Καθηγητής Κωνσταντίνος Ζοπουνίδης, Ακαδημαϊκός

Καθηγητής Μιχάλης Δούμπος
Financial Engineering Laboratory
Πολυτεχνείο Κρήτης

Σε ένα προηγούμενο άρθρο μας εξετάσαμε την Επιχειρησιακή Έρευνα (ΕΕ) ως εργαλείο υποστήριξης αποφάσεων σε επιχειρήσεις και οργανισμούς (βλ. Κ. Ζοπουνίδης, Μ. Δούμπος, Ναυτεμπορική, Δευτέρα 15 Μαρτίου 2021).

Η πολυκριτήρια μεθοδολογία (ΠΜ) αποτελεί ένα εξελιγμένο χώρο της ΕΕ, ο οποίος έχει γνωρίσει ιδιαίτερη άνθηση τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο. Βασικό ρόλο στην ανάπτυξη και διάδοση της ΠΜ αποτέλεσε η απλή διαπίστωση ότι η επίλυση πολύπλοκων και ιδιαίτερα σημαντικών προβλημάτων λήψης αποφάσεων δεν είναι δυνατόν να πραγματοποιείται μέσω μιας μονόπλευρης και μονοδιάστατης ανάλυσης.

Ο εμπνευστής της Ευρωπαϊκής Σχολής Πολυκριτήριας Υποστήριξης Αποφάσεων Bernard Roy στο βιβλίο του Methodologie Multicritere d’aide a la decision, Ed. Economica, 1985, θεωρεί διαδοχικά τις ακόλουθες έννοιες.

• Οι έννοιες της απόφασης, η διαδικασία της απόφασης και η υποστήριξη αποφάσεων.
• Η έννοια της εναλλακτικής λύσης, στήριγμα για την υποστήριξη των αποφάσεων.
• Το πνευματικό πλαίσιο για τη διατύπωση της υποστήριξης της απόφασης με την παρουσίαση των τεσσάρων προβληματικών αναφοράς.
• Οι βασικές έννοιες και δομές που είναι χρήσιμες για τη μοντελοποίηση των προτιμήσεων.
• Η μοντελοποίηση των συνεπειών των εναλλακτικών λύσεων.
• Η κεντρικής έννοια του κριτηρίου.

Μεθοδολογικό πλαίσιο

Ο Β. Roy δίνει τον ακόλουθο ορισμό της υποστήριξης της απόφασης: «Η υποστήριξη της απόφασης είναι η δραστηριότητα ενός ατόμου που στηριζόμενος σε καθαρά σαφή αλλά όχι απαραίτητα πλήρως τυποποιημένα μοντέλα, συνεισφέρει στην απόκτηση στοιχείων απάντησης που θέτει ένας συμμετέχων σε μια διαδικασία απόφασης (λήπτης απόφασης), στοιχεία που συμβάλλουν στη διαφώτιση της απόφασης και συνήθως συνιστούν ή απλά προωθούν μια φυσική συμπεριφορά που ενδέχεται να αυξήσει τη συνοχή μεταξύ της εξέλιξης της διαδικασίας από τη μια πλευρά, των στόχων και του συστήματος αξιών στην υπηρεσία των οποίων αυτός ο συμμετέχων τοποθετείται από την άλλη πλευρά». Για το συγγραφέα υπάρχει μια διαφορετική φιλοδοξία: «να σκεφτείς την αλλαγή που ετοιμάζει η διαδικασία απόφασης με τέτοιο τρόπο ώστε να αυξηθεί η συνοχή μεταξύ των στόχων και του συστήματος αξιών του ατόμου για τον οποίο ή στο όνομα του οποίου θα εφαρμοστεί η υποστήριξη της απόφασης».

