται στο ότι η τιμή εκκίνησης ήταν μόλις οκτακόσιες χιλιάδες δολάρια. Δηλαδή είχε υποεκτιμηθεί με δεδομένο το που ανέβηκε η τελική τιμή κτήσης. Η δεύτερη στο ότι το ποσό που πρόσφερε ο τελικός πλειοδότης ήταν αποτέλεσμα πραγματικής μάχης. Δηλαδή δεν ήταν μόνον αυτός πρόθυμος να καταβάλει ένα σεβαστό ποσό για την απόκτησή του. Και η τρίτη στο ίδιο το έργο τέχνης που δεν ήταν τίποτε άλλο από μία μπανάνα στερεωμένη σε έναν τοίχο με αυτοκόλλητη ασημί ταινία! Δηλαδή κάτι που δύσκολα θα φανταζόταν ένας απλός άνθρωπος πως θα είχε διεγείρει το ενδιαφέρον τόσων φιλότεχνων.

Εντούτοις το πέτυχε. Μάλιστα, ο νέος ιδιοκτήτης παρέλαβε και πιστοποιητικό αυθεντικότητας και οδηγίες για την αντικατάσταση της μπανάνας οπότε αυτή είτε θα σαπίζει από την πολυκαιρία είτε θα καταναλώνεται ως επιδόρπιο από τον ίδιο τον ιδιοκτήτη ή κάποιον του περιβάλλοντός του! Υποθέτω πως θα υπάρχουν και οδηγίες για την αντικατάσταση και της ταινίας οπότε αυτή θα χάνει αναπόφευκτα την συγκολλητική της ικανότητα από την επανειλημμένη χρήση της καθώς η ζωή κάθε μπανάνας δεν θα ξεπερνά ένα μικρό αριθμό ημερών.

Διόλου περίεργο λοιπόν που το καλλιτέχνημα φέρει τον τίτλο «Comedian»! Όντως, κωμωδία!

Εύλογα, βέβαια, θα μπορούσε να αναρωτηθεί ο οποιοσδήποτε ή η οποιαδήποτε: «Αν εγώ αγόραζα μια παρόμοια μπανάνα και ένα ισόμηκες κομμάτι από την ίδια αυτοκόλλητη ταινία και τα στερέωνα σε έναν τοίχο, πόσα θα έδινε ένας συλλέκτης έργων τέχνης για να αποκτήσει το δημιούργημά μου;». Το πιο πιθανό ούτε δεκάρα τσακιστή! Εκτός και αν λιγουρευόταν την μπανάνα ή τον έκοβε λόρδα και τρέχαν τα σάλια του τη στιγμή που το έβλεπε, οπότε μπορεί να πρόσφερε μερικές πεντάρες με αντάλλαγμα την μπανάνα! Και αυτό γιατί το συγκεκριμένο έργο τέχνης δεν θα έφερε, όπως και το πανομοιότυπό του, την υπογραφή του Maurizio Catellan! Γιατί, όπως είχε γράψει εδώ και έναν περίπου αιώνα ο μεταξύ πολλών άλλων (συγγραφέας, ιστορικός τέχνης, πολιτικός ακτιβιστής) και συλλέκτης γερμανός Eduard Fuchs «Το φετίχ της αγοράς τέχνης είναι το όνομα του μαιτρ που έχει αποτυπωθεί στο έργο». Άλλο να διαβάζεις (αν διαβάζεται) σε κάποιο σημείο του καλλιτεχνήματος ή στο σχετικό πιστοποιητικό γνησιότητας Maurizio Catellan και άλλο ένα όνομα που δεν το αναγνωρίζει καλά-καλά ούτε ο θυρωρός της πολυκατοικίας όπου μένει ο/η κάτοχός του!

Γι’ αυτό και διαβάζουμε (ή ακούμε) συχνά-πυκνά στις “ειδήσεις” πως ξαφνικά έγινε πάμπλουτος κάποιος κακομοίρης χάρις σε έναν πίνακα που είχε αγοράσει μπιρ παρά από έναν πλανόδιο έμπορο σε κάποιο πανηγύρι προ ετών ή είχε βρει ξεχασμένο σε μια αποθήκη με τα πράγματα κάποιου προγόνου του και αποδείχθηκε πως ήταν μη καταγεγραμμένο ή χαμένο έργο ξακουστού ζωγράφου (και έσπευδε να τον ρευστοποιήσει με τη βοήθεια ενός οίκου δημοπρασιών)! Ή πως κάποιος κλαίει που έδωσε τα μαλλιοκέφαλά του για ένα γλυπτό που αποδείχθηκε τελικά πως δεν οφείλεται στον ονομαστό καλλιτέχνη, όπως νόμιζε και πιστοποιούσαν καλοπροαίρετα οι ειδήμονες, αλλά σε κάποιον μαθητή ή μιμητή του (και έσπευδε να το αποσύρει κακήν-κακώς από τη θέση που το έκανε περίοπτο στην αίθουσας δεξιώσεων της έπαυλής του)! Ή πως αποκαλύφθηκε πως ένας άγνωστος μεν αλλ’ επιδέξιος

και επιτήδειος καλλιτέχνης προωθούσε στην αγορά έναντι αδράς αμοιβής απομιμήσεις έργων ονομαστού ομότεχνού του περασμένων αιώνων ως αυθεντικά (και πλούτιζε σε βάρος των εύπιστων συλλεκτών σε συνεργασία συχνά με ευυπόληπτους οίκους δημοπρασιών παραπλανώντας ακόμα και τους καλύτερους εξπέρ της τέχνης)! Η αξία του ίδιου του έργου μπαίνει σε δεύτερη μοίρα, αν έχει στον ήλιο μοίρα. Λες και η τέρψη που προσέφερε χάνεται ή πολλαπλασιάζεται μονομιάς με την απόδοσή του σε έναν ήσσονα ή μείζονα αντίστοιχα δημιουργό. Ίδιον των εικαστικών τεχνών την εποχή της άκρατης εμπορευματοποίησης της τέχνης.

Αυτή είναι η μία πτυχή που αναδεικνύεται (όχι για πρώτη φορά) με την αγοροπωλησία του έργου του Maurizio Catellan. Γιατί υπάρχει ακόμα μία. Το κατά πόσο το «Comedian» είναι έργο τέχνης αντικειμενικά και όχι επειδή έτσι το αντιλαμβάνεται μία μειονότητα εστέτ. Βέβαια, όποιος ή όποια το αμφισβητήσει κινδυνεύει να απαξιωθεί στα μάτια μιας σημαντικής μερίδας του φιλότεχνου κοινού που εκστασιάζεται στη θέα ανάλογων καλλιτεχνικών δημιουργημάτων. Και να ακολουθεί τον αμφισβητία η φήμη του οπισθοδρομικού, του ανεξέλικτου, του παραδοσιόπληκτου, του κολλημένου στο παρελθόν, του ανίκανου να αντιληφθεί τα υψηλά νοήματα της σύγχρονης τέχνης, του μισονεϊστή, του αντιδραστικού, του αμέτοχου στα νέα κοινωνικο-καλλιτεχνικά ρεύματα. Κάτι που ενδεχομένως να το αποθαρρύνει να εκδηλωθεί ανοιχτά και να το αναγκάσει να εξωτερικεύσει μια προσποιητή συγκαταβατική αποδοχή του καλλιτεχνήματος.

Δεν πρόκειται βέβαια για θέμα γούστου. Περί αυτού ισχύει το λατινικό «de gustibus et coloribus non est disputandum» (ή, νεοελληνιστί, «περί ορέξεως κολοκυθόπιτα»). Άλλωστε και στο παρελθόν αμφισβητήθηκαν τεχνοτροπίες. Ιδιαίτερα αφότου οι τεχνολογίες ξεπερνούσαν σε πιστότητα αντιγραφής τις εικαστικές τέχνες, οπότε οι θεράποντες των τελευταίων κατέφευγαν σε πιο αφηρημένους τρόπους έκφρασης παρότι αντιμετώπιζαν την εχθρότητα των πιστών των εκάστοτε πιο κλασικών τάσεων. Δεν γλύτωσαν ούτε οι ιμπρεσιονιστές, οι εξπρεσιονιστές, οι φωβιστές κ.λπ. των δύο προηγούμενων αιώνων, παρότι σύντομα αποκτήσανε μια θέση στο πάνθεον των καλλιτεχνικών εκφράσεων. Ακόμα και όταν εγκαταλείφθηκε πλήρως η απεικονιστική αναπαράσταση με τον κυβισμό, τον ντανταϊσμό και άλλα πιο μοντέρνα εκφραστικά ρεύματα, ο εξοστρακισμός των εκφραστών τους ξεπεράστηκε ανώδυνα. Γιατί η αμφισβήτηση αφορούσε βασικά τον τρόπο έκφρασης και όχι τη φύση του έργου.

