Από το περασμένο φθινόπωρο μέχρι τα Χριστούγεννα, το ΠΑΣΟΚ εξελισσόταν σε μαγνητικό φαινόμενο: είχε κερδίσει τις εντυπώσεις εκλογής ηγεσίας έναντι της φαιδρότητας της απελθούσας ηγεσίας του ΣΥΡΙΖΑ, είχε αναδείξει τα υπερκέρδη των τραπεζών και των εταιρειών ενέργειας με συγκεκριμένες προτάσεις κατά της ακρίβειας, είχε αποκαλύψει το σκάνδαλο με την παράνομη χρηματοδότηση των ακροδεξιών, είχε κερδίσει την αγωνία των νέων για τις προτάσεις του στο στεγαστικό πρόβλημα, είχε και τι δεν είχε. Είχε τις χάρες όλες – και μάλιστα με την σφραγίδα των επάλληλων δημοσκοπήσεων.

Το άλμα στην εκτίμηση των πολιτών κορυφώθηκε με την αδόκητη απώλεια Σημίτη, τα κυβερνητικά επιτεύγματα του οποίου αναγνώρισαν ακόμα και διαχρονικοί του αντίπαλοι πιστώνοντας έτσι ντε φάκτο στο σημερινό ΠΑΣΟΚ μία σπάνια κληρονομιά εθνικής και ευρωπαϊκής εμβέλειας. Ώσπου ξαφνικά το αφήγημα γλίστρησε στην κατηφόρα ενός φαντασιακού θέματος, με ποιους άραγε θα κληθεί να συγκυβερνήσει οψέποτε γίνουν οι νέες εθνικές εκλογές.

Από την αγωνία μπας και τα καλά νέα γίνουν συνήθεια, άρχισαν πάλι οι αμφίπλευρες χορωδίες για να υπερκεραστεί ο Ανδρουλάκης. Από μεν δεξιότερα έρχονται συστάσεις για «υπεύθυνη αντιπολίτευση», ενώ από αριστερά άρχισε να μπαίνει αίτημα άμεσης προσφυγής σε κάλπες, χωρίς καμμία προηγούμενη συζήτηση και μαζί να εξαγγέλλονται συμμαχίες (και μέλλουσα συμπερίληψη) ακόμα και με γκρουπούσκουλα που δέκα χρόνια πριν ήταν πρόθυμα να ανατινάξουν την οικονομία.
Ως ντεκόρ μάλιστα οργανώνονται μαζικές συνεστιάσεις όπως στα ηρωικά συνέδρια ηγεσίας της δεκαετίας του 1990!

Εάν τα πράγματα αφεθούν στην μοίρα τους, θα καταλήξουν πάλι σε ένα σερί από γκρίνιες, διαφωνίες και αλληλοκαρφώματα – πλην όμως αυτή την φορά κανείς πολίτης δεν θα το συγχωρήσει. Για να αποφύγουμε την ήττα επί του εαυτού μας, είναι ευκαιρία τώρα με τα Περιφερειακά Συνέδρια που θα γίνουν άμεσα και το Οργανωτικό Συνέδριο που θα γίνει το φθινόπωρο να συμφωνηθούν τα ακόλουθα:

1. Άμεση παύση της πλειοδοσίας περί μετεκλογικής συνεργασίας με διάφορες δυνάμεις – ριζοσπαστικές, προοδευτικές ή όπως αλλιώς τις φαντάζεται κανείς. Σε άλλες χώρες, ποτέ κανένα κόμμα πέριξ του Κέντρου δεν προεξόφλησε καμμία μετεκλογική συνεργασία – απλούστατα γιατί όσοι διαφωνούσαν δεν θα το ψήφιζαν και όσοι συμφωνούσαν θα διάλεγαν το ορίτζιναλ. Ακόμα και ο μετρ των κεντροαριστερών συμμαχιών, ο Πέδρο Σάντσεθ, είχε μεν αποκλείσει την συνεργασία με την Δεξιά και την ακροδεξιά, αλλά καμμία δέσμευση δεν είχε με ποιους θα συμμαχούσε αργότερα. Σύνθημα του ήταν οι πολίτες να «ξεκαθαρίσουν ποιες πολιτικές δυνάμεις θέλουν να ηγηθούν». Γιατί άραγε;
Μα για να διεξάγει τον αγώνα όσο γίνεται πιο απερίσπαστα, να μεγιστοποιήσει το αποτέλεσμα για το κόμμα του και να μπορεί τώρα να ηγείται της τρίτης κατά σειρά κυβέρνησης του.

