Στο προηγούμενο κείμενό μου θέλησα να περιγράψω την ερήμωση της δημόσιας σφαίρας από τους φυσικούς θεσμικούς συνομιλητές και  κατέφυγα στην «έρημη χώρα» του T.S.Eliot και ειδικότερα στον στίχο “Ι had not thought death had undone so many”.

Πράγματι το επιτελικό κράτος και η αμήχανη αντιπολίτευση έχουν καταστήσει την δημόσια σφαίρα χώρα έρημη θεσμικού δια-Λόγου, άρα έρημη Λόγο-δοσίας και ευθύνης με μόνο ένοικο τον πρωθυπουργό και κυρίαρχο δόγμα «δεν υπάρχει άλλη επιλογή». Στην προκειμένη περίπτωση και με οπτική δανεισμένη από τον Jürgen Habermas προκύπτει κενό νομιμοποίησης των θεσμών ενώ η πολυπαινεμένη πολιτική ηγεμονία του πρωθυπουργού συνιστά μάλλον επιβολή ηγεμονίας.

Οι παρεμβάσεις των Κώστα Καραμανλή, Αντώνη Σαμαρά και Ευάγγελου Βενιζέλου,  παρά τις οργανωμένες προσπάθειες υποτίμησής τους, υποκαθιστούν το προαναφερθέν κενό και αποτελούν έμπρακτη αμφισβήτηση όχι του προσώπου, αλλά της θεσμικής ανωμαλίας που συνιστά στη δημόσια σφαίρα «η ενός πρωθυπουργού Αρχή» (Πάσχος Μανδραβέλης κατά παράφραση Θουκυδίδη).

Οι τρεις, λόγω των προηγουμένων ιδιοτήτων τους και του κεφαλαίου εμπειριών από επιτυχίες και λάθη, αυτοδικαίως έχουν ρόλο στην δημόσια σφαίρα ως έγκυροι συνομιλητές και τον διεκδικούν εξ’ ιδιαιτέρου ηθικού καθήκοντος. Διατρέχουν όμως τον κίνδυνο να παραμείνουν στην διάγνωση των συμπτωμάτων της θεσμικής δυσλειτουργίας χωρίς προτάσεις υπέρβασής της και να καταλήξει ο λόγος τους συμβολική νομιμοποίηση της στρεβλής λειτουργίας της δημόσιας σφαίρας. Ο Ευάγγελος Βενιζέλος μίλησε αορίστως για την ανάγκη να συναφθεί νέο κοινωνικό συμβόλαιο, ενώ ο Αντώνης Σαμαράς φαίνεται ότι θα αναλάβει ευρύτερη πολιτική πρωτοβουλία.

Η μελέτη των δύο περιπτώσεων, της ψηφιοποίησης της δημόσιας διοίκησης και του επιτελικού κράτους, υποδεικνύει ότι το ενιαίο προσοδοθηρικό σύστημα διαθέτει αντοχές και δυνατότητες αντιμεταρρύθμισης ώστε να οδηγεί τις μέχρι τώρα απόπειρες μεταβολής του σε συσσωμάτωση, εκλογίκευση, εξιδανίκευση και ενίσχυση των χαρακτηριστικών και της παθογένειάς του. Επομένως η αναθεώρηση του συντάγματος δεν δυσχεραίνεται από συσχετισμούς ψήφων στην αναθεωρητική Βουλή, αλλά κυρίως από την έλλειψη των κοινωνικών ικανοτήτων του Αbramovitch.

Η αναθεώρηση του Συντάγματος δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί ως μια ακόμη άσκηση θεσμικής μηχανικής ούτε ως ευκαιρία περιστασιακών πολιτικών συμβιβασμών. Οφείλει να αποτελέσει την αφετηρία για την μετάβαση από το προσοδοθηρικό μοντέλο, που επί διακόσια χρόνια διαμόρφωσε την πολιτική και οικονομική οργάνωση της χώρας, σε νέο πρότυπο διακυβέρνησης. Αυτό θα στηρίζεται στη διάχυση της εξουσίας, στη λογοδοσία, στην αποτελεσματικότητα του κράτους, αλλά και στην αυτοδύναμη ικανότητα της κοινωνίας για παραγωγή αξίας. Η αποκατάσταση των θεσμικών αντιβάρων, η επαναφορά του Προέδρου της Δημοκρατίας στον συνταγματικό του ρόλο ως ουσιαστικού ρυθμιστή του πολιτεύματος, ο περιορισμός της υπερσυγκέντρωσης αρμοδιοτήτων στο πρόσωπο του πρωθυπουργού, η κατάργηση του άρθρου 106 του Συντάγματος που διατηρεί τη λογική του κρατικού κεντρικού σχεδιασμού της οικονομίας και η πραγματική διοικητική και κυρίως οικονομική αυτονόμηση της περιφερειακής αυτοδιοίκησης, αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για την ανασυγκρότηση της δημόσιας σφαίρας.

Η επιτυχία όμως της μεταρρύθμισης δεν θα κριθεί μόνο από το νέο συνταγματικό κείμενο. Θα εξαρτηθεί κυρίως από την επιλογή του πεδίου όπου θα διακυβευθεί και της κοινωνικής δύναμης που θα παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στην μετάβαση. Το πεδίο ορίζεται από τα μετέωρα μεταρρυθμιστικά βήματα που αναλήφθηκαν μέχρι στιγμής, την ψηφιοποίηση και το επιτελικό κράτος. Αυτά πρέπει να ολοκληρωθούν και να αναμορφωθούν. Η κοινωνική δύναμη που θα συμβάλει στην ολοκλήρωσή τους είναι από την θέση της η δημόσια υπαλληλία. Αντί να συζητείται ο άμεσος ή έμμεσος τρόπος για να καταργηθούν οι εγγυήσεις της προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας των δημοσίων υπαλλήλων, θα ήταν ωφέλιμο να αναγνωριστεί ο στρατηγικός τους ρόλος σε μεταρρυθμιστικό έργο που αφορά το κράτος.

 Η μόνιμη δημόσια υπαλληλία απαλλαγμένη από τις κομματικές παρεμβάσεις μπορεί να αποτελέσει τον σταθερό φορέα της μεταρρύθμισης και τον βασικό μηχανισμό πρόσληψης των νέων προτύπων διακυβέρνησης. Η κατάργηση της περιττής γραφειοκρατίας, η αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών και η δημιουργία  αποτελεσματικής διοίκησης που υπηρετεί τον πολίτη και όχι την διανομή προσόδου  αποτελούν το αναγκαίο συμπλήρωμα της συνταγματικής αναθεώρησης. Με τις προϋποθέσεις αυτές η ελληνική κοινωνία θα αποκτήσει την ικανότητα να παράγει αξία, οι δε ‘Ελληνες την ικανότητα να διαμορφώνουν συλλογικά το μέλλον τους.

Το άρθρο Από την προσοδοθηρία στην παραγωγή αξίας… Του Λεωνίδα-Φοίβου Κόσκου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Όταν κατά τους ισχυρισμούς της κυβέρνησης ολοκληρώθηκε το έργο της ψηφιοποίησης η μικρή ομάδα που σχεδίασε και εκτέλεσε το έργο μετακινήθηκε σε άλλες θέσεις ευθύνης. Με την μετακίνηση φάνηκε η έλλειψη γενικότερου στρατηγικού σχεδίου με συνέχεια. Το έργο παρέμεινε υπόθεση μιας μικρής ομάδας τεχνοκρατών που επιβλήθηκε άνωθεν χωρίς να υπάρξει σε βάθος εκπαίδευση των χρηστών για την υποδοχή του ή απόπειρα αναδιοργάνωσης των υπηρεσιών και διόρθωσης των διαδικασιών και χωρίς κάποια κοινωνική ομάδα να έχει κίνητρο για την αξιοποίηση και την ολοκλήρωσή του.

Όμοια περίπτωση που υποδεικνύει τις αντοχές του προσοδοθηρικού συστήματος αποτελεί και το λεγόμενο επιτελικό κράτος. Ο όρος αναφέρεται στον Ν.4622/2019 ο οποίος έχει ως αντικείμενο τον προσδιορισμό των αρμοδιοτήτων της εκτελεστικής λειτουργίας, του πρωθυπουργού και της Προεδρίας της κυβέρνησης ως «αυτοτελούς επιτελικής δημόσιας υπηρεσίας». Η Προεδρία της κυβέρνησης και το γραφείο του πρωθυπουργού οργανώθηκαν σύμφωνα με τον εν λόγω νόμο ως πυρήνας σχεδιασμού, εκτέλεσης, συντονισμού και ελέγχου δημόσιας πολιτικής με επίκεντρο τον πρωθυπουργό. Πρότυπο του επιτελικού κράτους προφανώς αποτελεί το cabinet office του υπουργικού συμβουλίου στο Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο συνιστά τον κεντρικό μηχανισμό σχεδιασμού και συντονισμού της διακυβέρνησης.