Σήμερα, αντίθετα, αμφισβητείται η φύση του δημιουργήματος ως έργου τέχνης σε περιπτώσεις όπως η κολλημένη σε τοίχο μπανάνα του Maurizio Catellan. Ή η λεκάνη τουαλέτας από μασίφ χρυσό (γνωστή ως «America») του ίδιου καλλιτέχνη που εκλάπη από το ανάκτορο του Blenheim το 2019 και έκτοτε, αν δεν μου διαφεύγει κάτι, αγνοείται η τύχη της παρά την σύλληψη του δράστη μετά από μία πενταετία! Ή η (προγενέστερη της λεκάνης του Catellan και γνωστή ως «Fontaine») λεκάνη του γάλλου (ντανταϊστή εκείνη την εποχή, δηλαδή το 1917) Marcel Duchamp. Είναι η κολλημένη σε έναν τοίχο μπανάνα έργο τέχνης; Και θα την τοποθετούσε ως έργο τέχνης για διακόσμηση ο καθένας μας στο σαλόνι του ακόμα και αν του την χαρίζανε δωρεάν; Μάλλον όχι. Τουλάχιστον αν δεν ήθελε να επιδείξει κάτι άλλο με την έκθεσή της.

Αν, όμως, αμφισβητείται η ιδιότητα του έργου τέχνης αυτών των δημιουργημάτων πως και συνεχίζεται η παραγωγή τους; Η απάντηση έχει πολλά σκέλη. Το ένα προφανώς έγκειται στο ότι κάποιοι δεν την αμφισβητούν. Είτε επειδή είναι πεπεισμένοι πως και αυτά τα δημιουργήματα αποτελούν μορφή τέχνης και έλκονται από το τι συμβολίζει το καθένα τους (και τι νόημα εκπέμπει χωρίς να εξετάζεται αν το κατανοεί ο κάθε λήπτης του), είτε γιατί δεν θέλουν να φανούν, στους κύκλους τους τουλάχιστον, εκτός τόπου και χρόνου και τα αποδέχονται με συγκατάβαση, είτε γιατί απλά αδιαφορούν και ακολουθούν έναν συρμό.

Ένα δεύτερο σχετίζεται με το γιατί, παρά την αμφισβήτησή τους, “πουλάνε”. Δηλαδή βρίσκουν αγοραστές. Γιατί, κακά τα ψέματα, δεν θα υπήρχε, με εξαίρεση κάποιους που έχουν βρει άλλους τρόπους για να εξασφαλίζουν τα προς το ζην, εικαστικός καλλιτέχνης να

προορίζει την αδιάθετη παραγωγή του μόνον για τις προσωπικές του αποθήκες ή τις προθήκες ιδρυμάτων στα οποία θα τα πρόσφερε ως δωρεά!

Ποια, όμως, είναι σε αυτή την περίπτωση τα κίνητρα των αγοραστών; Μπορεί να είναι μία ματαιοδοξία: να καταγραφούν στην ιστορία ως μαικήνες οι οποίοι, από τη στιγμή που δεν μπορούν να δημιουργήσουν μία συλλογή με δημιουργήματα καταξιωμένων καλλιτεχνών του παρελθόντος, καταφεύγουν σε μία σύγχρονη παραγωγή που δεν είναι εφικτό να συγκρίνεται με τις προγενέστερές της λόγω ανομοιότητας. Μπορεί να είναι και μία άλλου είδους ματαιοδοξία: να κάνουν επίδειξη της οικονομικής τους επιφάνειας χωρίς να “κατεβούν” στο επίπεδο του ποδοσφαιροπαράγοντα ή του τακτικότατου θαμώνα ελαφρολαϊκών κέντρων ή του παρεπίδημου άντρων του διεθνούς τζετ-σετ. Μπορεί να είναι και η εξασφάλιση της υστεροφημίας τους μέσω της δωρεάς και, στη συνέχεια, έκθεσης σε κάποιο μουσείο της φερώνυμης συλλογής τους. Μπορεί, πάντως, να είναι και μία πραγματική πίστη στην καλλιτεχνική αξία αυτών των δημιουργημάτων και στο ότι με αυτόν τον τρόπο υποστηρίζουν τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή.

Μένει και το θέμα του πως αντιλαμβάνεται τη σημασία των δημιουργημάτων το κοινό, όχι τόσο αυτών που ομνύουν στην αξία τους και είναι ανά πάσα στιγμή πρόθυμοι και έτοιμοι να βγάλουν από το τσεπάκι τους την πιο ευφάνταστη ερμηνεία, αλλά αυτό που σπεύδει να τα δει ως εκθέματα είτε από περιέργεια είτε για να μην απουσιάσει από κάποιο σημαντικό καλλιτεχνικό γεγονός είτε επειδή, όπως αναφέρθηκε, τα αποδέχεται ως καλλιτεχνήματα με συγκαταβατικότητα. Αυτό το κοινό, σε οποιαδήποτε από τις τρεις κατηγορίες (ή κάποια άλλη που μου διαφεύγει) και αν ανήκει, έχει την ανάγκη ενός οδηγού, ζώντος ή γραπτού, που θα του μετακενώσει το «τι θέλει να πει ο (χειρο)ποιητής». Και να είναι πρόθυμο να πεισθεί «τοις κείνου ρήμασι». Όχι πάντα πολύ εύκολο αν κρίνει κανείς από τα (επιεικώς δυσνόητα) γραπτά πολλών τεχνοκριτών! Κάποτε είχα αναρωτηθεί τι θα μπορούσε να καταλάβει, όχι ένας αδαής αλλά κάποιος καλοπροαίρετος δέκτης των κειμένων τους, αναγνώστης διαβάζοντας φράσεις από κριτική έκθεσης εικαστικού όπως την εξής: «εξετάζοντας το οντολογικό πρόβλημα της παρουσίας – απουσίας και τη βιταλιστική έννοια της υπαρξιακής σχετικότητας σαν την ανοιχτή διαδικασία μιας νέας συνειδησιακής προβληματικής που διερευνά τα όρια της επικοινωνίας» που μου έχει μείνει απωθημένο αφότου την πρωτοδιάβασα εδώ και δεκαετίες. Φράσεις που, κατά τη γνώμη μου, απαξιώνουν το ίδιο το έργο στο οποίο αναφέρονται ή, μάλλον, αποδιώχνουν τον εν δυνάμει επισκέπτη της έκθεσής του!

Βέβαια, υπό αυτές τις συνθήκες είναι απόλυτα κατανοητό να συμβαίνουν ευτράπελα περιστατικά όπως το ακόλουθο που θρυλείται ότι συνέβη σε έκθεση έργων σύγχρονης τέχνης από συλλογή γνωστού έλληνα συλλέκτη πριν από όχι και τόσο πολλά χρόνια. Οδηγός που εξηγούσε τη σημασία των εκθεμάτων βρίσκεται ξαφνικά μπροστά σε ένα από αυτά που δεν ήταν παρά ένα σκέτο διπλό κρεββάτι, τα σκεπάσματα του οποίου, όμως, ήταν σε μια γωνία ξέστρωτα. Ξεκινά λοιπόν να (επινοεί κατ’ αρχάς) και να αναλύει την αιτία αυτής της τοπικής ακαταστασίας. Εκείνη τη στιγμή αριβάρει ασθμαίνων ένας από τους φύλακες του εκθεσιακού χώρου και αρχίζει να σιάζει το τσαλακωμένο σεντόνι. «Τι κάνεις εκεί;» τον ρωτά αλαφιασμένος ο οδηγός. «Κουράστηκα από την ορθοστασία, κάθισα μια στιγμή να ξαποστάσω και το ξέστρωσα. Και τώρα γύρισα για να το τακτοποιήσω» απαντά με ένοχο ύφος ο φύλακας. Δεν μπόρεσα να εξακριβώσω το κατά πόσον συνέβη πράγματι το περιστατικό, αλλά αναμφίβολα θα μπορούσε να έχει συμβεί. «Se non è vero, è moltoben trovato» κατά τον αφορισμό του Giordano Bruno!