2. Κατάργηση όλων των οργανωμένων ομάδων και μικρών κομμάτων μέσα στο κόμμα. Όχι μόνο γιατί αλλιώς το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ κινδυνεύει να μην επωφεληθεί από το μπόνους εδρών του πρώτου κόμματος – ακόμα και αν πρωτεύσει – αλλά επίσης γιατί οι πολίτες δεν θα εμπιστευτούν ως κυβέρνηση ένα σχήμα με περικοκλάδες. Το καλοκαίρι 2015 το περιβόλι από τάσεις και «μαγαζάκια» του ΣΥΡΙΖΑ έδειξε σε τι δράματα είναι ικανό να οδηγήσει την χώρα και η κοινωνία δεν θα αφήσει κάτι παρόμοιο να επαναληφθεί με κανένα άλλο κόμμα.
Φυσικά ρεύματα ιδεών όχι μόνο θα υπάρχουν αλλά ίσως πρέπει να πολλαπλασιαστούν.

3. Άμεση αλλαγή του τρόπου εκλογής Προέδρου στο ΠΑΣΟΚ.
Το σημερινό σύστημα των πρόθυμων ψηφοφόρων έχει το ρίσκο αμφίπλευρης εισχώρησης οπαδών άλλων κομμάτων για να αβαντάρουν υποψηφίους δικής τους απόχρωσης. Ακόμα και αν τέτοια φαινόμενα δεν καταγράφηκαν μαζικά στις πρόσφατες εκλογές του ΠΑΣΟΚ, η χειραγώγηση που είχε γίνει δύο χρόνια πριν με την εκλογή του εξ ΗΠΑ ουρανοκατέβατου θα έπρεπε να είχε ταρακουνήσει σοβαρά ακόμα και τους ένθερμους θιασώτες του συστήματος.
Επιπλέον ο λεγόμενος τρόπος «εκλογής από την βάση» μπορεί να προκαλέσει περαιτέρω αποσταθεροποίηση σε ένα κόμμα, όταν η ευκαιριακή δημοφιλία κάποιου στελέχους το κάνει να πιστέψει ότι οι «φίλοι» θα το αναδείξουν και επικεφαλής. Στην θέση του σημερινού συστήματος πρέπει να υιοθετηθεί ένα μαζικό διευρυμένο Συνέδριο, με διαπιστωμένα μέλη, πολιτικές θέσεις, απόψεις, και άλλα παραδοσιακά μεν αλλά αξιόπιστα χαρακτηριστικά. Όπως δηλαδή κάνουν και όλα τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Ευρώπης.

4. Άμεση ίδρυση ενός Γραφείου Τεκμηρίωσης στο ΠΑΣΟΚ.
Αποστολή θα έχει την κοστολόγηση και αξιολόγηση όλων των προτάσεων που διατυπώνονται και των δεσμεύσεων που αναλαμβάνονται προς τους πολίτες. Σε συνδυασμό με το Πρόγραμμα και τις πυκνές πρωτοβουλίες των βουλευτών, το Γραφείο θα είναι η επισφράγιση της αξιοπιστίας και δεν θα αφήνει καμμία σκιά δημοσιονομικής αβεβαιότητας ή μελλοντικής ακύρωσης όσων σχεδιάζονται για την κυβερνητική θητεία του ΠΑΣΟΚ. Και μετά αέρας στα πανιά του!