Το cabinet οffice συνδέεται οργανικά με το υπουργικό συμβούλιο τον πρωθυπουργό και την δημόσια διοίκηση. Η στελέχωσή του περιλαμβάνει, εκτός των υπουργών, των λοιπών πολιτικών προσώπων και των ειδικών συμβούλων,  ανώτατους δημοσίους υπαλλήλους μεταξύ των οποίων και ο Γραμματέας- προϊστάμενος του Γραφείου (cabinet Secretary). Η οργανική σύνδεση του cabinet office με την δημόσια υπαλληλία εξασφαλίζει συνέχεια, θεσμική μνήμη, δομημένη διαδοχή, και διαρκή επικοινωνία με το σύνολο της κρατικής μηχανής μέσω της ιεραρχικής αλυσίδας. Η συμμετοχή των κρατικών λειτουργών αποτελεί παράγοντα σταθερότητας για το Η.Β. παρά την πρωτοφανή πολιτική αστάθεια και την εναλλαγή έξι  πρωθυπουργών σε μία δεκαετία.

Τόσο οι πρόνοιες του Ν.4622/2019 όσο και η εφαρμογή του υποδεικνύουν αποκλίσεις από το πρότυπο του Ηνωμένου Βασιλείου που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο μια ώριμης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δυτικού τύπου. Η στελέχωση του ελληνικού επιτελικού κράτους δεν περιλαμβάνει δημοσίους υπαλλήλους. Αντ’ αυτών συμμετέχουν μετακλητοί υπάλληλοι, δηλαδή πρόσωπα  που διορίζονται με πολιτικά  ή προσωπικά κριτήρια, τα οποία όμως εξ’ ορισμού δεν εγγυώνται οργανική και διαρκή σχέση με την κρατική μηχανή. Επομένως ούτε θεσμική μνήμη, δομημένη συνέχεια και διαδοχή. 

Επικεφαλής του επιτελικού κράτους είναι ο ίδιος ο πρωθυπουργός επικουρούμενος από τον γενικό γραμματέα του γραφείου του, ο οποίος αναφέρεται σ’ αυτόν. Ο πρώτος γ.γ. μέχρι τον Αύγουστο του 2022 ήταν στενός συγγενής του πρωθυπουργού, διαχειρίστηκε δε αντ’ αυτού σημαίνοντα κυβερνητικά θέματα. Υπήρξε ιδιαίτερα αποτελεσματικός αλλά έδρασε ανορθόδοξα αξιοποιώντας τα προσωπικά του δίκτυα και παρακάμπτοντας κατά κανόνα την ιεραρχικήλυσίδα. Η παραίτησή του φανέρωσε τις αδυναμίες και τα ασταθή θεμέλια του επιτελικού κράτους το οποίο μετά από αυτόν σχεδόν κατέρρευσε, συνεχίζοντας πάντως να λειτουργεί κατά παράκαμψη της κρατικής μηχανής. Αντιστικτικά δε προς το απαξιωτικώς καλούμενο βαθύ κράτος.

Η ανεπάρκεια του συστήματος έγινε προφανής κατά την ατυχή διαχείριση σοβαρών προβλημάτων διακυβέρνησης που προέκυψαν από  το δυστύχημα των Τεμπών και τον ΟΠΕΚΕΠΕ.

Από την λειτουργία του επιτελικού κράτους απουσιάζει επίσης η οργανική σύνδεση με το Υπουργικό Συμβούλιο ως συλλογικό όργανο πολιτικής σύνθεσης, και χάραξης κυβερνητικής πολιτικής. 

Στην πράξη το Υ.Σ. δεν λειτουργεί ως τέτοιο. Η υπουργική δραστηριότητα καθοδηγείται από τον πρωθυπουργό και την ομάδα του βάσει οδηγιών που περιέχουν οι «γαλάζιοι φάκελοι» ή με εξατομικευμένες συνεννοήσεις μεταξύ πρωθυπουργού και κάθε υπουργού. Αυτό επάγεται αναίρεση της πολιτικής και λειτουργικής ευθύνης των υπουργών που προβλέπεται στο Σύνταγμα. Η αναίρεση εντείνεται από την πρόνοια του άρθρου 11 παρ. 1. εδ.στ. του Ν.4622/2019 το οποίο ορίζει ότι ο πρωθυπουργός «εποπτεύει για την εφαρμογή της νομοθεσίας από τις υπηρεσίες του δημοσίου τομέα και για την λειτουργία τους προς το συμφέρον του κράτους και των πολιτών» (sic).

Επομένως το επιτελικό κράτος όχι μόνο δεν συνδέεται οργανικά με το υπουργικό συμβούλιο ως συλλογικό σώμα και την δημόσια υπαλληλία,  αλλά καθιερώνει ιδιαίτερη ιεραρχική αλυσίδα μεταξύ της τελευταίας και του πρωθυπουργού, ο οποίος αποκτά υπερχειλή ευθύνη και εξουσία. Εξουσία και ευθύνη επιτείνονται ακόμη περισσότερο από την άσκηση εκ μέρους του πρωθυπουργού καθηκόντων και αρμοδιοτήτων που προσήκουν σε ρυθμιστή πολιτεύματος/αρχηγό κράτους, δυνατότητα που προέκυψε από την αναθεώρηση του 1986 και την ουσιαστική κατάργηση  του ΠτΔ. Επιτελικό κράτος και αναθεώρηση του 1986  ολοκληρώνουν ένα  ιδιαίτερο πολιτειακό μόρφωμα πρωθυπουργικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.  

Επιπλέον χαρακτηριστικό αυτού του μορφώματος αποτελεί η εξουδετέρωση ή η αφυδάτωση όλων των θεσμικών συνομιλητών της δημόσιας σφαίρας. Έγινε ήδη λόγος για την ουσιαστική κατάργηση του υπουργικού συμβουλίου ως συλλογικού οργάνου πολιτικής σύνθεσης. Η Βουλή λειτουργεί ως εκτελεστικός βραχίων του επιτελικού κράτους και των αποφάσεων του πρωθυπουργού ως αρχηγού του πλειοψηφούντος κόμματος. Οι ανώτατοι δικαστές προσδοκώντας δεύτερη καριέρα υπόκεινται στον πειρασμό συμμόρφωσης προς τις επιθυμίες της εκτελεστικής εξουσίας. Η πολυθεσία και η διανομή της κρατικής διαφήμισης επηρεάζει την ελευθερία του Τύπου ως τέταρτης εξουσίας, ηλεκτρονικού και συστημικού που λειτουργεί με τα δεκανίκια των non papers στο πλαίσιο της μετα-αλήθειας. Οι ανεξάρτητες Αρχές όταν δεν λειτουργούν ως κακέκτυπα ΔΕΚΟ καρκινοβατούν συχνά αδιοίκητες. Η εκλεγμένη περιφερειακή αυτοδιοίκηση λειτουργεί χωρίς θεσμική και οικονομική αυτονομία στην ουρά του επιτελικού κράτους χειραγωγούμενη από τις διορισμένες αποκεντρωμένες διοικήσεις που διαδέχτηκαν τις επίσης διορισμένες γενικές γραμματείες.  Η κοινωνία των πολιτών τέλος παραμένει ουδέτερη και εγκλωβισμένη σε προσδοκίες προσόδου, ενώ η επιχειρηματική κοινότητα αποδέχεται έναντι ανταλλάγματος την χειραγώγησή της.

“ I not thought death had undone so many”.{T.S.Ellot, the Waste Land 1922”

Το άρθρο ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΟΥ ΕΠΙΤΕΛΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΗΜΗ ΧΩΡΑ… Του Λεωνίδα-Φοίβου Κόσκου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Στα προηγούμενα σχετικά άρθρα μου υποστήριξα ότι το πλαίσιο της συζήτησης για την αναθεώρηση του Συντάγματος οφείλει να μεταφερθεί από την περιπτωσιολογία και την συμπτωματολογία στην διάγνωση πραγματικών και όχι τεχνικών συνταγματολογικών ζητημάτων. Η μεταφορά πλαισίου επιβάλλει νέα υπόθεση εργασίας:

H αναθεώρηση οφείλει να αποτελέσει την συνεκτική και στοχευμένη υποστήριξη της μεταρρύθμισης του παραγωγικού μοντέλου και του μοντέλου διακυβέρνησης. Λόγω συμμετοχής της Ελλάδας στην Ε.Ε. και την Ευρωζώνη η μεταρρύθμιση οφείλει να υποστηριχθεί από την πρόσληψη παραγωγικών προτύπων και καινοτομιών που έχουν αναπτυχθεί μέχρι σήμερα στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Η μετακένωση και πρόσληψη προτύπων καθιστά αναγκαία την διερεύνηση κατά πόσον η κοινωνία υποδοχής διαθέτει τις κοινωνικές ικανότητες (social capabilities κατά την ανάλυση του catch up growth του  Mozes Abramovitz), οι οποίες την καθιστούν εφικτή. Συγκεκριμένα κατά πόσον α) η ελληνική κοινωνία ως προσλαμβάνουσα διαθέτει τις θεσμικές, οργανωτικές, τεχνολογικές και πολιτικές προϋποθέσεις για να υποδεχθεί και να συσσωματώσει τα πρότυπα  προς εισαγωγή β) υπάρχει  η κοινωνική ομάδα ή οι ομάδες που θα αναλάβουν την ευθύνη και θα διεκπεραιώσουν τις διαδικασίες της υποδοχής.