Το άρθρο ΚΩΜΩΔΙΑ!… Του ΛΕΑΝΔΡΟΥ ΣΛΑΒΗ εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Οι Εκδόσεις Ηρόδοτος, διοργάνωσαν την Τετάρτη 6 Νοεμβρίου, την παρουσίαση του βιβλίου του Λέανδρου Σλάβη με τίτλο «Η Απολεσθείσα Παράδοση».

Για το βιβλίο μίλησαν οι:

Παναγής Παναγιωτόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής ΕΚΠΑ
Ιωάννα Σαββινίδου, φιλόλογος – εκδότρια
Λύντια Τρίχα, νομικός – ιστορικός

Στο τέλος των εισηγήσεων η συγγραφέας Νοέλ Μπάξερ υπέβαλλε ερωτήσεις στον Λέανδρο Σλάβη.

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο:
https://www.politeianet.gr/books/9789604854745-slabis-leandros-irodotos-i-apolestheisa-paradosi-345386

Το άρθρο Η Απολεσθείσα Παράδοση – Λέανδρος Σλάβης – Εκδόσεις Ηρόδοτος εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

… και του πάθους! … και του λάθους!
Και του πάθους με το οποίο αμφότερες οι πλευρές υποστηρίζουν αταλάντευτα τη θέση τους! Και του λάθους στη ανάδειξη του προβλήματος γιατί περιορίζεται σε μία μόνο πλευρά του και παραβλέπονται, εσκεμμένα ή όχι, οι υπόλοιπες! Βλέπουν το ευδιάκριτο “δέντρο” και χάνουν το αχανές και χαοτικό “δάσος”!

Ο λόγος για το πρόσθετο ύψος με το οποίο πριμοδοτεί ο Νέος Οικοδομικός Κανονισμός νέα κτίρια που τηρούν ορισμένους κανόνες δόμησης πιο φιλικούς προς το περιβάλλον και την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Αλλά δεν είναι το ύψος η ουσία του προβλήματος. Αυτό, απλά, “βγάζει μάτι” γιατί το παρατηρεί χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια ο καθένας και η καθεμία και από αυτή την υπέρβαση σε ένα κτίριο (ξενοδοχείο) σε μία ευαίσθητη περιοχή της πρωτεύουσας ξεκίνησε η αντίδραση και η αμφισβήτηση της ορθότητας των σχετικών διατάξεων.

Η ουσία του προβλήματος είναι η ευκολία με την οποία αλλάζουν οι όροι δόμησης και τα “παράθυρα” που ανοίγονται ασύστολα για να καταστρατηγούνται οι διάφοροι περιορισμοί των. Αυτή βρίσκεται πίσω από το σημερινό χάλι του (μεταπολεμικού κυρίως) νεοελληνικού άστεως, σε αγαστή συνέργεια με τους άλλους πυλώνες της κακοδαιμονίας των ελληνικών πόλεων, δηλαδή την απουσία γενικής διαχρονικής εφαρμογής ρυθμιστικών προβλέψεων που θα προστάτευαν την αισθητική και την εύρυθμη λειτουργία αυτών των πόλεων, την ευμεταβλησία των όρων δόμησης και τη βιομηχανική νομιμοποίηση οικοδομικών αυθαιρεσιών έναντι ευτελών (σε σχέση με το όφελος από την αυθαίρετη – δηλαδή παράνομη – κατασκευή) προστίμων. Προστίμων που καρπώνεται το ελληνικό κράτος χωρίς να αποδίδει κάτι σε αυτούς που υφίστανται τις δυσμενείς επιπτώσεις των παρανομιών!

Όπου και να στρέψει ένα άτομο το μάτι του δεν μπορεί παρά να διαπιστώσει τα αποτελέσματα της απουσίας μιας ενιαίας ισοϋψούς στέψης στα κτίρια που θα απάλυνε ακόμα και την αντιαισθητική ποικιλία των αρχιτεκτονικών των. Ακόμα και σε αστικές περιοχές “πίττα”, δηλαδή χωρίς υψομετρικές διαφορές, θα δει μέσα σε μία πλευρά ενός τετραγώνου να συνωθούνται πολυκατοικίες με διαφορετικά επιτρεπτά ύψη δόμησης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα: άλλο το ύψος προς τον κεντρικό δρόμο, άλλο προς τον κάθετό του· αλλά και διατήρηση του ύψους προς τον κεντρικό δρόμο, όχι μόνο στο βάθος του γωνιακού κτιρίου, μα και του όμορού του μέχρι ένα ορισμένο βάθος! Κάθε λίγο και λιγάκι προσφερόταν κάποιο “κατιτίς” και άλλαζαν οι όροι. Όχι πάντοτε δικαιολογημένα. Συχνά χαριστικά ή φωτογραφικά. Ή και απλά για την άκοπη δημιουργία πλούτου!

Έτσι και τώρα. Ή μάλλον εδώ και κάποια χρόνια γιατί δεν πρόκειται για διατάξεις τελευταίας κοπής. Απλά, λόγω απανωτών κρίσεων και μειωμένης οικοδομικής δραστηριότητας, τώρα έγιναν αισθητές οι επιπτώσεις τους και ξεσηκώθηκαν – δικαιολογημένα αλλά πολύ όψιμα – ακόμα και οι δημοτικές αρχές πολλών περιοχών της χώρας. Όχι δε κατ’ ανάγκην αυτών που θίγονται περισσότερο! Για να ευνοηθεί, λοιπόν, η κατασκευή πιο φιλικών προς το περιβάλλον κτιρίων προσφέρθηκε η ευχέρεια (σημαντικής) υπέρβασης του ανώτατου επιτρεπόμενου ύψους και του συντελεστή δόμησης.
Αξίζει το αποτέλεσμα αυτή η προσφορά; Θα άξιζε αν συνοδευόταν από μία υποχρέωση ευρύτερης εφαρμογής. Αν, λόγου χάριν, αφορούσε τη συνένωση γειτονικών οικοπέδων για τη δημιουργία μεγαλύτερων μονάδων και όχι το ξεφύτρωμα υψηλότερων κτιρίων ατάκτως ερριμμένων στον αστικό ιστό, που, προκαλούν το δημόσιο αίσθημα (ή, μάλλον, τη δημόσια αισθητική) που αναρωτιέται αν θα ήταν εφικτό να ενεργοποιηθεί επιτέλους κάποιος οικοδομικός “προκρούστης” να βάλει τέλος σε αυτές τις ανορθογραφίες. Ή η μείωση της επιφάνειας του υποχρεωτικού ακάλυπτου χώρου που αποβαίνει σε βάρος και των υπόλοιπων κτιρίων του ίδιου τετραγώνου. Ακάλυπτου χώρου, που, βεβαίως-βεβαίως, θα τσιμεντοστρωθεί, καθώς, ειρήσθω εν παρόδω, το “τσιμέντωμά” τους ξέφυγε από την “αποχουντοποίηση”.

Άλλωστε, το πρόσφατο παρελθόν θα έπρεπε να έχει διδάξει το πόσο ατελέσφορα είναι ακόμα και τα πιο φιλόδοξα μέτρα αν είναι ξεκρέμαστα ή χαριστικά.