(Δημοσιεύτηκε στα ΝΕΑ, 15/2/2025)

Το άρθρο Τρικυμία σε πράσινο ποτήρι… Του Νίκου Χριστοδουλάκη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Είμαι από εκείνους που πιστεύουν ότι η έγκριση των Ταμείων Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον Ιούλιο 2020 αποτέλεσε μια μεγάλη στιγμή τόσο για την πορεία της Ενωσης συνολικά όσο και για τις προοπτικές που άνοιγε σε κάθε χώρα για να μετασχηματιστεί τεχνολογικά με την ψηφιοποίηση και περιβαλλοντικά με την απανθρακοποίηση.

Για την Ελλάδα, τα προβλεπόμενα κεφάλαια θα ήταν της τάξεως των 32 δισ. ευρώ, δηλαδή περίπου το 20% του ΑΕΠ εκείνης της χρονιάς (που το 2020 ήταν 165 δισ. ευρώ με την ύφεση της πανδημίας)! Μεγάλο ποσόν, το οποίο θα μπορούσε να αντισταθμίσει ένα σημαντικό μέρος της αποεπένδυσης που είχε γίνει στα χρόνια των μνημονίων και μοιραία είχε οδηγήσει την ελληνική οικονομία να απολέσει περίπου το 25% του ΑΕΠ.

Η Ελλάδα είχε δύο πλεονεκτήματα εκείνη την περίοδο: πρώτον, ότι υπήρχε μια καθοδήγηση από πλευράς Βρυξελλών ως προς την κατεύθυνση των επενδύσεων με σαφείς στόχους την ΕΕ της επόμενης γενιάς (Next Generation EU). Έτσι κάθε χώρα δεν θα μπορούσε να κάνει ό,τι ήθελε διασπείροντας τα κονδύλια σε μικροέργα πελατειακής στόχευσης, όπως αρκετές φορές είχε παρατηρηθεί στο παρελθόν με τα προγράμματα ΕΣΠΑ. Το φαινόμενο αυτό είχε πάρει ανησυχητικές διαστάσεις στη χώρα μας με την υπερκατάτμηση των έργων για να επιτευχθεί κάποια απορρόφηση, αλλά και να αναπληρωθούν οι βίαιες περικοπές του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων που τόσο αλόγιστα και επιπόλαια επέβαλλαν οι δανειστές στο παρελθόν.

Το δεύτερο πλεονέκτημα ήταν ότι η χώρα μόλις είχε εξέλθει από το ασφυκτικό πλαίσιο των μνημονίων και θα μπορούσε να αφοσιωθεί περισσότερο στον σχεδιασμό και την υλοποίηση ενός νέου κύματος μεγάλων έργων που θα την έβαζαν σε «άλλη πίστα» ανάπτυξης και προόδου. Την εποχή εκείνη είχε μάλιστα κυκλοφορήσει και η «Έκθεση Πισσαρίδη» που περιέγραφε πολλές παθογένειες της ελληνικής οικονομίας και που έπρεπε να βρεθεί μια συγκεκριμένη πολιτική για να τις ξεπεράσει.

Επικράτησε έτσι ένας πρώιμος ενθουσιασμός για το πόσο γρήγορα μπορεί να τρέξει το πρόγραμμα η Ελλάδα, πόσο ψηλά μπορεί να φτάσουν οι επιδόσεις της οικονομίας και πόσο ισχυρά και διαρκή θα ήταν τα αποτελέσματα για όλους: το ολυμπιακό σύνθημα citius-altius-fortius έμοιαζε εκείνη την εποχή κομμένο και ραμμένο για την ελληνική οικονομία!