Τα ερωτήματα είναι πρωτίστως πολιτισμικά. Γι’ αυτό στο προηγούμενο δεύτερο άρθρο μου προσπάθησα να διερευνήσω την πολιτισμική ταυτότητα της ελληνικής κοινωνίας,  της πολιτικής τάξης και του κράτους ως ενιαίου προσοδοθηρικού συστήματος. Xαρακτηριστικά του συστήματος αυτού συνιστούν η αδυναμία της κοινωνίας να παράγει αξία, η εξάρτηση της οικονομίας από εξωχώριο χρήμα και ο πελατειασμός.

Παραθέτω ορισμένους δείκτες απόκλισης από τα ευρωπαϊκά πρότυπα: Η μέση ακαθάριστη αξία ανά ‘Ελληνα εργαζόμενο υπολογίζεται γύρω στις 34.000 ευρώ, με αντίστοιχο ποσό για τον μέσο Ευρωπαίο τις 62.000 ευρώ. Αυτός ο κρίσιμος δείκτης παραγωγικότητας παραμένει στάσιμος από την αρχή της χιλιετίας. Μένοντας στην παραγωγικότητα, το καθαρό απόθεμα επενδυμένου κεφαλαίου που υποστηρίζει τον μέσο ευρωπαίο εργαζόμενο είναι υπερδιπλάσιο από εκείνο που υποστηρίζει τον ‘Ελληνα. Σύμφωνα με το ΙΟΒΕ το καθαρό απόθεμα κεφαλαίου ανά εργαζόμενο είναι σήμερα κατά 30% χαμηλότερο από το αντίστοιχο του 2010. Οι προαναφερθέντες δείκτες υποδεικνύουν την μειωμένη παραγωγικότητα επομένως και τα προβλήματα ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας εξηγούν δε την δυσχέρεια  να αυξηθεί  το ακαθάριστο εθνικό προϊόν και επομένως η αμοιβή εργασίας. 

Επανερχόμενοι στην πολιτισμική ταυτότητα και την αναπαραγωγή της : η καλλιέργεια της κουλτούρας του επιχειρείν και της δημιουργίας απουσιάζει από το σύνολο του εκπαιδευτικού συστήματος όλων των επιπέδων περιλαμβανομένης και της επαγγελματικής κατάρτισης, ενώ η έρευνα πάσχει από τις παθογένειες του υπαρκτού παραγωγικού μοντέλου και του μοντέλου διακυβέρνησης. Οι αμέσως προηγούμενες παρατηρήσεις υποδεικνύουν την αδράνεια της ελληνικής κοινωνίας και την έλλειψη ετοιμότητας να υποδεχθεί νέα παραγωγικά πρότυπα.  

Η κρίση χρέους θα μπορούσε να έχει αντιμετωπιστεί ως ευκαιρία για την μεταρρύθμιση του παραγωγικού μοντέλου και του μοντέλου διακυβέρνησης ως ενιαίου προσοδοθηρικού συστήματος. ‘Όμως οι δανειστές και οι «θεσμοί» ως εκπρόσωποι τους επέλεξαν να λειτουργήσουν στο πλαίσιό του. Είναι αξιοσημείωτο ότι η στάση τους συμπίπτει με των μελών της Αμερικανικής αποστολής που είχαν την ευθύνη της βοηθείας από την προσοδότρια Αμερική προς την χώρα μας στα τέλη της δεκαετίας του 1940 και μέχρι το 1960. O πρωθυπουργός εξάλλου είχε ήδη από την ανάληψη των καθηκόντων του το 2019 την ευκαιρία να επιδιώξει την μεταρρύθμιση του παραγωγικού μοντέλου και του μοντέλου διακυβέρνησης, επί το ευρωπαϊκότερον. Εντούτοις άσκησε και ασκεί τη διακυβέρνηση ως διαχείριση προσδοκιών προσόδου και διαρκή διαπραγμάτευση με διαφορετικές ομάδες εν πολλοίς συγκρουομένων συμφερόντων για την διανομή «κοινωνικού μερίσματος» ως προϊόντος υπερφορολόγησης.

Η διαχείριση προσδοκιών προσόδου εξηγεί την επιτυχία της κυβέρνησης κατά την περίοδο των εκτάκτων συνθηκών της πανδημίας, αλλά δεν μπορεί να υποστηρίξει ευρύτερες κοινωνικές συναινέσεις για την βελτίωση της παραγωγικότητας και την αύξηση της αμοιβής εργασίας, ούτε εν τέλει  τον εκδυτικισμό και την ανάπτυξη. Η συνέχιση της ίδιας πολιτικής ωθεί το σύστημα της προσοδοθηρίας στα ακραία όρια των αντοχών του και τείνει να αποτελέσει  καθ’ εαυτήν  παράγοντα κοινωνικής αντιπαλότητας και αστάθειας.

Η εξάντληση ή η υπέρβαση των ακραίων ορίων του υφισταμένου συστήματος  φαίνεται από την μελέτη δύο περιπτώσεων οι οποίες προβάλλονται ως μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες του και χρησιμοποιούνται για την υποστήριξη  της δημόσιας εικόνας του πρωθυπουργού ως πολιτικού ηγέτη και μεταρρυθμιστή. Πρόκειται για την ψηφιοποίηση της δημόσιας διοίκησης και το λεγόμενο επιτελικό κράτος.

Η ψηφιοποίηση της δημόσιας διοίκησης θα μπορούσε να αποτελέσει αποφασιστικό βήμα προς τον εκσυγχρονισμό της λειτουργίας του κράτους και την δημιουργία ισχυρού ψηφιακού περιβάλλοντος, καθώς και για την μετακένωση νέων παραγωγικών προτύπων στην οικονομική ζωή. Προβλήθηκε ως μίμηση του εσθονικού παραδείγματος.

Στην Εσθονία η ψηφιοποίηση της δημόσιας διοίκησης αποτέλεσε τον πυρήνα γενικότερης συνεκτικής και πολυεπίπεδης στρατηγικής για την μείωση της γραφειοκρατίας και της διαφθοράς, την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας του κράτους, την ένταση της επενδυτικής δυναμικής, εν τέλει την μετάβαση από την σοβιετικού τύπου οικονομία σε σύγχρονη ψηφιακή οικονομία. Το μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής τάξης, των δημοσίων υπαλλήλων,  των επιχειρηματιών, της κοινωνίας οικειοποιήθηκαν την στρατηγική αυτή και τις πολιτικές υλοποίησής της συμμετέχοντας σ’ αυτές. Με την υλοποίηση της ψηφιοποίησης περιορίστηκε η γραφειοκρατία, βελτιώθηκε η αποτελεσματικότητα και η δημοκρατική λειτουργία του κράτους υπό συνθήκες διαφάνειας, λογοδοσίας και κοινωνικού ελέγχου.  Παράλληλα βελτιώθηκε η εκπαίδευση με εμφανή αποτελέσματα στην υψηλή κατάταξη των μαθητών της Εσθονίας σε διεθνείς εξετάσεις. Eξ’ άλλου, δημιουργήθηκε η τεχνολογική υποδομή για την προσέλκυση ξένων επενδύσεων, δημιουργήθηκαν συνθήκες ανταγωνισμού και επενδυτικής δυναμικής ιδιαίτερα στον τομέα της τεχνολογίας. Η Εσθονία έχει σήμερα μεταξύ των χωρών της Ε.Ε. αξιοσημείωτα μεγάλο κατά κεφαλή αριθμό startups  και «unicorns» (οι τελευταίοι πάνω από 10), ιδιαίτερα στον τομέα της τεχνολογίας.

Αρχίζοντας την σύγκριση από το τελευταίο στοιχείο,  στην Ελλάδα  ανεφύη μόνο ένας αδιαμφισβήτητος «unicorn» και αυτός στον τομέα των υπηρεσιών.

Το έργο της ψηφιοποίησης δεν αποτέλεσε στην χώρα μας μέρος γενικότερου στρατηγικού σχεδίου με συνοχή, συνέπεια και επικουρικούς στόχους ή συνέργειες. Ψηφιοποιήθηκαν απλώς οι υφιστάμενες γραφειοκρατικές διαδικασίες  τις οποίες οι χρήστες καλούνται σήμερα να επαναλάβουν βήμα βήμα στο πληκτρολόγιο. Αυτό σημαίνει μετάδοση αναποτελεσματικότητας και χωλής παραγωγικότητας σε ψηφιακό περιβάλλον καθώς και μετακύληση τουλάχιστον του κόστους εφαρμογής στην επιχείρηση μεσαίας ή μικρής έντασης εργασίας. Επομένως, απρόσφορο έδαφος για ανάπτυξη επενδυτικής δυναμικής. Το ίδιο το κράτος έμεινε αναποτελεσματικό και δυσκίνητο, με εξαίρεση τους εισπρακτικούς μηχανισμούς, πράγμα που επάγεται ενίσχυση της δεσπόζουσας θέσης του απέναντι στην κοινωνία των πολιτών, και δη των επιχειρούντων. Σε αντίθεση με την Εσθονία όπου η ψηφιοποίηση λειτούργησε ως επιταχυντής αναπτυξιακής δυναμικής, εδώ αντιθέτως λειτούργησε ως πολλαπλασιαστής κόστους και κρατικής ισχύος.