Επίπεδο Ι: Αντικείμενο της απόφασης και πλαίσιo της σύστασης

• Κάτω από ποιά μορφή πρέπει να μοντελοποιηθεί η απόφαση;
• Πώς διαφοροποιούνται οι διάφορες δυνατότητες δράσης;
• Πού τοποθετείται το σύνορο μεταξύ αυτού που είναι πιθανόν και αυτού που δεν είναι;
• Μέσα σε ποιό πνεύμα γίνεται η επεξεργασία των μοντέλων;
• Ποιά μορφή πρέπει να πάρει μια ενδεχόμενη σύσταση;

Επίπεδο ΙΙ: Ανάλυση των συνεπειών και επεξεργασία των κριτηρίων

• Ανάλογα, με τη μορφή που μοντελοποιήθηκε, η απόφαση προϋποθέτει την εξέλιξη της διαδικασίας;
• Ποιές είναι οι συνέπειες των πιθανών αποφάσεων πυο ενδέχεται να επηρεάσουν τους στόχους και τα συστήματα αξίας οποιουδήποτε ενδιαφερόμενου;
• Μεταξύ των συνεπειών που έχουν διευκρινιστεί, ποιές πρέπει να μοντελοποιηθούν και πως;
• Σε ποιό βαθμό κάθε συνέπεια έχει διακριτική δύναμη για να αποσαφηνίσει την απόφαση, λαμβάνοντας ιδίως υπόψη τους παράγοντες ανακρίβειας, αβεβαιότητας και απροσδιοριστίας;
• Πώς να κατασκευαστούν τα κριτήρια ικανά να λάβουν υπόψη αυτές τις συνέπειες και αυτούς τους παράγοντες;

Επίπεδο ΙΙΙ: Μοντελοποίηση των ολικών προτιμήσεων και επιχειρησιακές προσεγγίσεις σύνθεσης των επιδόσεων

• Ανάμεσα στην ποικιλία (γενικά μεγάλη) που προσφέρεται για τον καθορισμό κριτηρίων, τον τρόπο επιλογής ενός (μονοκριτήρια ανάλυση) ή αυτών (πολυκριτήρια ανάλυση) που καθιστούν δυνατή την καλύτερη κατανόηση, με σκοπό την υποστήριξη της απόφασης, το σύνολο των συνεπειών;
• Τί πρέπει να απαιτείται από μια τέτοια οικογένεια κριτηρίων, ώστε να διαδραματίσει το ρόλο της στη διαδικασία μελέτης, ενώ αποτελεί μια βάση για διάλογο αποδεκτό από τα διάφορα ενδιαφερόμενα μέρη με τα οποία ο αποφασίζων συζητά;
• Πώς είναι σκόπιμο, στην περίπτωση της πολυκριτήριας ανάλυσης να γίνει η σύνθεση των επιδόσεων μιας εναλλακτικής λύσης στα διάφορα κριτήρια για να την χαρακτηρίσει καλή ή κακή, καλύτερη η χειρότερη από μια άλλη;
• Ποιές πληροφορίες σχετίζονται για παράδειγμα, με τη σχετική σημασία των κριτηρίων που είναι χρήσιμο να εισάγουμε και πώς;

Επίπεδο ΙV: Διαδικασίες εξερεύνησης και επεξεργασίας της σύστασης

• Πώς να αξιοποιηθεί η εργασία που έχει γίνει στα προηγούμενα επίπεδα για να δώσει απαντήσεις ή ακόμη να επεξεργαστεί μια σύσταση;
• Ποιές διαδικασίες επεξεργασίας πρέπει να εφαρμοστούν;
• Πώς να αναλυθούν τα αποτελέσματα για να εξαχθούν τα συμπεράσματα;
• Αυτά τα συμπεράσματα είναι ευσταθή;
• Είναι δυνατόν να κάνουμε μια τελική σύσταση ή πρέπει να αμφισβητήσουμε ορισμένες από τις επιλογές που έχουν ληφθεί σε προηγούμενα επίπεδα;
• Πώς πρέπει να κοινοποηθεί η τελική σύσταση στα ενδιαφερόμενα άτομα προκειμένου να διασφαλιστεί η σωστή ένταξη στη διαδικασία λήψης αποφάσεων (ένα ζήτημα που έχιε ιδιαίτερη σημασία όταν μια διαδικασία σύστασης πρέπει να χρησιμοποιείται ενανειλημμένα);