Πλην όμως τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν σύμφωνα με τους ευσεβείς πόθους. Η Ελλάδα – αλλά και κάμποσες άλλες χώρες της ΕΕ, όπως η Πολωνία – βρέθηκαν προγραμματικά ανέτοιμες για να υποδεχθούν και να διοχετεύσουν τόσο σημαντικούς πόρους σε μεγάλα αναπτυξιακά έργα ή έστω σε δέσμες από μικρότερα έργα που θα είχαν κεντρικό συντονισμό και στόχευση συμβατή με τις ευρωπαϊκές προδιαγραφές. Οι μεν ιδιωτικές επιχειρήσεις με την αρνητική εμπειρία που είχαν από την έλλειψη ρευστότητας του τραπεζικού συστήματος είχαν ξεμάθει τον μακροχρόνιο αναπτυξιακό σχεδιασμό και δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν στις νέες απαιτητικές συνθήκες σε ελάχιστο χρόνο.

Ενώ ο δημόσιος τομέας, αποδεκατισμένος και αυτός από στελέχη και προγραμματικές υπηρεσίες, δεν μπορούσε να εφεύρει ένα μεγάλο στοκ αναπτυξιακών πρωτοβουλιών όσο φιλότιμα και αν προσπαθεί η νεο-ιδρυθείσα γραμματεία ΣΔΙΤ και ιδιωτικών επενδύσεων.

Για να αντιμετωπιστεί αυτή η βραδύτητα στην προετοιμασία νέων σοβαρών επενδύσεων που θα άλλαζαν την πορεία της οικονομίας επιστρατεύθηκαν δύο προσεγγίσεις:

– Μία είναι η παραδοσιακή συνταγή να παραγεμίζεις ένα πρόγραμμα με ό,τι βρεις μπροστά σου μήπως και καταφέρεις και αποφύγεις την απώλεια κοινοτικών πόρων. Ετσι στην πρόσφατη δέσμη έργων που εξαγγέλθηκε τον Μάιο 2022, βλέπουμε πολλά μικροέργα αποκατάστασης, από μικρά μουσεία και τεθλιμμένα ανάκτορα έως ξενοδοχεία και κοιμητήρια, τα οποία μάλιστα περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα «Ιδιωτικές επενδύσεις και μετασχηματισμός της οικονομίας»! Εξαιρέσεις με σωστό προσανατολισμό υπήρξαν και συνεχίζουν, απλώς δεν είναι επαρκείς για να προσδώσουν στο Ταμείο Ανάκαμψης τη δυναμική που νομίζαμε ότι θα έχει.

– Η δεύτερη προσέγγιση είναι να χαλαρώσουν τα κριτήρια ένταξης των έργων και να πρυτανεύσει μια γαλαντόμος εμπιστοσύνη προς τις επιχειρήσεις που θα σπεύσουν να αναζητήσουν το χρήμα χωρίς πολύ κόπο. Ήδη το αρμόδιο υπουργείο εξήγγειλε ότι αν μια επιχείρηση αναλαμβάνει να χρηματοδοτήσει ένα επενδυτικό πρόγραμμα κατά 20%, μπορεί να το υποβάλει προς αξιολόγηση σε μια τράπεζα για να λάβει το επόμενο 30% και μετά θα έλθει το Ταμείο Ανάκαμψης να καταβάλει το υπόλοιπο 50% χωρίς καμία περαιτέρω αξιολόγηση της επένδυσης! Είναι πανεύκολο να υποθέσει κανείς πώς με μερικά κόλπα υπερτιμολογήσεων μια επιχείρηση μπορεί να κατεβάσει την πραγματική ιδία συμμετοχή της σε ελάχιστα επίπεδα.

Αλλά δεν είναι καν αυτός ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Το μέγα ηθικό και οικονομικό ζήτημα είναι αν οι αξιολογήσεις λάβουν ή όχι υπόψη τους τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων που θα κάνουν τις αιτήσεις – και ιδίως των επιχειρηματιών – στην προγενέστερη φάση των Μη Εξυπηρετούμενων Δανείων (ΜΕΔ). Πιστεύω ότι πρέπει να υπάρξουν «σινικά τείχη» ανάμεσα σε επιχειρήσεις που απέτυχαν και προκάλεσαν βραχυκύκλωμα στο τραπεζικό σύστημα με τα ΜΕΔ και αυτές που τώρα θα βρεθούν ικανές να λάβουν και να διαχειριστούν μεγάλα ποσά από το Ταμείο Ανάκαμψης. Διαφορετικά θα πρόκειται για άλλη μία υπόκλιση στους τζαμπατζήδες όλων των εποχών!