Το άρθρο ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΔΟΘΗΡΙΑ… Του ΛΕΩΝΙΔΑ-ΦΟΙΒΟΥ ΚΟΣΚΟΥ εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Στα προηγούμενα σχετικά άρθρα μου υποστήριξα ότι το πλαίσιο της συζήτησης για την αναθεώρηση του Συντάγματος οφείλει να μεταφερθεί από την περιπτωσιολογία και την συμπτωματολογία στην διάγνωση πραγματικών και όχι τεχνικών συνταγματολογικών ζητημάτων. Η μεταφορά πλαισίου επιβάλλει νέα υπόθεση εργασίας:

H αναθεώρηση οφείλει να αποτελέσει την συνεκτική και στοχευμένη υποστήριξη της μεταρρύθμισης του παραγωγικού μοντέλου και του μοντέλου διακυβέρνησης. Λόγω συμμετοχής της Ελλάδας στην Ε.Ε. και την Ευρωζώνη η μεταρρύθμιση οφείλει να υποστηριχθεί από την πρόσληψη παραγωγικών προτύπων και καινοτομιών που έχουν αναπτυχθεί μέχρι σήμερα στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Η μετακένωση και πρόσληψη προτύπων καθιστά αναγκαία την διερεύνηση κατά πόσον η κοινωνία υποδοχής διαθέτει τις κοινωνικές ικανότητες (social capabilities κατά την ανάλυση του catch up growth του  Mozes Abramovitz), οι οποίες την καθιστούν εφικτή. Συγκεκριμένα κατά πόσον α) η ελληνική κοινωνία ως προσλαμβάνουσα διαθέτει τις θεσμικές, οργανωτικές, τεχνολογικές και πολιτικές προϋποθέσεις για να υποδεχθεί και να συσσωματώσει τα πρότυπα  προς εισαγωγή β) υπάρχει  η κοινωνική ομάδα ή οι ομάδες που θα αναλάβουν την ευθύνη και θα διεκπεραιώσουν τις διαδικασίες της υποδοχής.

Τα ερωτήματα είναι πρωτίστως πολιτισμικά. Γι’ αυτό στο προηγούμενο δεύτερο άρθρο μου προσπάθησα να διερευνήσω την πολιτισμική ταυτότητα της ελληνικής κοινωνίας,  της πολιτικής τάξης και του κράτους ως ενιαίου προσοδοθηρικού συστήματος. Xαρακτηριστικά του συστήματος αυτού συνιστούν η αδυναμία της κοινωνίας να παράγει αξία, η εξάρτηση της οικονομίας από εξωχώριο χρήμα και ο πελατειασμός.

Παραθέτω ορισμένους δείκτες απόκλισης από τα ευρωπαϊκά πρότυπα: Η μέση ακαθάριστη αξία ανά ‘Ελληνα εργαζόμενο υπολογίζεται γύρω στις 34.000 ευρώ, με αντίστοιχο ποσό για τον μέσο Ευρωπαίο τις 62.000 ευρώ. Αυτός ο κρίσιμος δείκτης παραγωγικότητας παραμένει στάσιμος από την αρχή της χιλιετίας. Μένοντας στην παραγωγικότητα, το καθαρό απόθεμα επενδυμένου κεφαλαίου που υποστηρίζει τον μέσο ευρωπαίο εργαζόμενο είναι υπερδιπλάσιο από εκείνο που υποστηρίζει τον ‘Ελληνα. Σύμφωνα με το ΙΟΒΕ το καθαρό απόθεμα κεφαλαίου ανά εργαζόμενο είναι σήμερα κατά 30% χαμηλότερο από το αντίστοιχο του 2010. Οι προαναφερθέντες δείκτες υποδεικνύουν την μειωμένη παραγωγικότητα επομένως και τα προβλήματα ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας εξηγούν δε την δυσχέρεια  να αυξηθεί  το ακαθάριστο εθνικό προϊόν και επομένως η αμοιβή εργασίας. 

Επανερχόμενοι στην πολιτισμική ταυτότητα και την αναπαραγωγή της : η καλλιέργεια της κουλτούρας του επιχειρείν και της δημιουργίας απουσιάζει από το σύνολο του εκπαιδευτικού συστήματος όλων των επιπέδων περιλαμβανομένης και της επαγγελματικής κατάρτισης, ενώ η έρευνα πάσχει από τις παθογένειες του υπαρκτού παραγωγικού μοντέλου και του μοντέλου διακυβέρνησης. Οι αμέσως προηγούμενες παρατηρήσεις υποδεικνύουν την αδράνεια της ελληνικής κοινωνίας και την έλλειψη ετοιμότητας να υποδεχθεί νέα παραγωγικά πρότυπα.  

Η κρίση χρέους θα μπορούσε να έχει αντιμετωπιστεί ως ευκαιρία για την μεταρρύθμιση του παραγωγικού μοντέλου και του μοντέλου διακυβέρνησης ως ενιαίου προσοδοθηρικού συστήματος. ‘Όμως οι δανειστές και οι «θεσμοί» ως εκπρόσωποι τους επέλεξαν να λειτουργήσουν στο πλαίσιό του. Είναι αξιοσημείωτο ότι η στάση τους συμπίπτει με των μελών της Αμερικανικής αποστολής που είχαν την ευθύνη της βοηθείας από την προσοδότρια Αμερική προς την χώρα μας στα τέλη της δεκαετίας του 1940 και μέχρι το 1960. O πρωθυπουργός εξάλλου είχε ήδη από την ανάληψη των καθηκόντων του το 2019 την ευκαιρία να επιδιώξει την μεταρρύθμιση του παραγωγικού μοντέλου και του μοντέλου διακυβέρνησης, επί το ευρωπαϊκότερον. Εντούτοις άσκησε και ασκεί τη διακυβέρνηση ως διαχείριση προσδοκιών προσόδου και διαρκή διαπραγμάτευση με διαφορετικές ομάδες εν πολλοίς συγκρουομένων συμφερόντων για την διανομή «κοινωνικού μερίσματος» ως προϊόντος υπερφορολόγησης.

Η διαχείριση προσδοκιών προσόδου εξηγεί την επιτυχία της κυβέρνησης κατά την περίοδο των εκτάκτων συνθηκών της πανδημίας, αλλά δεν μπορεί να υποστηρίξει ευρύτερες κοινωνικές συναινέσεις για την βελτίωση της παραγωγικότητας και την αύξηση της αμοιβής εργασίας, ούτε εν τέλει  τον εκδυτικισμό και την ανάπτυξη. Η συνέχιση της ίδιας πολιτικής ωθεί το σύστημα της προσοδοθηρίας στα ακραία όρια των αντοχών του και τείνει να αποτελέσει  καθ’ εαυτήν  παράγοντα κοινωνικής αντιπαλότητας και αστάθειας.

Η εξάντληση ή η υπέρβαση των ακραίων ορίων του υφισταμένου συστήματος  φαίνεται από την μελέτη δύο περιπτώσεων οι οποίες προβάλλονται ως μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες του και χρησιμοποιούνται για την υποστήριξη  της δημόσιας εικόνας του πρωθυπουργού ως πολιτικού ηγέτη και μεταρρυθμιστή. Πρόκειται για την ψηφιοποίηση της δημόσιας διοίκησης και το λεγόμενο επιτελικό κράτος.

Η ψηφιοποίηση της δημόσιας διοίκησης θα μπορούσε να αποτελέσει αποφασιστικό βήμα προς τον εκσυγχρονισμό της λειτουργίας του κράτους και την δημιουργία ισχυρού ψηφιακού περιβάλλοντος, καθώς και για την μετακένωση νέων παραγωγικών προτύπων στην οικονομική ζωή. Προβλήθηκε ως μίμηση του εσθονικού παραδείγματος.

Στην Εσθονία η ψηφιοποίηση της δημόσιας διοίκησης αποτέλεσε τον πυρήνα γενικότερης συνεκτικής και πολυεπίπεδης στρατηγικής για την μείωση της γραφειοκρατίας και της διαφθοράς, την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας του κράτους, την ένταση της επενδυτικής δυναμικής, εν τέλει την μετάβαση από την σοβιετικού τύπου οικονομία σε σύγχρονη ψηφιακή οικονομία. Το μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής τάξης, των δημοσίων υπαλλήλων,  των επιχειρηματιών, της κοινωνίας οικειοποιήθηκαν την στρατηγική αυτή και τις πολιτικές υλοποίησής της συμμετέχοντας σ’ αυτές. Με την υλοποίηση της ψηφιοποίησης περιορίστηκε η γραφειοκρατία, βελτιώθηκε η αποτελεσματικότητα και η δημοκρατική λειτουργία του κράτους υπό συνθήκες διαφάνειας, λογοδοσίας και κοινωνικού ελέγχου.  Παράλληλα βελτιώθηκε η εκπαίδευση με εμφανή αποτελέσματα στην υψηλή κατάταξη των μαθητών της Εσθονίας σε διεθνείς εξετάσεις. Eξ’ άλλου, δημιουργήθηκε η τεχνολογική υποδομή για την προσέλκυση ξένων επενδύσεων, δημιουργήθηκαν συνθήκες ανταγωνισμού και επενδυτικής δυναμικής ιδιαίτερα στον τομέα της τεχνολογίας. Η Εσθονία έχει σήμερα μεταξύ των χωρών της Ε.Ε. αξιοσημείωτα μεγάλο κατά κεφαλή αριθμό startups  και «unicorns» (οι τελευταίοι πάνω από 10), ιδιαίτερα στον τομέα της τεχνολογίας.