Πάρτε το μέτρο που χάριζε ύψος και ορόφους σε πολυκατοικίες που αποσύρονται προς το εσωτερικό της παραδοσιακής οικοδομικής γραμμής. Τι απέδωσε; Ένα ξεκάρφωτο φαρδύτερο πεζοδρόμιο ή μία ξεκάρφωτη πρασιά εδώ και εκεί που δεν προσφέρει τίποτε στους περιοίκους, εκτός (ίσως) από αυτούς που εγκαθίστανται στους ορόφους που προεξέχουν προς τα πάνω και βλέπουν τους υπόλοιπους “αφ’ υψηλού”. Και ένα σωρό απεριποίητες (κατ’ ευφημισμόν) εσωτερικές όψεις (“οπίσθια”) σε κοινή θέα! Θα ήταν πολύ διαφορετικό (επί τα βελτίω) το αποτέλεσμα αν προβλεπόταν η εφαρμογή του σε οικοδομές ευρύτερης κλίμακας (π.χ. ενός ολόκληρου τετραγώνου ή ενός μεγάλου τμήματος αυτού από συνένωση όμορων οικοπέδων), καθώς, πέρα από την ομοιομορφία και ένα χρηστικό πεζοδρόμιο, θα πρόσφερε και έναν μεγαλύτερου μεγέθους αξιοποιήσιμο ακάλυπτο χώρο. Ενώ, αντίθετα, χωρίς αυτή την πρόβλεψη και ακόμα και αν αναμένεται το ίδιο (ή κάποιο παρεμφερές) αποτέλεσμα με την προοδευτική αντικατάσταση των υφιστάμενων πολυκατοικιών από νεότερες κατασκευασμένες σύμφωνα με το νέο μέτρο, τότε, φοβάμαι, δεν έχει ακόμα γεννηθεί η γενιά που θα το απολαύσει!

Πάρτε και το μέτρο που απαλλάσσει τις οικοδομές που προορίζονται για διαμερίσματα βραχυχρονίων μισθώσεων από την υποχρέωση εξοπλισμού των με έναν ελάχιστο αριθμό θέσεων στάθμευσης. Γιατί; Λες και οι υποψήφιοι ενοικιαστές των αποκλείεται να έρθουν με το αυτοκίνητό τους ή να νοικιάσουν ένα για να μετακινούνται κατά τη διάρκεια της παραμονής τους (και να επιβαρύνουν τη συχνά κορεσμένη και πυκνοδομημένη γειτονιά). Αλλά και για έναν άλλο λόγο. Ποιος αποκλείει τα περίφημα και “τρισκατάρατα” (για πολλούς) air-bnb να αποτελέσουν έναν συρμό ο οποίος κάποτε θα αρχίσει να φθίνει; Αν αυτό συμβεί (και μάλλον θα συμβεί), τότε αρκετοί ιδιοκτήτες των θα τα αποσύρουν από την συγκεκριμένη αγορά. Αν πρόκειται για μεμονωμένα διαμερίσματα μικρό το κακό. Αν, όμως, πρόκειται για ολόκληρες πολυκατοικίες τι θα γίνει; Θα υποχρεωθούν να παραμείνουν κλειστές ή να κατεδαφιστούν ή θα τους επιτραπεί να μετατραπούν σε πολυκατοικίες κοινών διαμερισμάτων χωρίς τις αναγκαίες θέσεις στάθμευσης; Με αποτέλεσμα, στη δεύτερη – και πιο πιθανή περίπτωση – το μέτρο να αποδειχθεί ένα “παράθυρο” (τεραστίων διαστάσεων) κατασκευής πολυκατοικιών χωρίς τήρηση των ίδιων υποχρεώσεων με τις υπόλοιπες και σε βάρος των συνθηκών διαβίωσης των περιοίκων.

Πάρτε και το μέτρο της μεταφοράς συντελεστή δόμησης, που, ευτυχώς να λέγεται, δεν βρήκε ευρεία εφαρμογή. Τι προέβλεπε; Τη δυνατότητα να μην εξαντλείται ο συντελεστής δόμησης σε μία οικοδομή και το μέρος του που δεν χρησιμοποιήθηκε να μεταφέρεται σε άλλο οικόπεδο. Άλλης περιοχής. Με αυτόν τον τρόπο, για παράδειγμα, θα μπορούσαν να διασώζονται εξαιρετικά αρχιτεκτονικά κτίσματα χωρίς να υφίσταται συγκριτικά ζημιά η ιδιοκτησία των. Αλλά, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για άλλους, όχι και τόσο καλοπροαίρετους σκοπούς. Όπως, για να αυξηθεί ο συντελεστής δόμησης σε περιοχές με μεγαλύτερη αξία ακινήτων. Ή, αντίθετα, για να απαλλαγεί από περιττή δόμηση μια προνομιούχος περιοχή σε βάρος μιας ήδη πυκνοδομημένης (στην οποία θα μεταφερόταν το περιττό φορτίο).

Θα μπορούσαν να παρατεθούν και άλλα παρόμοια (ίσως όχι με εξίσου σοβαρές επιπτώσεις) παραδείγματα. Όμως, ο στόχος αυτών των γραμμών δεν είναι μία ακατάσχετη περιπτωσιολογία, αλλά να γίνει κατανοητό το φαινόμενο και αντιληπτές οι παρενέργειές του. Και να γίνει μάθημα για το μέλλον. Αν και η μέχρι τώρα πορεία αποδεικνύει ότι κανένα παρελθόν “μέλλον” δεν μάθαινε επαρκώς το μάθημά του και δεν απέφευγε να υποπίπτει στα ίδια λάθη με το “παρελθόν” του! Ή, ίσως, δεν το μελετούσε γιατί προτιμούσε να μένει αδιάβαστο για ευνόητους λόγους.

Ωστόσο, όλες αυτές οι πρακτικές δεν έχουν δυσμενείς επιπτώσεις μόνο στο δομημένο υλικό περιβάλλον, αλλά και στο κοινωνικό. Γιατί υπάρχει και μία άλλη πτυχή: η αποδοχή αυτών των αλλαγών ή/και η ανοχή σε αυτές, όπως και η νομιμοποίηση αυθαίρετων κατασκευών με ανάλογα χαρακτηριστικά, είναι αντικοινωνική. Όχι τόσο γιατί ο οικοπεδούχος και ο εργολάβος της νέας οικοδομής, απλά και μόνο χάρη σε μία διάταξη ή στα στραβά μάτια των αρχών, βρίσκονται σε καλύτερη μοίρα από εκείνους μιας αντίστοιχης παλιότερης γειτονικής, όσο εξαιτίας της υποβάθμισης που υφίστανται οι παλιότερες οικοδομές. Έτσι, για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να χρυσοπλήρωσε ένα διαμέρισμα για τη θέα του, για το ότι το βλέπει ο ήλιος τον χειμώνα ή το δροσίζει το βοριαδάκι το καλοκαίρι, και, ξαφνικά, βρίσκεται εγκλωβισμένος σε ένα οικοδομικό “γούπατο” ανάμεσα στις γύρω ογκωδέστερες οικοδομές, χωρίς κανένα από τα “προικιά” του σπιτιού του και με σαφώς ψαλιδισμένη την αξία του ακινήτου του! Προς δόξαν της νεοελληνικής ισονομίας!

Βέβαια, υπάρχει και ένας αντίλογος. Τουλάχιστον για τις σημερινές χαριστικές διατάξεις. Η ασφαλέστερη αντισεισμική θωράκιση τω νέων οικοδομών, οι σύγχρονες απαιτήσεις θερμομόνωσης, οι νέες επιθυμητές ανέσεις και κάποιοι άλλοι παράγοντες έχουν αυξήσει σημαντικά το κόστος κατασκευής των κατοικιών. Και επιβαρύνουν ανάλογα το κόστος αγοράς των, το οποίο έχει εκτιναχθεί εξαιτίας και άλλων παραγόντων, όπως η μείωση του αποθέματος κατοικιών λόγω της μετατροπής των σε διαμερίσματα βραχυχρόνιας μίσθωσης, αλλά και η υπέρμετρη κερδοσκοπία (εκμετάλλευση της ζήτησης) ορισμένων κατασκευαστών και οικοπεδούχων (φαινόμενο πληθωρισμού απληστίας ή greedflation) που εκμεταλλεύεται την ανισορροπία προσφοράς και ζήτησης.