Σιγά-σιγά εμφανίζονται όμως και άλλες ύπουλες στρατηγικές που στοχεύουν στην αθέμιτη υφαρπαγή των δημοσίων πόρων. Παρά το εξαιρετικά γενναιόδωρο σχήμα επιχορηγήσεων, οι περισσότερες επιχειρήσεις δείχνουν τώρα απρόθυμες να συμμετάσχουν και να υποβάλουν προγράμματα στις τράπεζες. Σύμφωνα με όσα κυκλοφορούν, ο λόγος είναι ότι αρκετοί περιμένουν να προκηρυχθούν τα ΕΣΠΑ για να εντάξουν και εκεί τα έργα, και τελικά να μην καταβάλουν σχεδόν τίποτα από την τσέπη τους (βλέπε Κ. Καλλίτσης, «Διλήμματα Πολιτικής», 5/6/2022). Δεν είναι όλοι έτσι, αλλά είναι πολλοί και αν αφεθούν να το κάνουν θα χαντακώσουν τον στόχο που έχει θέσει η χώρα για να ξαναβρεί μια στέρεη επενδυτική πορεία.

Γι’ αυτό το Ταμείο Ανάκαμψης πρέπει επειγόντως να αλλάξει κριτήρια αξιολόγησης για τα επενδυτικά προγράμματα και τους επιχειρηματίες που τα διεκδικούν. Διαφορετικά, αν κυριαρχήσουν οι αεριτζήδες θα στιγματίσουν μια από τις πιο φιλόδοξες αναπτυξιακές προσπάθειες ως άλλη μία βουτιά στα κρατικά ταμεία. Με τα γνωστά αποτελέσματα άλλων – όχι και τόσο πετυχημένων – περιόδων.

*καθηγητής, πρώην υπουργός

Το άρθρο Ταμείο Ανάκαμψης: Μην το χαραμίσουμε σε ασήμαντα μικροέργα… Του Νίκου Χριστοδουλάκη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Στη συνέντευξη που παραχώρησε στο iefimerida επισημαίνει ότι αυτή είναι μια αναγκαία συνθήκη «για να μη μετατραπεί η ακρίβεια και οι ελλείψεις σε πολιτική αυτοκτονία της Δύσης».

Σε αυτό το περιβάλλον, ωστόσο, βλέπει μια ευκαιρία για επανάκαμψη της σοσιαλδημοκρατίας στην Ευρώπη, και στην Ελλάδα για το Κίνημα Αλλαγής-ΠΑΣΟΚ, εφόσον απαρνηθεί «αρκετές πρακτικές που το ίδιο εξέθρεψε και κόστισαν αρκετά στη χώρα». Εκτιμά ότι οι ψηφοφόροι του Κέντρου δεν έχουν ξεχάσει την άσχημη εμπειρία της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, και σε ό,τι αφορά τις συνεργασίες προβλέπει ότι το κόμμα του θα καταστήσει καθαρές τις κόκκινες γραμμές του και δεν θα γίνει συμπλήρωμα κυβερνητικής αριθμητικής. Η γνώμη του, πάντως, είναι ότι το θέμα των συνεργασιών δεν το συζητάς πριν από τις εκλογές, γιατί το καις.