Αρχίζοντας την σύγκριση από το τελευταίο στοιχείο,  στην Ελλάδα  ανεφύη μόνο ένας αδιαμφισβήτητος «unicorn» και αυτός στον τομέα των υπηρεσιών.

Το έργο της ψηφιοποίησης δεν αποτέλεσε στην χώρα μας μέρος γενικότερου στρατηγικού σχεδίου με συνοχή, συνέπεια και επικουρικούς στόχους ή συνέργειες. Ψηφιοποιήθηκαν απλώς οι υφιστάμενες γραφειοκρατικές διαδικασίες  τις οποίες οι χρήστες καλούνται σήμερα να επαναλάβουν βήμα βήμα στο πληκτρολόγιο. Αυτό σημαίνει μετάδοση αναποτελεσματικότητας και χωλής παραγωγικότητας σε ψηφιακό περιβάλλον καθώς και μετακύληση τουλάχιστον του κόστους εφαρμογής στην επιχείρηση μεσαίας ή μικρής έντασης εργασίας. Επομένως, απρόσφορο έδαφος για ανάπτυξη επενδυτικής δυναμικής. Το ίδιο το κράτος έμεινε αναποτελεσματικό και δυσκίνητο, με εξαίρεση τους εισπρακτικούς μηχανισμούς, πράγμα που επάγεται ενίσχυση της δεσπόζουσας θέσης του απέναντι στην κοινωνία των πολιτών, και δη των επιχειρούντων. Σε αντίθεση με την Εσθονία όπου η ψηφιοποίηση λειτούργησε ως επιταχυντής αναπτυξιακής δυναμικής, εδώ αντιθέτως λειτούργησε ως πολλαπλασιαστής κόστους και κρατικής ισχύος. 

‘Όταν κατά τους ισχυρισμούς της κυβέρνησης ολοκληρώθηκε το έργο της ψηφιοποίησης η μικρή ομάδα που σχεδίασε και εκτέλεσε το έργο μετακινήθηκε σε άλλες θέσεις ευθύνης. Με την μετακίνηση φάνηκε η έλλειψη γενικότερου στρατηγικού σχεδίου με συνέχεια. Το έργο παρέμεινε υπόθεση μιας μικρής ομάδας τεχνοκρατών που επιβλήθηκε άνωθεν χωρίς να υπάρξει σε βάθος εκπαίδευση των χρηστών για την υποδοχή του ή απόπειρα αναδιοργάνωσης των υπηρεσιών και διόρθωσης των διαδικασιών και χωρίς κάποια κοινωνική ομάδα να έχει κίνητρο για την αξιοποίηση και την ολοκλήρωσή του.

Όμοια περίπτωση που υποδεικνύει τις αντοχές του προσοδοθηρικού συστήματος αποτελεί και το λεγόμενο επιτελικό κράτος. Ο όρος αναφέρεται στον Ν.4622/2019 ο οποίος έχει ως αντικείμενο τον προσδιορισμό των αρμοδιοτήτων της εκτελεστικής λειτουργίας, του πρωθυπουργού και της Προεδρίας της κυβέρνησης ως «αυτοτελούς επιτελικής δημόσιας υπηρεσίας». Η Προεδρία της κυβέρνησης και το γραφείο του πρωθυπουργού οργανώθηκαν σύμφωνα με τον εν λόγω νόμο ως πυρήνας σχεδιασμού, εκτέλεσης, συντονισμού και ελέγχου δημόσιας πολιτικής με επίκεντρο τον πρωθυπουργό. Πρότυπο του επιτελικού κράτους προφανώς αποτελεί το cabinet office του υπουργικού συμβουλίου στο Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο συνιστά τον κεντρικό μηχανισμό σχεδιασμού και συντονισμού της διακυβέρνησης.

Το cabinet οffice συνδέεται οργανικά με το υπουργικό συμβούλιο τον πρωθυπουργό και την δημόσια διοίκηση. Η στελέχωσή του περιλαμβάνει, εκτός των υπουργών, των λοιπών πολιτικών προσώπων και των ειδικών συμβούλων,  ανώτατους δημοσίους υπαλλήλους μεταξύ των οποίων και ο Γραμματέας- προϊστάμενος του Γραφείου (cabinet Secretary). Η οργανική σύνδεση του cabinet office με την δημόσια υπαλληλία εξασφαλίζει συνέχεια, θεσμική μνήμη, δομημένη διαδοχή, και διαρκή επικοινωνία με το σύνολο της κρατικής μηχανής μέσω της ιεραρχικής αλυσίδας. Η συμμετοχή των κρατικών λειτουργών αποτελεί παράγοντα σταθερότητας για το Η.Β. παρά την πρωτοφανή πολιτική αστάθεια και την εναλλαγή έξι  πρωθυπουργών σε μία δεκαετία.

Τόσο οι πρόνοιες του Ν.4622/2019 όσο και η εφαρμογή του υποδεικνύουν αποκλίσεις από το πρότυπο του Ηνωμένου Βασιλείου που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο μια ώριμης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δυτικού τύπου. Η στελέχωση του ελληνικού επιτελικού κράτους δεν περιλαμβάνει δημοσίους υπαλλήλους. Αντ’ αυτών συμμετέχουν μετακλητοί υπάλληλοι, δηλαδή πρόσωπα  που διορίζονται με πολιτικά  ή προσωπικά κριτήρια, τα οποία όμως εξ’ ορισμού δεν εγγυώνται οργανική και διαρκή σχέση με την κρατική μηχανή. Επομένως ούτε θεσμική μνήμη, δομημένη συνέχεια και διαδοχή. 

Επικεφαλής του επιτελικού κράτους είναι ο ίδιος ο πρωθυπουργός επικουρούμενος από τον γενικό γραμματέα του γραφείου του, ο οποίος αναφέρεται σ’ αυτόν. Ο πρώτος γ.γ. μέχρι τον Αύγουστο του 2022 ήταν στενός συγγενής του πρωθυπουργού, διαχειρίστηκε δε αντ’ αυτού σημαίνοντα κυβερνητικά θέματα. Υπήρξε ιδιαίτερα αποτελεσματικός αλλά έδρασε ανορθόδοξα αξιοποιώντας τα προσωπικά του δίκτυα και παρακάμπτοντας κατά κανόνα την ιεραρχική αλυσίδα. Η παραίτησή του φανέρωσε τις αδυναμίες και τα ασταθή θεμέλια του επιτελικού κράτους το οποίο μετά από αυτόν σχεδόν κατέρρευσε, συνεχίζοντας πάντως να λειτουργεί κατά παράκαμψη της κρατικής μηχανής. Αντιστικτικά δε προς το απαξιωτικώς καλούμενο βαθύ κράτος.

Η ανεπάρκεια του συστήματος έγινε προφανής κατά την ατυχή διαχείριση σοβαρών προβλημάτων διακυβέρνησης που προέκυψαν από  το δυστύχημα των Τεμπών και τον ΟΠΕΚΕΠΕ.

Από την λειτουργία του επιτελικού κράτους απουσιάζει επίσης η οργανική σύνδεση με το Υπουργικό Συμβούλιο ως συλλογικό όργανο πολιτικής σύνθεσης, και χάραξης κυβερνητικής πολιτικής. 

Στην πράξη το Υ.Σ. δεν λειτουργεί ως τέτοιο. Η υπουργική δραστηριότητα καθοδηγείται από τον πρωθυπουργό και την ομάδα του βάσει οδηγιών που περιέχουν οι «γαλάζιοι φάκελοι» ή με εξατομικευμένες συνεννοήσεις μεταξύ πρωθυπουργού και κάθε υπουργού. Αυτό επάγεται αναίρεση της πολιτικής και λειτουργικής ευθύνης των υπουργών που προβλέπεται στο Σύνταγμα. Η αναίρεση εντείνεται από την πρόνοια του άρθρου 11 παρ. 1. εδ.στ. του Ν.4622/2019 το οποίο ορίζει ότι ο πρωθυπουργός «εποπτεύει για την εφαρμογή της νομοθεσίας από τις υπηρεσίες του δημοσίου τομέα και για την λειτουργία τους προς το συμφέρον του κράτους και των πολιτών» (sic).

Επομένως το επιτελικό κράτος όχι μόνο δεν συνδέεται οργανικά με το υπουργικό συμβούλιο ως συλλογικό σώμα και την δημόσια υπαλληλία,  αλλά καθιερώνει ιδιαίτερη ιεραρχική αλυσίδα μεταξύ της τελευταίας και του πρωθυπουργού, ο οποίος αποκτά υπερχειλή ευθύνη και εξουσία. Εξουσία και ευθύνη επιτείνονται ακόμη περισσότερο από την άσκηση εκ μέρους του πρωθυπουργού καθηκόντων και αρμοδιοτήτων που προσήκουν σε ρυθμιστή πολιτεύματος/αρχηγό κράτους, δυνατότητα που προέκυψε από την αναθεώρηση του 1986 και την ουσιαστική κατάργηση  του ΠτΔ. Επιτελικό κράτος και αναθεώρηση του 1986  ολοκληρώνουν ένα  ιδιαίτερο πολιτειακό μόρφωμα πρωθυπουργικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.  