Συμπερασματικά, αυτά τα τέσσερα επίπεδα δεν ακολουθούν απαραίτητα το ένα το άλλο σε μια σειρά Ι, ΙΙ, ΙΙΙ, ΙV. Τα πρώτα αποτελέσματα που λαμβάνονται στο επίπεδο IV μπορεί να οδηγήσουν σε επανεξέταση των ερωτήσεων που βρίσκονται στο επίπεδο Ι. Πρέπει να τονιστεί και πάλι ότι η υποστήριξη στη λήψη απόφασης δεν βασίζεται στη μοναδική τελική σύσταση. Μεταφέρεται επίσης σε όλη τη διαδρομή λίγο πολύ πολύπλοκη μεταξύ των διαφόρων επιπέδων από τις ερωτήσεις που θέτει ο αναλυτής των αποφάσεων ή μερικές φορές από την απλή παρουσία του.

Πρόσφατα, το Εργαστήριο Financial Engineering ξεκίνησε μια πρωτοβουλία δημοσίευσης μεθοδολογιών πολυκριτήριας ανάλυσης και εφαρμογών στην ελληνική γλώσσα (βλ. Μ. Δούμπος, Κ. Ζοπουνίδης, Πολυκριτήρια Υποστήριξη Αποφάσεων σε Επιχειρήσεις και Οργανισμούς, Εκδόσεις Αλέξανδρος ΙΚΕ, 2021, Κ. Ζοπουνίδης, η Απόφαση, Γνωστικά αντικείμενα και Εφαρμογές, Εκδόσεις Κλειδάριθμος, 2021).

Το άρθρο Πολυκριτήρια Μεθοδολογία για την Ανάλυση Αποφάσεων σε Επιχειρήσεις και Οργανισμούς εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Καθηγητής Κωνσταντίνος Ζοπουνίδης, Ακαδημαϊκός

Καθηγητής Μιχάλης Δούμπος
Financial Engineering Laboratory
Πολυτεχνείο Κρήτης

Η Επιχειρησιακή Έρευνα (ΕΕ) μπορεί να οριστεί ως το σύνολο ορθολογικών μεθόδων και τεχνικών που προσανατολίζονται στην αναζήτηση της καλύτερης επιλογής στον τρόπο λειτουργίας προκειμένου να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα ή το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα. Αποτελεί μέρος των μεθόδων υποστήριξης αποφάσεων στο βαθμό που προσφέρει εννοιολογικά μοντέλα προκειμένου να αναλύσει και να διαχειριστεί πολύπλοκες καταστάσεις που θα επιτρέπουν στους αποφασίζοντες να καταλάβουν, να αξιολογούν θέματα και να κρίνουν ή να λαμβάνουν αποφάσεις (βλ. Κ. Ζοπουνίδης, Η Απόφαση: Γνωστικά αντικείμενα και παράγοντες, Εκδόσεις Κλειδάριθμος, 2021).

Η ΕΕ που σχετίζεται με τη μηχανική συστημάτων και τη διοίκηση του συστήματος πληροφοριών στηρίζεται στη μαθηματική συλλογιστική – λογική, πιθανότητες, ανάλυση δεδομένων – και μοντελοποίηση διαδικασιών.

Φάσεις

Οι φάσεις ανάπτυξης της ΕΕ είναι επίσης γνωστές ως διαδικασίες της ΕΕ, οι οποίες είναι οι έξι σημαντικές.