Για να μετριασθεί δε η επιρροή των και να επανέλθουν οι τιμές αγοράς (και, συνακόλουθα, ενοικίασης) νέων κατοικιών σε επίπεδα πιο προσιτά σε ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού μία “σχολή” κρίνει πως λύση είναι μία αύξηση του οικοδομήσιμου όγκου των νέων κτηρίων (ένα “δωράκι” σε κατασκευαστές και οικοπεδούχους) για να κατανεμηθούν σε περισσότερα τετραγωνικά τα κέρδη τους και οι αυξήσεις και να πέσουν οι τιμές. Και αυτό επιτυγχάνεται με αύξηση του επιτρεπόμενου ύψους και των συντελεστών κάλυψης ή/και δόμησης. Σωστή, φαινομενικά, αντιμετώπιση, η οποία, ωστόσο, παραμένει στενά “οικονομικίστικη” γιατί αγνοεί τις επιπτώσεις της στην ποιότητα των πόλεων.

Και έτσι, για μία ακόμα φορά αυτή η ποιότητα κινδυνεύει να αποτελέσει το θύμα της ικανοποίησης πιεστικών αναγκών στέγασης και όχι μόνο. Όπως και συχνά στο παρελθόν. Κάποτε απόλυτα δικαιολογημένα. Όπως, για παράδειγμα, όταν ήρθαν τα καραβάνια των προσφύγων μετά την Μικρασιατική Καταστροφή και έπρεπε κάπου να στεγαστούν άρον-άρον και να ενσωματωθούν στις τοπικές κοινωνίες, αν και πολλοί προσφυγικοί συνοικισμοί μελετήθηκαν καλύτερα από τους υφιστάμενους και χαρακτηρίζονταν (και χαρακτηρίζονται ακόμα) σαφώς ανώτεροι αρχιτεκτονικά και πολεοδομικά! Όπως, για παράδειγμα, στο αποκορύφωμα της μετεμφυλιακής αστυφιλίας όταν έπρεπε οι πόλεις να δεχτούν μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα τους επήλυδες εξ επαρχίας, αλλά και να δημιουργηθεί πλούτος εκ του μηδενός για να αποφευχθούν πιθανές κοινωνικές αναστατώσεις.

Στην ουσία το ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί σήμερα είναι: ναι ή όχι στη βελτίωση της ποιότητας των νέων κατοικιών με ταυτόχρονη (όσο είναι εφικτό) συγκράτηση της τιμής των, αλλά σε βάρος της ποιότητας της πόλης;

Εκτός και αν προταθεί ως αντίδοτο η ενεργότερη παρέμβαση του κράτους (με απορρόφηση από αυτό μέρους του κόστους ή με συμμετοχή του στην οικοδομική παραγωγή), αλλά τότε μπαίνουμε σε χωράφια άλλης συζήτησης.

Το άρθρο Ω, του ύψους! Ω, του βάθους!… Του Λέανδρου Σλάβη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Του Λέανδρου Σλάβη

Δυστυχώς ο Εδουάρδος Μπερνστάιν πέθανε νωρίς. Πολύ νωρίς. Όχι πως και εκείνος σήμερα δεν θα φάνταζε κάπως ξεπερασμένος και αρχαϊκός. Ακόμα και αυτός που τώρα πια αποδεικνύεται ο πιο διορατικός και προσγειωμένος από όλους τους ομοϊδεάτες του, μετά από τόσα χρόνια ραγδαίων εξελίξεων, θα χρειαζόταν κάποιον εκσυγχρονισμό, κάποια προσαρμογή στις σημερινές συνθήκες, κάτι που άλλωστε δεν θα τον έκανε να αισθάνεται καθόλου άσχημα («Κάθε θεωρία είναι καταδικασμένη να μετασχηματίζεται» πίστευε και πρόσθετε «Πρέπει να ξαναεξετάζονται ορισμένες αναλύσεις, κι ας είναι το έργο των θεμελιωτών της θεωρίας ή των επιγόνων τους»). Αλλά να, ο Μπερνστάιν στερήθηκε την ικανοποίηση να παρευρεθεί στην ολοκληρωτική επικράτηση της σοσιαλδημοκρατικής γραμμής, η πατρότητα της οποίας του ανήκει κατά ένα μεγάλο μέρος, επί της ομογάλακτης πλην όμως άσπονδης αδελφής της, και δεν μπορεί ατυχώς να παρασταθεί στον επικήδειο της αντίπαλης τάσης, που, αφού τον λοιδόρησε και τον συκοφάντησε τόσο, αφού θριαμβολόγησε απερίσκεπτα επί δεκαετίες, κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος. Δεν μπορεί τέλος να γευθεί την χαρά της επαλήθευσης πλήθους προβλέψεων και εκτιμήσεών του, παράλληλα δυστυχώς με τη θλίψη που προκαλούν πλείστες όσες νοσηρές καταστάσεις, για την πρόληψη των οποίων είχε έγκαιρα κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου.

Είναι πάντως αλήθεια ότι και η σοσιαλδημοκρατία σήμερα περνάει και αυτή μία δύσκολη περίοδο, όπως το αποδεικνύει και η κρίση του παρακλαδιού της, που μέχρι τώρα εθεωρείτο η βιτρίνα της, του σουηδικού. Δεν συγκλονίζεται συθέμελα ωστόσο. Και ίσως να τα βρίσκει σκούρα ακριβώς επειδή ορισμένες θεωρητικές της αγκυλώσεις την εμπόδισαν να αποφύγει τις ολισθηρές ατραπούς, που εύστοχα είχε επισημάνει ο Μπερνστάιν, και να προσαρμοσθεί έγκαιρα στις σύγχρονες απαιτήσεις. Τίποτε δε δεν δείχνει ότι οδηγείται αναπότρεπτα προς την τελική πτώση. Μπορεί κάλλιστα να απαλλαγεί από κάποιες παρωχημένες δομές και να επανακάμψει στην πολιτική κονίστρα για την πάλη με τις αντίπαλες ιδέες, με τον ζυγό της νίκης να γέρνει πότε προς τη μια και πότε προς την άλλη πλευρά, ανάλογα με την εκάστοτε κοινωνική δυναμική και τις ισορροπίες που θα αναπτύσσονται.

Ο Μπερνστάιν υπήρξε ο προπομπός των μεταρρυθμιστών της σοσιαλιστικής οικογένειας, η πρώτη ηγετική φυσιογνωμία που διαφώνησε με την ακραία γραμμή και ήρθε αρκετά νωρίς σε σύγκρουση ακόμα και με προσωπικότητες όπως ο Καρλ Κάουτσκυ και η Ρόζα Λούξεμπουργκ, που “αποστάτησαν” και αυτές με τη σειρά τους αργότερα και βάδισαν στα χνάρια του.

Σήμερα δικαιώνεται, αλλά άδικα θα περίμενε κάποια μεταθανάτια αναγνώριση, τουλάχιστον σ’ αυτή την έρημη γωνιά της γης, όπου οι ιθαγενείς μαρξιστές τον αγνοούν. Όχι ως προς το όνομα. (Πάντα γι’ αυτούς ήταν ο λαομίσητος – όπου ο λαός ταυτιζόταν με την αφεντιά τους – λιποτάκτης και προδότης). Αλλά ως προς την ουσία. Πόσοι από αυτούς που βδελύσσονται ακόμα και στο άκουσμα και μόνο του ονόματός του, τον έχουν μελετήσει και τον απορρίπτουν με επιχειρήματα και επίγνωση; Ελάχιστοι, αν όχι κανένας. Πώς άλλωστε θα μπορούσαν να τον προσεγγίσουν, ακόμα και εκείνοι που συνιστούν το “ουσιώδες εν ανεπαρκεία” είδος των μη ετερόφωτων, δηλαδή εκείνων που διαμορφώνουν τη γνώμη τους επεκτείνοντας τις μελέτες τους σε κείμενα πέρα από τις “άγιες γραφές”; Κανένα έργο του δεν είναι διαθέσιμο σήμερα (ίσως και να μην ήταν ποτέ) στα ελληνικά, προς δόξαν του εκδοτικού κατεστημένου, το οποίο χρόνια τώρα προσφέρει για διατροφή και διαστροφή του κοινού τον ανθό της πολιτικής διανόησης (Τσαουσέσκου, Γιαρουζέλσκι, ου μην αλλά Κιμ Ιλ Σουγκ!). Προς θεού, έχοντας αυτό το ανεξάντλητο απόθεμα των “δουνάβεων της σκέψης”, με τον Μπερνστάιν θα καταγίνεται;