Επιπλέον χαρακτηριστικό αυτού του μορφώματος αποτελεί η εξουδετέρωση ή η αφυδάτωση όλων των θεσμικών συνομιλητών της δημόσιας σφαίρας. Έγινε ήδη λόγος για την ουσιαστική κατάργηση του υπουργικού συμβουλίου ως συλλογικού οργάνου πολιτικής σύνθεσης. Η Βουλή λειτουργεί ως εκτελεστικός βραχίων του επιτελικού κράτους και των αποφάσεων του πρωθυπουργού ως αρχηγού του πλειοψηφούντος κόμματος. Οι ανώτατοι δικαστές προσδοκώντας δεύτερη καριέρα υπόκεινται στον πειρασμό συμμόρφωσης προς τις επιθυμίες της εκτελεστικής εξουσίας. Η πολυθεσία και η διανομή της κρατικής διαφήμισης επηρεάζει την ελευθερία του Τύπου ως τέταρτης εξουσίας, ηλεκτρονικού και συστημικού που λειτουργεί με τα δεκανίκια των non papers στο πλαίσιο της μετα-αλήθειας. Οι ανεξάρτητες Αρχές όταν δεν λειτουργούν ως κακέκτυπα ΔΕΚΟ καρκινοβατούν συχνά αδιοίκητες. Η εκλεγμένη περιφερειακή αυτοδιοίκηση λειτουργεί χωρίς θεσμική και οικονομική αυτονομία στην ουρά του επιτελικού κράτους χειραγωγούμενη από τις διορισμένες αποκεντρωμένες διοικήσεις που διαδέχτηκαν τις επίσης διορισμένες γενικές γραμματείες.  Η κοινωνία των πολιτών τέλος παραμένει ουδέτερη και εγκλωβισμένη σε προσδοκίες προσόδου, ενώ η επιχειρηματική κοινότητα αποδέχεται έναντι ανταλλάγματος την χειραγώγησή της.

«Ι had not thought death had undone so many”. (T.S. Elliot, the Waste Land 1922). 

Πράγματι το επιτελικό κράτος και η αμήχανη αντιπολίτευση έχουν καταστήσει την δημόσια σφαίρα χώρα έρημη θεσμικού δια-Λόγου, άρα έρημη Λόγο-δοσίας και ευθύνης με μόνο ένοικο τον πρωθυπουργό και κυρίαρχο δόγμα «δεν υπάρχει άλλη επιλογή». Στην προκειμένη περίπτωση και με οπτική δανεισμένη από τον Jürgen Habermas προκύπτει κενό νομιμοποίησης των θεσμών ενώ η πολυπαινεμένη πολιτική ηγεμονία του πρωθυπουργού συνιστά μάλλον επιβολή ηγεμονίας.

Οι παρεμβάσεις των Κώστα Καραμανλή, Αντώνη Σαμαρά και Ευάγγελου Βενιζέλου,  παρά τις οργανωμένες προσπάθειες υποτίμησής τους, υποκαθιστούν το προαναφερθέν κενό και αποτελούν έμπρακτη αμφισβήτηση όχι του προσώπου, αλλά της θεσμικής ανωμαλίας που συνιστά στη δημόσια σφαίρα «η ενός πρωθυπουργού Αρχή» (Πάσχος Μανδραβέλης κατά παράφραση Θουκυδίδη).

Οι τρεις, λόγω των προηγουμένων ιδιοτήτων τους και του κεφαλαίου εμπειριών από επιτυχίες και λάθη, αυτοδικαίως έχουν ρόλο στην δημόσια σφαίρα ως έγκυροι συνομιλητές και τον διεκδικούν εξ’ ιδιαιτέρου ηθικού καθήκοντος. Διατρέχουν όμως τον κίνδυνο να παραμείνουν στην διάγνωση των συμπτωμάτων της θεσμικής δυσλειτουργίας χωρίς προτάσεις υπέρβασής της και να καταλήξει ο λόγος τους συμβολική νομιμοποίηση της στρεβλής λειτουργίας της δημόσιας σφαίρας. Ο Ευάγγελος Βενιζέλος μίλησε αορίστως για την ανάγκη να συναφθεί νέο κοινωνικό συμβόλαιο, ενώ ο Αντώνης Σαμαράς φαίνεται ότι θα αναλάβει ευρύτερη πολιτική πρωτοβουλία.

Η μελέτη των δύο περιπτώσεων, της ψηφιοποίησης της δημόσιας διοίκησης και του επιτελικού κράτους, υποδεικνύει ότι το ενιαίο προσοδοθηρικό σύστημα διαθέτει αντοχές και δυνατότητες αντιμεταρρύθμισης ώστε να οδηγεί τις μέχρι τώρα απόπειρες μεταβολής του σε συσσωμάτωση, εκλογίκευση, εξιδανίκευση και ενίσχυση των χαρακτηριστικών και της παθογένειάς του. Επομένως η αναθεώρηση του συντάγματος δεν δυσχεραίνεται από συσχετισμούς ψήφων στην αναθεωρητική Βουλή, αλλά κυρίως από την έλλειψη των κοινωνικών ικανοτήτων του Αbramovitch.

Η αναθεώρηση του Συντάγματος δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί ως μια ακόμη άσκηση θεσμικής μηχανικής ούτε ως ευκαιρία περιστασιακών πολιτικών συμβιβασμών. Οφείλει να αποτελέσει την αφετηρία για την μετάβαση από το προσοδοθηρικό μοντέλο, που επί διακόσια χρόνια διαμόρφωσε την πολιτική και οικονομική οργάνωση της χώρας, σε νέο πρότυπο διακυβέρνησης. Αυτό θα στηρίζεται στη διάχυση της εξουσίας, στη λογοδοσία, στην αποτελεσματικότητα του κράτους, αλλά και στην αυτοδύναμη ικανότητα της κοινωνίας για παραγωγή αξίας. Η αποκατάσταση των θεσμικών αντιβάρων, η επαναφορά του Προέδρου της Δημοκρατίας στον συνταγματικό του ρόλο ως ουσιαστικού ρυθμιστή του πολιτεύματος, ο περιορισμός της υπερσυγκέντρωσης αρμοδιοτήτων στο πρόσωπο του πρωθυπουργού, η κατάργηση του άρθρου 106 που διατηρεί τη λογική του κρατικού κεντρικού σχεδιασμού της οικονομίας και η πραγματική διοικητική και κυρίως οικονομική αυτονόμηση της περιφερειακής αυτοδιοίκησης, αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για την ανασυγκρότηση της δημόσιας σφαίρας.

Η επιτυχία όμως της μεταρρύθμισης δεν θα κριθεί μόνο από το νέο συνταγματικό κείμενο. Θα εξαρτηθεί κυρίως από την επιλογή του πεδίου όπου θα διακυβευθεί και της κοινωνικής δύναμης που θα παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στην μετάβαση. Το πεδίο ορίζεται από τα μετέωρα μεταρρυθμιστικά βήματα που αναλήφθηκαν μέχρι στιγμής, την ψηφιοποίηση και το επιτελικό κράτος. Αυτά πρέπει να ολοκληρωθούν. Η κοινωνική δύναμη που θα συμβάλει στην ολοκλήρωσή τους είναι από την θέση της η δημόσια υπαλληλία. Αντί να συζητείται ο άμεσος ή έμμεσος τρόπος για να καταργηθούν οι εγγυήσεις της προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας των δημοσίων υπαλλήλων, θα ήταν ωφέλιμο να αναγνωριστεί ο στρατηγικός τους ρόλος σε μεταρρυθμιστικό έργο που αφορά το κράτος.

 Η μόνιμη δημόσια υπαλληλία απαλλαγμένη από τις κομματικές παρεμβάσεις μπορεί να αποτελέσει τον σταθερό φορέα της μεταρρύθμισης και τον βασικό μηχανισμό πρόσληψης των νέων προτύπων διακυβέρνησης. Η κατάργηση της περιττής γραφειοκρατίας, η αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών και η δημιουργία  αποτελεσματικής διοίκησης που υπηρετεί τον πολίτη και όχι την διανομή προσόδου  αποτελούν το αναγκαίο συμπλήρωμα της συνταγματικής αναθεώρησης. Με τις προϋποθέσεις αυτές η ελληνική κοινωνία θα αποκτήσει την ικανότητα να παράγει αξία, οι δε ‘Ελληνες την ικανότητα να διαμορφώνουν συλλογικά το μέλλον τους.

Το άρθρο Από την προσοδοθηρία στην παραγωγή αξίας – Αναθεώρηση Γ… Του Λεωνίδα-Φοίβου Κόσκου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Οι ιστότοποι ΝΕΕΣ ΙΔΕΕΣ (Αθανάσιος Παπανδρόπουλος) και EUROPEAN BUSINESS REVIEW (Χρήστος Τρικούκης) σας προσκαλούν σε συζήτηση για την ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ την Τετάρτη 20 Μαϊου 2026 και ώρα 18:30, στην αίθουσα εκδηλώσεων της Εταιρείας ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΟΥ, οδός Εθνικής Αντιστάσεως 93, Νέο Ψυχικό.

ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ

Κεντρικός ομιλητής: Βασίλης Κοντογιαννόπουλος, πρώην Υπουργός
Σχολιαστές: Πέτρος Παραράς, Καθηγητής Συνταγματικού Δίκαιου, Επίτιμος Πρόεδρος ΣτΕ.
Λεωνίδας-Φοίβος Κόσκος: Δικηγόρος-Οικονομολόγος
Κώστας Χριστίδης: Νομικός-Οικονομολόγος

Συντονίζει ο Τάσος Παπαδόπουλος, Δημοσιογράφος

Το άρθρο ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

“H εξουσία διαφθείρει. Η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απολύτως. Oι ισχυροί άνδρες είναι κακοί άνθρωποι ακόμη και αν απλώς ασκούν επιρροή και δεν ασκούν εξουσία». Το 1888 ο Λόρδος ‘Ακτον  συνέδεσε ευθέως την άσκηση εξουσίας, και μάλιστα της απόλυτης, με την διαφθορά. Πριν από αυτόν η Συμβατική είχε κρίνει το 1793 ότι η αποδοχή, η ανάληψη ή η άσκηση απόλυτης εξουσίας αποτελεί καθ’ εαυτή έγκλημα άξιο της εσχάτης των ποινών. Και καρατόμησε τον Λουδοβίκο 16^ο.  Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος το 1787 κατά τις διαβουλεύσεις για το αμερικανικό σύνταγμα αντιτάχθηκε αρχικά  στην μονοπρόσωπη άσκηση των εξουσιών του Προέδρου ως επικεφαλής της εκτελεστικής εξουσίας. Και στις τρεις περιπτώσεις η υπέρμετρη συγκέντρωση αρμοδιοτήτων και λειτουργικών εξουσιών σε ένα πρόσωπο αντιμετωπίστηκε ως αιτία για αυθαίρετη δράση χωρίς προηγούμενη διαβούλευση, χωρίς όρους και όρια, χωρίς λογοδοσία. Επομένως ως παραβίαση της δημοκρατικής αρχής, ως αντίθεση στα συμφέροντα του ‘Εθνους και του Λαού. Από πλευράς ύφους η υπέρμετρη συγκέντρωση αρμοδιοτήτων και λειτουργικών εξουσιών σε ένα πρόσωπο θεωρήθηκε ότι συνεπάγεται αλαζονεία, προσωπολαγνεία, υποτίμηση του ρόλου και της λειτουργικής σημασίας άλλων πόλων της δημόσιας σφαίρας, τελικώς περιφρόνηση των θεσμών, του Λαού και του ‘Εθνους.

Τότε μιλούσαν για δεσποτεία και λαϊκή κυριαρχία. Σήμερα αναφερόμαστε στην θεσμική διαφθορά ( institutional corruption) ως ταυτόσημη της δεσποτείας. Περιγράφει την πρακτική και την τάση των προσώπων που είναι εντεταλμένα με την λειτουργία ενός θεσμού, ενός οργανισμού ή ενός ιδρύματος, να εκφύγουν της θεσπισμένης αποστολής και των θεσπισμένων σκοπών και αρχών διακυβέρνησης επιδιώκοντας άλλα. Κυρίως επιδιώκοντας με κάθε μέσον την διατήρησή τους στη θέση εξουσίας και επιρροής που κατέχουν και την ματαίωση  ή την παρεμπόδιση κάθε ενδεχομένου διαδοχής τους. Αν δε η θέση που κατέχουν προκύπτει από εκλογικές διαδικασίες επιδιώκοντας να αφαιρέσουν από τους ψηφοφόρους την ευχέρεια επιλογής.

Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος πρότεινε αρχικά για την πρόληψη της διαφθοράς από την συγκέντρωση μεγάλης εξουσίας σε ένα πρόσωπο, την υποκατάσταση του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών ως μονοπρόσωπου οργάνου από τριπρόσωπη εκτελεστική επιτροπή. Τελικά αποδέχθηκε το μονοπρόσωπο και επαφέθηκε στην λαϊκή αντίσταση κατά της δεσποτείας, οψέποτε αυτή ήθελε αναφανεί. Το ελληνικό σύνταγμα του 1975 για να προλάβει φαινόμενα δεσποτείας και θεσμικής διαφθοράς εκ μέρους του εκάστοτε πρωθυπουργού περιέλαβε διατάξεις που έδιναν στον ΠτΔ την ιδιότητα θεσμικού αντιβάρου απέναντι στον πρωθυπουργό και την εκτελεστική εξουσία καθώς και την δυνατότητα να αναλαμβάνει πρωτοβουλία  εκτόνωσης κρίσεων με απευθείας προσφυγή στην λαϊκή ετυμηγορία. Υπ’ αυτήν την έποψη οι εξουσίες του ΠτΔ υπηρετούσαν την δημοκρατική αρχή.

Με την αναθεώρηση του συντάγματος του 1986 ο ΠτΔ αποψιλώθηκε από τις λειτουργικές εξουσίες που του παρείχε το σύνταγμα του 1975, απώλεσε τον οργανικό- θεσμικό του ρόλο και μετατράπηκε σε απλό τροχονόμο διερευνητικών εντολών  και συγγραφέα ή εκφωνητή δεκάρικων πανηγυρικών λόγων.

Η αναθεώρηση του 1986 έφερε την σφραγίδα του Μένιου Κουτσόγιωργα τόσο ως προς το ύφος  όσο και ως προς το ήθος της αν λάβουμε υπόψη τα έγχρωμα ψηφοδέλτια  της εκλογής Αλευρά. Υπήρξε καθ’ εαυτή επίθεση στους θεσμούς και το σύνταγμα και τραυμάτισε την δημόσια σφαίρα. Προκάλεσε και εξακολουθεί να συνιστά σοβαρό πρωτογενές δημοκρατικό έλλειμμα στην ελληνική συνταγματική τάξη επειδή εξαφάνισε το μόνο σοβαρό αντίβαρο απέναντι στις υπερεξουσίες που έχει τη δυνατότητα να περιβληθεί και τις οποίες ήδη από το 2019 περιβάλλεται ο Έλληνας κοινοβουλευτικός πρωθυπουργός. Ο Ανδρέας Παπανδρέου έχοντας αναμφίβολα την πολιτική ηγεμονία μέχρι το 1989 και μεταξύ 1993 και 1996 δεν θέλησε να αξιοποιήσει την αναθεώρηση του 1986, προφανώς επειδή δεν το είχε ανάγκη. Ούτε όμως και οι άλλοι πρωθυπουργοί μέχρι το 2019 και συγκεκριμένα οι Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Κώστας Σημίτης, Κώστας Καραμανλής, Αντώνης Σαμαράς και Αλέξης Τσίπρας,  ασχολήθηκαν με την συστηματική υπερσυγκέντρωση εξουσιών και την οικειοποίηση θεσμικής και πολιτικής επιρροής εις βάρος του συνόλου των κρατικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων και λειτουργιών.

Η αναθεώρηση του 1986 επ’ ουδενί  μπορεί να παραλληλιστεί με την «μεγάλη τομή» που εισηγήθηκε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής το 1961 η οποία οδηγούσε στον περιορισμό των παρεμβάσεων του συνταγματικώς ανευθύνου βασιλέως και την διεύρυνση των εξουσιών, της εκτελεστικής εξουσίας και του κοινοβουλευτικού πρωθυπουργού. Η «μεγάλη τομή» αποτελούσε θεμιτή απόπειρα επιβολής της δημοκρατικής αρχής στην τότε ελληνική συνταγματική τάξη. Η αναθεώρηση του 1986 εξέφυγε του βεληνεκούς της αναθεωρητικής εξουσίας, ή πάντως υπερέβη την βούληση του ιστορικού συντακτικού νομοθέτη ο οποίος έδωσε συγκεκριμένη μορφή στο σύστημα της προεδρευομένης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Δηλαδή συγκεκριμένη και μη αναθεωρήσιμη  ταυτότητα στον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της ελληνικής δημοκρατίας. Υπό την έποψη αυτή η αναθεώρηση του 1986 δεν αποτελούσε εφαρμογή της δημοκρατικής αρχής ούτε έτεινε να την υπηρετήσει.