Φάση 1: Παρατήρηση του περιβάλλοντος της προβληματικής
Φάση 2: Ανάλυση και ορισμός του προβλήματος
Φάση 3: Επεξεργασία ενός μοντέλου
Φάση 4: Επιλογή της κατάλληλης βάσης δεδομένων
Φάση 5: Προσφορά μιας λύσης και επαλύθευση της λογικής του χαρακτήρα της
Φάση 6: Εφαρμογή της λύσης.

Εργαλεία και Τεχνικές

Υπάρχουν πολλά ζητήματα συμπεριφοράς που εμπλέκονται στην εφαρμογή της λύσης. Η ΕΕ χρησιμοποιεί όλα τα κατάλληλα εργαλεία ή τις διαθέσιμες τεχνικές. Τα κοινά συχνά χρησιμοποιούμενα εργαλεία/τεχνικές είναι μαθηματικές διαδικασίες.

Αυτά είναι τα ακόλουθα:

• Γραμμικός και μη Γραμμικός Προγραμματισμός
• Δυναμικός Προγραμματισμός
• Θεωρία Παιγνίων
• Θεωρία των Αποφάσεων
• Θεωρία Ουρών Αναμονής
• Μοντέλα Αποθεμάτων
• Προσομοίωση
• Διδικασίες Markov
• Ακέραιος Προγραμματισμός

Στρατηγικές προκλήσεις

Η ΕΕ βοηθά στην επίλυση στρατηγικών προκλήσεων, μιας επένδυσης, μιας εγκατάστασης, ενός επιχειρησιακού προγραμματισμού, διαχείρισης αποθεμάτων, κατανομής ανθρώπινων ή υλικών πόρων, προβλέψεις πωλήσεων…

Η χρηματοοικονομική χρησιμοποιεί την ΕΕ, για παράδειγμα, στην προβληματική μεγιστοποίησης του κέρδους από ένα συνδυασμό διαφορετικών εναλλακτικών (βλ. Κ. Ζοπουνίδης, Τί είναι το financial Analytics, Ναυτεμπορική, Σάββατο 27 Ιουνίου 2020).

Η βιομηχανία πετρελαίου τη χρησιμοποιεί για να καταρτίσει σχέδια παραγωγής, να λειτουργήσει μονάδες διύλησης, να επιλέξει το πιο αποδοτικό κανάλι διανομής. Ο τομέας της πληροφορικής τη χρησιμοποιεί για να επιλέξει τους διακομιστές για τη ρύθμιση, την αποθήκευση δεδομέων, μια αρχιτεκτονική πληροφορικής…

Προγραμματισμός Ανθρώπινων Πόρων και Μαθηματικά Αποφάσεων

Ο προγραμματισμός ανθρώπινων πόρων καθορίζει τις μελλοντικές ανάγκες στελέχωσης με βάση τον τρέχοντα αριθμό εργαζομένων. Η ΕΕ χρησιμοποιεί μια διαδικασία μοντελοποίησης που λαμβάνει υπόψη την αναγκαία πρόβλεψη της προσαρμογής των δεξιοτήτων στις θέσεις εργασίας, μια βαθμονόμηση θέσεων και μισθών, το αντίκτυπο των τεχνολογικών και οικονομικών αλλαγών, τη μείωση κινδύνων, τις θέσεις εργασίας και τις δεξιότητες. Ο προγραμματισμός ανθρώπινου δυναμικού καθορίζει την ποσότητα και την ποιότητα του μελλοντικού εργατικού δυναμικού σύμφωνα με τη στρατηγική που επιτρέπει στη διεύθυνση ανθρωπίνων πόρων να λαμβάνει αποφάσεις που διασφαλίζουν την επιτυχία της επιχείρησης.

Κόσμος των επιχειρήσεων

Η ΕΕ εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ελάχιστα από επιχειρήσεις των οποίων η διευθυντική ομάδα δεν είναι ακόμη εξοικειωμένη με αυτήν την προέγγιση.