Και όμως, όλοι αυτοί που σήμερα προβαίνουν σε αυτοκριτική και αναθεωρήσεις (αποφεύγοντας να κατονομάσουν τις τελευταίες έτσι, γιατί ο όρος έχει βεβαρημένο μητρώο), που προσφεύγουν σε οδυνηρά mea culpa, που προσπαθούν να εξωραΐσουν το έρεβος, θα είχαν αποφύγει τις επώδυνες μεταλλάξεις τους αν είχαν ξεφυλλίσει, έστω και φευγαλέα, τα κείμενά του. Τον αποφεύγουν όμως και πάλι. Ίσως μάλιστα να έχουν έναν παραπάνω λόγο να τον απεχθάνονται περισσότερο σήμερα. Η διορατικότητά του καταρρίπτει τα διάφορα άλλοθι της άγνοιας, της αδυναμίας πρόβλεψης, της κακής εκτίμησης. Πώς λοιπόν να μην τον αποστρέφονται όταν τους είχε προειδοποιήσει, ως προφήτης της “γκλάσνοστ” και της “περεστρόικα”, όχι μόνο για τις παρεκτροπές και τις αποτυχίες, στις οποίες οδηγούντο, αλλά και για την αδήριτη ανάγκη της μεταστροφής τους και για τα προβλήματα που θα ανακύπτανε με αυτή. Έγραφε το 1920, με τα πρώτα βήματα της Νέας Οικονομικής Πολιτικής: «Αλλά ήδη οι μπολσεβίκοι είναι αναγκασμένοι να ξαναεξετάσουν την οικονομική πολιτική τους. Δεν είναι μακριά ο χρόνος όπου θα ξεσπάσουν εξεγέρσεις: η επιθυμία των λαών για δικαιοσύνη και ελευθερία θα επικρατήσει τελικά. Οι ίδιοι οι μπολσεβίκοι θα υποχρεωθούν μια μέρα να αναθεωρήσουν την πολιτική τους και την ηθική τους.». Είχε από τότε προΐδει μέχρι και τα προβλήματα των εθνοτήτων που ξαναήρθαν στην επιφάνεια με αμείωτη ένταση μόλις το επιτρέψανε οι συνθήκες, μπρος στα έκπληκτα μάτια πολλών αφελών: «Μπορεί κανείς να ανατρέψει μία κυβέρνηση, μία προνομιούχο μειοψηφία, αλλά όχι έναν λαό.»!

Το μεγάλο δυστύχημα βέβαια είναι ότι δεν του είχαν δώσει την πρέπουσα σημασία όχι μόνον οι ταγοί της ορθοδοξίας, αλλά και εκείνοι που θεωρητικά βρίσκονται σε ευθεία γραμμή στην παράδοση της οποίας έβαλε τα θεμέλια. Ακόμα και αυτοί που βρίσκονται στον πολιτικό του αντίποδα κάτι θα είχαν διδαχθεί, αν δεν παίρνανε αψήφιστα τις οξυδερκείς προβλέψεις του.

Γι’ αυτό ίσως τον παραμέλησαν και τον παραμελούν όλοι. Όπως και οι διάφοροι “αιρετικοί” όλων των αποχρώσεων. Πως να του συγχωρήσουν για παράδειγμα οι θιασώτες του συνεταιρισμού και της αυτοδιαχείρισης το ότι δεν του είχαν διαφύγει ούτε οι αντιφάσεις του συστήματος, ούτε οι περιορισμένες δυνατότητές του, ούτε οι δυσλειτουργίες του; Το ότι είτε τον αγνοούσαν, είτε δεν προβληματίστηκαν από τις προβλέψεις του, τους οδήγησε σε αποτυχημένα πειράματα ή σε καταστάσεις που προδίδανε τις βασικές τους αρχές. Ωστόσο, η μικρή ποσοτικά και χρονικά μέχρι τότε εμπειρία δεν τον εμπόδισε να διαπιστώσει ότι: «Η αντίφαση οφείλεται στο ίδιο το γεγονός ότι σ’ αυτή την περίπτωση οι εργάτες είναι οι αποκλειστικοί ιδιοκτήτες της επιχείρησής τους. Ο συνεταιρισμός υποθέτει την ισότητα μέσα στο εργοτάξιο, την πλήρη δημοκρατία. ‘Όμως, αφ’ ης στιγμής η επιχείρηση αποκτήσει ένα κάποιο μέγεθος – που μπορεί να είναι σχετικά μέτριο – η ισότητα εξαφανίζεται γιατί η διαφοροποίηση των καθηκόντων καθίσταται αναγκαία και, μαζί της, η διαβάθμιση. Και, με την απάρνηση της ισότητας, αφαιρείται μία πέτρα που στηρίζει το οικοδόμημα, και, σιγά-σιγά, και οι άλλες πέτρες εξαφανίζονται με τη σειρά τους. Η αποδιάρθρωση αρχίζει και ο συνεταιρισμός μετασχηματίζεται σε συνήθη επιχείρηση. Αν, αντίθετα, συντηρηθεί η ισότητα, οι δυνατότητες επέκτασης εξαντλούνται και ο συνεταιρισμός παραμένει στην εμβρυώδη του μορφή.». Έτσι έθιγε το βασικό πρόβλημα των δυσλειτουργιών των συνεταιρισμών ή γενικότερα των μονάδων που λειτουργούσαν με το σύστημα της αυτοδιαχείρισης, δηλαδή την αποτελεσματικότητα μιας ανακλητής, και κατά συνέπειαν άτολμης, ιεραρχίας: «Αλλά σ’ ό,τι αφορά το έργο της διεύθυνσης ενός εργοστασίου, όπου ενδιαφέρει κάθε μέρα και κάθε ώρα να λαμβάνονται κοινά μέτρα και όπου υφίστανται σταθερές αφορμές τριβών, είναι απαράδεκτο ο διευθυντής να είναι υπάλληλος αυτών που διοικεί και η θέση του να εξαρτάται από την εύνοιά τους ή την κακή διάθεσή τους.». Βέβαια δεν ήταν εναντίον της συνεταιριστικής οργάνωσης. Απλά και λογικά διαφωνούσε με την βεβιασμένη επιβολή της: «Βιώσιμοι συνεταιρισμοί δεν αναδύονται απ’ τη μια μέρα στην άλλη, κατά παραγγελίαν· πρέπει να αναπτυχθούν μόνοι τους και δεν θα το κατορθώσουν παρά μόνον εκεί όπου το πεδίο τους είναι ευνοϊκό.», γιατί ό,τι και να γίνει το κύριο θέμα είναι «οι οικονομικές δυνατότητες των συνεταιρισμών».