Ο Εμανουέλ Μακρόν είναι ο πρώτος πρόεδρος στη Γαλλία που κέρδισε δεύτερη θητεία, τα τελευταία 20 χρόνια, αν και το τοπίο γύρω του προκαλεί προβληματισμό. Τι σηματοδοτεί για εσάς η νίκη του Μακρόν;

Ήταν μια νίκη που φέρει την προσωπική σφραγίδα του Μακρόν και σηματοδοτεί μια μετατόπιση ισχύος στην Ευρώπη, από τη γερμανική πρωτοκαθεδρία στην γαλλική ηγεμονία. Ήδη από τον περασμένο Δεκέμβριο και ενόψει της γαλλικής προεδρίας, ο Μακρόν πήρε το ρίσκο να περιγράψει ένα νέο πλαίσιο εξέλιξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ακόμα και όταν έπρεπε να θέσει εθνικές ιδιαιτερότητες σε δεύτερη μοίρα, παίρνοντας και το ανάλογο πολιτικό κόστος. Η εισβολή της Ρωσίας σε ένα ανεξάρτητο ευρωπαϊκό κράτος έκανε τις προτάσεις του να φαίνονται σαν η μόνη προφύλαξη απέναντι στην αυθαίρετη αλλαγή συνόρων και ανταμείφθηκε για τη διορατικότητά του.

Επιπλέον, η σαφής υπεροχή που είχε στο debate έδειξε ότι η κοινωνία εκτιμά και ανταμείβει τη γνώση των δημοσίων θεμάτων, ενώ απεχθάνεται την αγραμματοσύνη και τη στρεψοδικία που χαρακτήριζαν τη Λεπέν. Μακάρι και σε μας τέτοια εξέλιξη!

Δηλαδή; Τι εννοείτε;

Εννοώ, να συζητούν οι πολιτικοί αρχηγοί πιο σοβαρά στα ντιμπέιτ.

Γιατί θεωρείτε ότι ενισχύθηκαν τα άκρα στη Γαλλία; Πιστεύετε ότι η αντιπροσωπευτική δημοκρατία και το ευρωπαϊκό εγχείρημα χάνουν την αίγλη τους στα μάτια των πολιτών που δεν τα βγάζουν πέρα και αισθάνονται ότι περιθωριοποιούνται;

Μετά την παγκόσμια κρίση και την πανδημία, έχουμε σερί τον πόλεμο και την ενεργειακή ακρίβεια. Η παγκοσμιοποίηση φαίνεται πλέον σαν μια παγίδα, παρά σαν ευκαιρία για να βελτιώσει κανείς τα εισοδήματά του, είτε πρόκειται για μια φτωχή χώρα είτε για φτωχά νοικοκυριά μιας πλούσιας. Ταυτόχρονα, έχει εκτοξευθεί η συσσώρευση πλούτου σε όλες τις χώρες, που όμως δεν πηγαίνει σε νέες επενδύσεις, για να δώσει ευκαιρίες στους μη έχοντες, αλλά κρύβεται σε φορολογικούς παραδείσους, οξύνοντας τις ανισότητες. Πάρτε το παράδειγμα της στέγης: πριν από 40, ή και 20 χρόνια ένα νέο ζευγάρι μπορούσε να ελπίζει ότι σε δέκα χρόνια θα αποκτούσε δικό του σπίτι. Σήμερα, σε όλες τις χώρες της Ευρώπης -δυτικής και ανατολικής- οι πιθανότητες αυτές έχουν απλώς εκλείψει. Ολόκληρες συνοικίες και συγκροτήματα αγοράζονται από ξένα funds άγνωστης προέλευσης και μετά νοικιάζονται πανάκριβα στους ντόπιους. Πολλοί, που πιστεύουν ότι οι μετανάστες έρχονται και τους παίρνουν τις δουλειές, βλέπουν τώρα και τα κεφάλαια που έρχονται και τους παίρνουν τα σπίτια, και φρικάρουν.

Το ευρωπαϊκό εγχείρημα πρέπει να απαντήσει πειστικά σε αυτά τα ζητήματα και μετά θα ξαναβρούν την αίγλη τους και τα αντιπροσωπευτικά συστήματα. Αλλά με πράξεις, όχι μόνο λόγια. Δηλαδή, υπερφορολόγηση των υπερπλουσίων, πακέτα στήριξης των νέων και αναδιανομή όχι μόνο εισοδήματος αλλά και ιδιοκτησίας.