Επιπλέον, η εφαρμογή της, για παράδειγμα σε στρατηγικά θέματα, μπορεί να αποδειχθεί ευαίσθητη στο βαθμό που ορισμένες πτυχές είναι δύσκολο να μοντελοποιηθούν, όπως υποχρεώσεις που συνδέονται με το νόμο ή με τους κανονισμούς, την επιθυμία του CEO να είναι επιθετικός στο εμπορικό πλάνο, την καλή ατμόσφαιρα της επιχείρησης, τις σχέσεις με τα αντιπροσωπευτικά θεσμικά όργανα του προσωπικού, τα οποία ζυγίζουν ωστόσο πολύ μέσα στη διαδικασία λήψης της απόφασης.

Σχέση με άλλες επιστήμες

Η ΕΕ βρίσκεται στο σταυροδρόμι διαφορετικών επιστημών και τεχνολογιών. Για παράδειγμα, η οικονομική ανάλυση είναι συχνά απαραίτηση για τον καθορισμό του στόχου που πρέπει να επιτευχθεί ή για τον εντοπισμό των περιορισμών ενός προβλήματος. Η ΕΕ χρησιμοποιεί πολλές μεθόδους από διάφορες μαθηματικές θεωρίες. Υπό αυτή την έννοια ένα μέρος της μπορεί να θεωρηθεί ως κλάδος των εφαρμοσμένων μαθηματικών. Τα μαθηματικά, ειδικά η στατιστική των αποφάσεων, βοηθούν επίσης στην αποτελεσματική διατύπωση των όρων ενός προβλήματος. Η πρόοδος της επιστήμης των υπολογιστών συνδέεται στενά με την αύξηση των εφαρμοφών της ΕΕ. Αρκετές μεθόδοι επίλυσης προβλημάτων προέρχονται από την τεχνητή νοημοσύνη. Η ΕΕ χρησιμοποιεί αυτές τις μεθόδους ειδικεύοντάς τις για να τις καταστήσει πιο αποτελεσματικές στην επίλυση μικρότερων κατηγοριών προβλημάτων.

Είναι δυνατόν να αναφερθούν ακόμη η θεωρία γραφημάτων που χρησιμοποιείται για την επίλυση ενός μεγάλου δείγματος προβλημάτων και η θεωρία παιγνίων γνωστή στους οικονομικούς επιστήμονες για τη βοήθεια στην επίλυση προβλημάτων ανταγωνισμού.

Συμπερασματικά, τα τελευταία 50 χρόνια αναπτύχθηκε μια νέα επιστήμη υποστήριξης αποφάσεων που στηρίζεται σε πολλαπλά κριτήρια και μετεξέλιξε το μονοκριτήριο παράδειγμα της ΕΕ σε πολυκριτήριο. Οι εργασίες του Bernard Roy αποτέλεσαν το θεμέλιο αυτού που ονομάστηκε Ευρωπαϊκή Σχολή Πολυκριτήριας Υποστήριξης Αποφάσεων. Αυτή η σχολή βρίσκεται σε αντίθεση με μεγάλο αριθμό ερευνητικών εργασιών της κλασικής ΕΕ. Η οργανωτική και επιστημολογική της συνεισφορά βοήθησε πολύ στο μάνατζμεντ των σύγχρονων οργανισμών και τη διδασκαλία στις επιστήμες του μάνατζμεντ (βλ. Β. Roy, D. Bouyssou, Aide multicritere a la Decision: Methodes et Cas, Economica, 1993, Μ. Δούμπος, Κ. Ζοπουνίδης, Πολυκριτήρια Υποστήριξη Αποφάσεων σε Επιχειρήσεις και Οργανισμούς: η Αναλυτική – Συνθετική Προσέγγιση, Αλέξανδρος ΙΚΕ, 2020).

Το άρθρο Η Επιχειρησιακή Έρευνα ως Εργαλείο Υποστήριξης Αποφάσεων σε Επιχειρήσεις και Οργανισμούς εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.