Αυτοί όμως που θα επιχαίρουν για την αγνόηση των προβλέψεών του θα είναι ασφαλώς οι ίδιοι οι εργαζόμενοι σε συνεταιριστικές οργανώσεις, πουν επέβαλαν την παρουσία τους μονοπωλιακά σε κάποιους κλάδους. «Με μια παραγωγική συνεταιριστική μονάδα πουν θα αναλάμβανε για δικό της λογαριασμό έναν οποιοδήποτε κλάδο της παραγωγής ή του δημόσιου τομέα, η κοινωνία θα είχε τα ίδια σημεία διαφοράς όπως και με μία κεφαλαιοκρατική επιχείρηση, και είναι δύσκολο να ξέρει κανείς αν οι σχέσεις τους θα ήταν ή όχι πιο άνετες.» είχε προβλέψει και η σημερινή ελληνική πραγματικότητα αποδεικνύει πόσο δικαιολογημένοι ήταν οι ενδοιασμοί του, έστω και αν δεν θέλησε να εκφράσει ρητά αυτό που φοβόταν σ’ αυτή την περικοπή. Το αποτόλμησε όμως καθαρά όταν έθιγε το θέμα του μονοπωλίου των συνδικάτων: «Απόλυτος κύριος ενός ολόκληρου κλάδου της βιομηχανίας, όπως το ονειρευόντουσαν πολλοί παλιοί σοσιαλιστές, το συνδικάτο δεν θα ήταν παρά ένας παραγωγικός συνεταιριστικός οργανισμός με μονοπωλιακό χαρακτήρα… Γι’ αυτό δεν θα ήταν σοσιαλιστικό ένα συνδικάτο που, έστω και αν αγωνιζόταν εναντίον του καπιταλισμού, θα μεταμορφωνόταν σε έναν συντεχνιακό οργανισμό κλεισμένο στον εαυτό του, ή, όμοια, αυτό που θα χειραγωγούσε έναν ολόκληρο βιομηχανικό κλάδο και θα έτεινε να εξασφαλίσει την αποκλειστικότητα της αγοράς…». Γιατί έτσι το συνδικάτο «θα ερχόταν σε αντίφαση με τον σοσιαλισμό και την δημοκρατία» και «εκτεθειμένο στην συλλογική εχθρότητα θα έμοιαζε πολύ με μια κρατική επιχείρηση μιας ολιγαρχικής κοινωνίας: και το ένα και το άλλο δεν έχουν να κάνουν τίποτε με τον σοσιαλισμό».
Εξάλλου το γεγονός ότι για τον Μπερνστάιν «η δημοκρατία είναι η απουσία της ταξικής κυριαρχίας, δηλαδή μια κοινωνική κατάσταση όπου καμμιά τάξη δεν διαθέτει μόνη της ένα πολιτικό προνόμιο» εξηγεί με σαφήνεια γιατί «μία συντεχνία μονοπωλιακού τύπου είναι θεμελιωδώς αντιδημοκρατική».

Με τέτοιες προκλητικές προβλέψεις ήταν επόμενη η περιφρόνηση που τρέφουν προς το πρόσωπό του ορισμένοι. Ακόμη και αν ήταν προσιτός στους ημέτερους συνδικαλιστές, το μόνο πουν θα κατάφερνε θα ήταν να ζητούν να οδηγηθεί στην πυρά και να περιπέσει στη λήθη. Λίγο είναι να τα βάζει με όλα αυτά τα κυκλώματα που η μοναδική τους ενασχόληση είναι η αφαίμαξη της κοινωνίας υπό την απειλή στραγγαλισμού, ή να ξεσκεπάζει όσους ταυτίζουν τον σοσιαλισμό με την εκβιαστική και μονόπλευρη ικανοποίηση των βλέψεών τους; Τον γνήσιο σοσιαλισμό πολλοί τον αγαπούν, αλλά όσο βόσκει στην αυλή του γείτονα.

Αλλά, απτόητος και ενοχλητικός, ο Μπερνστάιν δεν περιορίστηκε στην πρόβλεψη των νοσηρών φαινομένων, στα οποία οδηγούντο θεσμοί κατ’ επίφαση σοσιαλιστικοί, των οποίων κατήγγειλε τον αντιδραστικό και αντικοινωνικό χαρακτήρα. Επεκτάθηκε και στην πρόβλεψη των καταστροφικών συνεπειών της συνεχούς προσφυγής στην κρατική βοήθεια, προσφιλές δεκανίκι όλων των με αρπακτική νοοτροπία συνδικάτων, και αντιτάχθηκε στην απαλλαγή από την ατομική ή την ομαδική υπευθυνότητα: «Ακόμα και η αρχή της ατομικής οικονομικής ευθύνης… δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να απορριφθεί από την σοσιαλιστική θεωρία, ούτε να εγκαταλειφθεί υπό οιεσδήποτε συνθήκες.». Κι όμως ο “υπαρκτός” σοσιαλισμός δεν αφαίρεσε, μόνον αυτός, κάθε κίνητρο από τα άτομα, παραμελώντας αυτή την αρχή, αλλά βρήκε μιμητές στο πρόσωπο του δημοκρατικού σοσιαλισμού (με τους διάφορους τριτοκοσμικούς δεν θα πρέπει να ασχολείται κανείς, γιατί προσβάλλουν την έννοια του σοσιαλισμού εξίσου με τον ”υπαρκτό”), αλλά και σε πολλούς συντηρητικούς κύκλους. Άλλωστε η οικονομική υπευθυνότητα είναι βασικό στοιχείο και της δημοκρατίας και του σοσιαλισμού: «Η δημοκρατία πρέπει λοιπόν να θεμελιωθεί σε μια όσο γίνεται ευρεία αυτονομία, που επιβάλλει την οικονομική υπευθυνότητα και των οργανισμών διαχείρισης και των ενηλίκων ατόμων. Αλλιώς ο γραφειοκρατικός μηχανισμός θα ξεπεράσει σε πολυπλοκότητα και τον απολυταρχικό συγκεντρωτισμό. Τίποτε δεν είναι πιο βλαβερό στην ανάπτυξη της δημοκρατίας από μια καταναγκαστική ομοιομορφία και έναν καταχρηστικό προστατευτισμό.».

Άραγε αντιλαμβάνονται οι διάφοροι καλοθελητές, που ευαγγελίζονται την γενική εξάπλωση της ατομικής και συντεχνιακής ανευθυνότητας σ’ αυτή τη χώρα, που οφείλονται πολλές αναπηρίες της δημοκρατικότητας της ελληνικής κοινωνίας; «Δεν είναι απαραίτητο να είναι κανείς αναρχικός» (βέβαια ο Μπερνστάιν άλλους αναρχικούς είχε υπόψη του και όχι τα κακέκτυπα της πλατείας Εξαρχείων) «για να διαπιστώσουμε ότι η αιώνια επίκληση της κρατικής αρωγής είναι υπερβολική.». Πως λοιπόν θα μπορούσε να γίνει αποδεκτός από τους λάτρεις του πατερναλιστικού κράτους όταν υποστήριζε τις υπεύθυνες και ελεύθερες επιλογές του ατόμου, ακόμα και την «ελεύθερη επιλογή γιατρού»(!); Τι θράσος απέναντι σε όσους φρονούν ότι λύση είναι τα πλήρως δημοσιοϋπαλληλοποιημένα συστήματα υγείας.

Μαζί τους θα ενοχλούνταν και οι εκάστοτε επιδρομείς της εξουσίας, όπως οι ιθαγενείς πρασινοφρουροί, που πιστεύουν ότι ο καλύτερος τρόπος άλωσης του κρατικού μηχανισμού είναι το “γιουρούσι”, και δεν θα του συγχωρούσαν το ότι προειδοποιούσε ότι: «αυτό θα είχε ως πρώτη συνέπεια την αντικατάσταση εμπείρων διαχειριστών από αναγκαστικά αδέξιους αρχάριους».

Ακόμα και οι “νεοφιλελεύθεροι” θα τον έβλεπαν με στραβό μάτι, αν είχαν πρόσβαση στη σκέψη του, γιατί θα διαπιστώνανε ότι και αυτόν τον “λαϊκό καπιταλισμό” που μετά φανών και λαμπάδων προβάλλουν μόλις τώρα, αφού τον ανακαλύψανε πρόσφατα, ο Μπερνστάιν, στο μεταίχμιο των δύο αιώνων, είχε προτείνει να τον λάβουν υπόψη τους οι σοσιαλιστές. Με δεδομένο ότι τότε ήδη στην Αγγλία ο αριθμός των κατόχων μετοχών ξεπερνούσε το ένα εκατομμύριο, διαπίστωνε ότι: «Η αποκέντρωση της βιομηχανικής ιδιοκτησίας παρουσιάζει ορισμένα μειονεκτήματα, όχι μόνον για τους μεταρρυθμιστές, αλλά και για τους σοσιαλιστές που την θεωρούν ως το σκοτεινό σημείο της παρούσας εξέλιξης.». Σκοτεινό σημείο που, όπως προέβλεπε, έμελλε να περιπλέκει πάντα τις κοινωνικές συνθήκες. Είχε όμως και την εύθυμη πλευρά του. Για αριθμητικό παράδειγμα έφερνε την σύνθεση της ιδιοκτησίας των επιχειρήσεων ζυθοποιίας. Εβίβα!