Κατά την αναθεώρηση του 2019 και τις συζητήσεις για τον ΠτΔ η Νέα Δημοκρατία φάνηκε να αποδέχεται σιωπηρώς ως τετελεσμένη την αναθεώρηση του 1986. Παρά ταύτα η ανάγκη της αποκατάστασης του ΠτΔ ως οργανικού μέρους του πολιτεύματος αρχίζει να καθίσταται αναγκαία και θα πρέπει να επανέλθει στον δημόσιο διάλογο. Σημαίνουσα προς την κατεύθυνση αυτή είναι η παρέμβαση-άρθρο του Γιώργου Πρεβελάκη που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ.(11/4)  ‘Όμως τo θέμα απέκτησε επείγοντα και οξύ χαρακτήρα λόγω της πρόσφατης δημόσιας παρέμβασης του πρωθυπουργού σχετικά με τον ΟΠΕΚΕΠΕ, το πελατειακό κράτος και το ρουσφέτι. Ακούσαμε κατάπληκτοι τον πρωθυπουργό να αποδίδει την κατάντια του ελληνικού κράτους στο συμβατό της υπουργικής με την βουλευτική ιδιότητα και να προτείνει ως μέρος της θεραπείας του κατ’ αυτόν παθολογικού φαινομένου να ανατεθεί στον πρωθυπουργό η εξουσία να ανασχηματίζει και να αναδομεί το νομοθετικό σώμα σε συνάρτηση με αντίστοιχους ανασχημαστισμούς και αναδομήσεις της κυβέρνησης. Εμμέσως πλην σαφώς ο πρωθυπουργός φαίνεται να θεωρεί σε αντίθεση με τον Montesquieu  επιτρεπτό να παρεμβαίνει στην νομοθετική εξουσία ως επικεφαλής της εκτελεστικής, να μεταβάλλει τη σύνθεσή της χωρίς την συμμετοχή του λαού και ενδεχομένως παρά την βούλησή του, να την χειραγωγεί δε μέσω αποφάσεων και πράξεων που ανήκουν αποκλειστικώς στην κυβερνητική σφαίρα.  Για να θυμηθούμε τον Μπρέχτ, το επόμενο που θα ζητήσει ο πρωθυπουργός είναι, αν δεν του αρέσουν τα εκλογικά αποτελέσματα, να περιενδυθεί την εξουσία για να αλλάζει τη σύνθεση του εκλογικού σώματος. Του ίδιου του Λαού!  Η πρωθυπουργική παρέμβαση επιβάλλει πλέον τη συζήτηση για την παθολογία του λεγόμενου επιτελικού κράτους,  για το ρόλο του κράτους γενικότερα και κυρίως για τα όρια της εξουσίας του κοινοβουλευτικού πρωθυπουργού. Επιβάλλει εν ταυτώ την συζήτηση για το περιεχόμενο της συνταγματικής αναθεώρησης ως συζήτησης ουσίας και όχι ως επικοινωνιακού παιγνίου ή απλώς τεχνοκρατικού διακυβεύματος. 

Το άρθρο Πρωτογενές συνταγματικό έλλειμμα και αναθεώρηση (A)… Του Λεωνίδα-Φοίβου Κόσκου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου

Μέσα σε μια ατμόσφαιρα, την οποία δέσποζε η παιδεία ήταν ιδιαίτερα αισιόδοξο να βλέπει κανείς νέους που χαίρονται γιατί σπούδασαν και κυρίως έμαθαν να σκέπτονται .γόνιμα και κριτικά.

Ήταν εντυπωσιακή όμως και η ομιλία του προέδρου του Hellenic American University (HAU) κ.Λεωνίδα-Φοίβου Κόσκου, ο οποίος ξεχείλιζε από αγάπη προς την εκπαίδευση, την δημιουργία, την ελεύθερη σκέψη αλλά και τη γοητεία της αυτό-ανάπτυξης.

Με μοναδικό τρόπο, ο κ.Λεωνίδας-Φοίβος Κόσκος, μίλησε για την απόρριψη τυφλών δογμάτων εξουσίας και άρα υποταγής, καταδίκασε την παπαγαλία και είπε ότι η παιδεία σε όλο της το βάθος αποτελεί και το κλειδί για μεγάλες κοινωνικές αλλαγές και ορθολογικής αντιμετώπισης εξελίξεων όπως η είσοδος της τεχνικής νοημοσύνης σε κάθε πτυχή της ανθρώπινης ζωής.

Στο πλαίσιο αυτό και σε μια εποχή όπου γίνεται ευρεία συζήτηση για έναν νέο Διαφωτισμό, ο Λεωνίδας-Φοίβος Κόσκος, με ιδιαίτερο πάθος αναφέρθηκε στην σημασία του ελληνικού φρονήματος και της σημασίας του στην ανάπτυξη του ορθού λόγου και του ανθρωπισμού.

Εντυπωσιακή ήταν επίσης η αναφορά του προέδρου του HAU στη σημασία της δημιουργίας μιας «επιχειρούσας κοινωνίας» μέσα στην οποίαν η αξία του ατομικού θα συμπλέκεται με το συλλογικό για τη γενική κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική άνοδο. Στη βάση αυτών των παρατηρήσεων, ο Λεωνίδας-Φοίβος Κόσκος επιβεβαίωσε και διαπιστώσεις του γράφοντος το παρόν σημείωμα.

Μελέτες για τις επιδράσεις της εκπαίδευσης επιβεβαιώνουν ότι οι μορφωμένοι άνθρωποι είναι πραγματικά πιο διαφωτισμένοι. Δίνουν μεγαλύτερη αξία στη φαντασία, στην ανεξαρτησία την προσωπική δημιουργία και στον ελεύθερο λόγο. Είναι πιο πιθανό να ψηφίζουν, να συνεισφέρουν εθελοντικά, να εκφράζουν πολιτικές απόψεις και να ανήκουν σε πολιτικές ενώσεις όπως συνδικάτα, πολιτικά κόμματα και θρησκευτικές και κοινοτικές οργανώσεις. Είναι επίσης πιο πιθανό να εμπιστεύονται τους συμπολίτες τους – ένα βασικό συστατικό στο πολύτιμο ελιξίριο που ονομάζεται κοινωνικό κεφάλαιο, το οποίο δίνει στους ανθρώπους την αυτοπεποίθηση να κλείνουν συμφωνίες, να κάνουν επενδύσεις και να υπακούν στον νόμο χωρίς να φοβούνται ότι είναι κορόιδα που θα τους εκμεταλλευτούν οι πάντες.

«….Με την έλευση της σύγχρονης εποχής», παρατηρεί ο θεωρητικός της εκπαίδευσης Τζορτζ Κάουντς, «…..η τυπική εκπαίδευση απέκτησε σπουδαιότητα πολύ μεγαλύτερη από οτιδήποτε είχε δει ως τότε ο κόσμος. Το σχολείο, που ήταν μια μικρή υπηρεσία στις περισσότερες κοινωνίες του παρελθόντος και επηρέαζε άμεσα τη ζωή μόνο ενός μικρού μέρους του πληθυσμού, επεκτάθηκε οριζόντια και κατακόρυφα μέχρι να πάρει τη σημερινή θέση του ως ένας από τους ισχυρότερους θεσμούς της κοινωνίας μαζί με το κράτος, την Εκκλησία, την οικογένεια και την ιδιοκτησία…..». Σήμερα η εκπαίδευση είναι υποχρεωτική στις περισσότερες χώρες και αναγνωρίζεται ως θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα από τα 170 μέλη των Ηνωμένων Εθνών που υπέγραψαν (το 1966) το Διεθνές Σύμφωνο για τα οικονομικά, κοινωνικά και μορφωτικά δικαιώματα.

Αυτές τις πτυχές έφεραν στο προσκήνιο με το ξεκίνημα της τελετής, οι ανακηρυχθέντες σε διδάκτορες του HAU κ.κ.Ελευθέριος Σκιαδάς και Eric Donnaild Smaw. Ο πρώτος, που είναι σήμερα γενικός διευθυντής της αρχαιότερης ελληνικής εφημερίδος της «Εστίας», μίλησε για το ρόλο της Αθήνας στην παιδεία και τον πολιτισμό και ο δεύτερος, πανεπιστημιακός, φιλόσοφος, αναφέρθηκε στον αναβρασμό που γνωρίζουν οι κοινωνίες μας και πως η εκπαίδευση μπορεί να γίνει το εφαλτήριο για πιο δίκαιες, ποικιλόμορφες και συμπεριληπτικές κοινότητες.

«…Δρ Smaw, μας εμπνέετε και μας βοηθάτε να αναγνωρίσουμε – και να συζητήσουμε – τα ζητήματα που διαμορφώνουν τις ζωές μας, τις κοινότητές μας και τις κοινωνίες μας μέσα από το πρίσμα της λογικής. Μας παρακινείτε να ενστερνιστούμε την αφοσίωση σας στην κοινωνική αλλαγή και να εργαστούμε όλοι μαζί για να διαμορφώσουμε μια πιο δίκαιη, πιο συμπεριληπτική και πιο δημοκρατική κοινωνία. To Hellenic American University τιμά με ιδιαίτερη υπερηφάνεια την ευρεία δημόσια προσφορά σας. την καινοτόμο διδασκαλία σας και την εμπνευσμένη εκπαιδευτική σας καθοδήγηση και σας απονέμει τον τίτλο του Διδάκτορα των Ανθρωπιστικών Επιστημών, τιμής ένεκεν….», είπε ο κ.Λεωνίδας-Φοίβος Κόσκος, δίνοντας μια βαθύτερη διάσταση στην τελετή.

Μια τελετή στην οποίαν εξόχως ενδιαφέρουσες ήταν και οι ομιλίες των αριστούχων πτυχιούχων Αγγελικής Γεωργάκη και Σοφία Βότσιου.

Το άρθρο ΛΕΩΝΙΔΑΣ-ΦΟΙΒΟΣ ΚΟΣΚΟΣ: Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΠΡΩΤΗ ΥΛΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ… Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Ποια τα πλεονεκτήματα και οι δράσεις του Έλληνο-Αμερικάνικου Κολλέγιου και ποιο το επίπεδο της εκπαίδευσης που προσφέρει σε συνάρτηση με το μέλλον της απασχόλησης.

Το άρθρο Τι προσφέρει το HAU εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Ο πρόεδρος του HELLENIC AMERICAN UNIVERSITY (HAU) εκθέτει τις προκλήσεις της ελληνικής παιδείας και τι πρέπει να γίνει σε τούτη τη χώρα σήμερα στην εποχή της γνώσης.

Το άρθρο Συνέντευξη Λεωνίδα-Φοίβου Κόσκου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.