Αλλά και εκείνοι που δεν θα μπορούσαν να συμφιλιωθούν με το τίποτε μαζί του είναι όσοι ακόμα ζουν με τους μύθους του περασμένου αιώνα, μύθους των οποίων το σαθρό υπόβαθρο είχε αποκαλύψει εδώ και έναν σχεδόν αιώνα. Με το «Μανιφέστο» του Μαρξ στο χέρι, προβλέπανε την τελική κρίση. «Η οικονομική κατάσταση δεν επιδεινώθηκε.», αντέτασσε, «Είναι ανώφελο και παράλογο να αποκρύπτεται το γεγονός.». Προεξοφλούσανε την συνεχή συγκέντρωση πλούτου σε ελάχιστα χέρια. «Ο αριθμός των κατεχόντων δεν μειώθηκε, αυξήθηκε.», διαπίστωνε, «Ο κοινωνικός πλούτος, με τον πολλαπλασιασμό του, δεν συγκεντρώθηκε στα χέρια κάποιων μεγιστάνων, όλο και πιο ολιγάριθμων, όπως το ήθελε η θεωρία. Η τάξη των κεφαλαιοκρατών, αντίθετα, αναπτύχθηκε σε όλα τα επίπεδα.».

Διαβλέπανε εξαφάνιση των μεσαίων τάξεων και των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, και μερικοί ξεροκέφαλοι επιμένουν ακόμα στο επικείμενο παρόμοιων εξελίξεων. Δεν συμφωνούσε: «Και αν οι μεσαίες τάξεις εξελίχθηκαν, εν τούτοις δεν εξαφανίστηκαν…Είναι εξίσου απατηλό να περιμένει κανείς ότι η μεγάλη βιομηχανία θα απορροφήσει σύντομα και οριστικά τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις με το να πιστεύει σε μία πλήρη απορρόφηση των μικρών και μεσαίων καταστημάτων από τα μεγάλα καπιταλιστικά καταστήματα.». (Πόση ικανοποίηση θα ένιωθε για τις προβλέψεις του, αν μπορούσε να περιπλανηθεί για λίγο στους κατάμεστους από μικρομάγαζα δρόμους των αθηναϊκών συνοικιών!).

Αντίθετα μάλιστα, πολύ σωστά προείδε ότι τα μεγάλα καταστήματα είναι αποτέλεσμα και προϋπόθεση του εξορθολογισμού του εμπορίου: «Νέες εξειδικεύσεις, νέοι συνδυασμοί καταστημάτων βλέπουν το φως της ημέρας, όπως επίσης νέες μορφές και νέες μέθοδοι. Το μεγάλο καπιταλιστικό σύστημα είναι για την ώρα μάλλον ένα προϊόν της τεράστιας αύξησης της μάζας των εμπορευμάτων, παρά ένα όργανο εξαφάνισης του μικρού παρασιτικού εμπορίου. Συνέβαλε πολύ περισσότερο στην έξοδο του μικροεμπορίου από την ρουτίνα και στην απαλλαγή του από μερικές μονοπωλιακές συνήθειες παρά στην καταστροφή του.». Γι’ αυτό και επέπληττε τους προφήτες της μεγάλης κρίσης (που επιβιώνουν αμετανόητοι μέχρι σήμερα): «Αν η γενική κρίση αντιπροσωπεύει τον εγγενή νόμο της καπιταλιστικής παραγωγής, πρέπει να επέλθει στην εποχή μας ή ,μέσα σε ένα προσεχές μέλλον. Ειδάλλως, είναι καθαρός καιροσκοπισμός η πρόβλεψη μιας αναπόφευκτης κρίσης σε ένα απροσδιόριστο μέλλον.». Οι καιροσκόποι, όμως, φαίνεται ότι αφθονούν.

Ωστόσο όλα αυτά για τους τότε αντιπάλους του και τους σύγχρονους επιγόνους τους είναι παρωνυχίδες. Το μεγάλο του έγκλημα ήταν και παραμένει η αφοσίωσή του στη δημοκρατία και η πίστη του στον πολιτικό φιλελευθερισμό. «Η δημοκρατία είναι ταυτόχρονα ένα μέσο και ένας σκοπός. Είναι ένα όργανο για την εγκαθίδρυση του σοσιαλισμού και η ίδια η μορφή της πραγμάτωσής του.». Και επειδή η δημοκρατία δεν μπορεί να αφίσταται από τον πολιτικό φιλελευθερισμό, γι’ αυτό πίστευε ότι: «αν θεωρηθεί ο φιλελευθερισμός ως ένα παγκόσμιο και ιστορικό φαινόμενο, είναι κανείς υποχρεωμένος να παραδεχθεί ότι ο σοσιαλισμός δεν είναι μόνον ο διαχρονικός διάδοχός του, αλλά μάλιστα ο νόμιμος πνευματικός κληρονόμος του.». Από αυτό ορμώμενος θεωρούσε ότι η σοσιαλδημοκρατία σε κάθε θέμα αρχής δεν θα έπρεπε να διστάζει να εναντιώνεται «παντού όπου μία διεκδίκηση σύμφωνη με το σοσιαλιστικό πρόγραμμα θα διακινδύνευε, με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο, να αμφισβητήσει τις αρχές του φιλελευθερισμού. Η εγγύηση των αστικών ελευθεριών ήταν γι’ αυτήν πάντα πιο πολύτιμη από την ικανοποίηση των οικονομικών διεκδικήσεων.».

Τι βλασφημίες! Πώς να μην επιθυμούν τόσοι και τόσοι να τον εξοστρακίσουν από προσώπου γης και δια παντός. Τι αναίδεια και περιφρόνηση απέναντι σε κάθε θερμοκέφαλο ακτιβιστή και βολονταριστή να ισχυρίζεται ότι: «Το κίνημα είναι το παν, και αυτό που αποκαλούν συνήθως ο τελικός στόχος του σοσιαλισμού δεν είναι τίποτε.», πιστός βέβαια στις δημοκρατικές διαδικασίες και στην αποτελεσματικότητα της ψήφου («Στις μέρες μας, ψηφίζοντας ή διαμαρτυρόμενοι, επιβάλλουμε μετασχηματισμούς που, εδώ και εκατό χρόνια, θα είχαν απαιτήσει αιματηρές επαναστάσεις.». Και τα έγραφε αυτά μόλις το 1898!).

Τέλος, πώς να του συγχωρεθεί ότι την επαύριο της εγκαθίδρυσης του λενινιστικού καθεστώτος διέβλεπε τις ολέθριες συνέπειες της οικονομικής πολιτικής του («την αληθινή χρηματική σπατάλη»), το τι υπέκρυπτε η «δικτατορία του προλεταριάτου», («που δεν είναι συχνά παρά η δικτατορία των ρητόρων των επαναστατικών λεσχών και των λογοτεχνών») και την απεχθή φύση του καθεστώτος, πριν καν φανεί στον ορίζοντα ο σταλινισμός («Τέτοια δικτατορία δεν την εύχομαι για κείνους που ονειρεύονται να συντρίψουν και να καταδιώξουν τις εργατικές οργανώσεις, να αποκλείσουν τους εκπροσώπους των εργαζομένων από το νομοθετικό και διοικητικό σώμα. Δεν την εύχομαι ούτε για την εργατική τάξη.»).

Δυστυχώς ο Μπερνστάιν πέθανε νωρίς και μάλιστα χωρίς να εισακουσθεί από τους πρόμαχους της “ορθοδοξίας”, με αποτέλεσμα εκατομμύρια άλλοι να πεθάνουν, ούτε νωρίς, ούτε αργά, απλά να πεθάνουν με βίαιο θάνατο γιατί η πραγματικότητα, καιμ αυτοί μαζί της, δεν δέχονταν να προσαρμοσθούν σε προκατασκευασμένες θεωρίες και να υποταχθούν στους διεστραμμένους θεματοφύλακές τους.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Όλα τα αποσπάσματα έχουν αποδοθεί από τη γαλλική μετάφραση «Les présupposés du socialisme» (εκδ. Seuil, 1974) του έργου του Ed. Bernstein «Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie» Πρώτη έκδοση 1898 – τελευταία αναθεωρημένη έκδοση 1920).

Το άρθρο Ιστορική δικαίωση του Εντ. Μπερνστάιν… Του Λέανδρου Σλάβη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.