Στη Δύση θαυμάζουμε τη γενναιότητα των Ουκρανών, αλλά αντέχουμε να υποστούμε τις συνέπειες αυτού του πολέμου, ο οποίος, όπως φαίνεται, θα είναι μακρύς; Το κόστος της ενέργειας απειλεί ήδη να εκτροχιάσει τις ευρωπαϊκές οικονομίες και έχει αυξήσει τον πληθωρισμό στις ΗΠΑ. Δεν θα έχει και πολιτικό αντίκτυπο αυτή η κατάσταση, αποσταθεροποιώντας τις δημοκρατίες μας;

Οι Ουκρανοί μάς θύμισαν πόσο θεμελιώδες καθήκον είναι να υπερασπίζεις την πατρίδα σου από έναν εισβολέα, κάτι που σχεδόν είχε λησμονηθεί στη μεταπολεμική ευμάρεια, στην εξατομίκευση και στη βαθμιαία παρακμή πολλών συλλογικών αξιών. Μας δίδαξαν, επίσης, ότι αν πιστεύεις στις δυνάμεις σου, μπορείς να ταπεινώσεις τον εισβολέα και να τον διώξεις, όπως έκαναν και άλλοι λαοί τις προηγούμενες δεκαετίες. Το μάθημα, όμως, αυτό είναι ακριβό, γιατί οδηγεί σε μία παρατεταμένη σύρραξη, που φυσικά ανατρέπει τον σχεδιασμό και τις ανέσεις της ήρεμης οικονομικής ανάπτυξης.

Για να μη μετατραπεί η ακρίβεια και οι ελλείψεις σε πολιτική αυτοκτονία της Δύσης, χρειάζονται παρεμβάσεις μεγάλου βεληνεκούς, για τη στήριξη των εισοδημάτων των νοικοκυριών. Πρακτικά, πρέπει να υπάρξει ένα υπερταμείο, όπως έγινε για την πανδημία και τα προγράμματα ψηφιακής μετάβασης. Ευτυχώς, και η ΕΕ και οι ΗΠΑ έχουν υψηλά αποθεματικά και οφείλουν να τα ρίξουν στην αγορά, έτσι ώστε οι χώρες να αποφύγουν τη μοιραία εκτόξευση του δημόσιου χρέους, που αλλιώς θα τις πνίξει. Βέβαια, θα ανέβει ο πληθωρισμός, αλλά αυτό θα είναι το μικρότερο κακό.

Θεωρείτε πιθανό να χειροτερέψουν και άλλο τα πράγματα στην Ουκρανία; Η αποστολή όλο και περισσότερων και ισχυρότερων όπλων από τη Δύση στο Κίεβο μπορεί να οδηγήσει σε ένα πυρηνικό χτύπημα και σε έναν παγκόσμιο πόλεμο;

Προς το παρόν, δεν διαφαίνεται καμία προοπτική συμβιβασμού, γιατί οι μεν Ρώσοι έχουν το πάνω χέρι, αλλά δεν πέτυχαν αυτό που ήθελαν, ενώ η Ουκρανία υποφέρει, αλλά τα κατάφερε πολύ καλύτερα από τις προσδοκίες. Είναι αυτό που λένε στις διαπραγματεύσεις ότι η μία πλευρά κερδίζει με μεγάλο κόστος και η άλλη χάνει, αλλά με όφελος. Πιστεύοντας ότι η τύχη τους θα ανοίξει στον επόμενο γύρο, κανείς δεν υποχωρεί τώρα και έτσι βλέπουμε την κλιμάκωση της σύγκρουσης με όλο και βαρύτερο οπλισμό.

Προσωπικά, πιστεύω πως σε αυτήν τη φάση θα ζούμε τη γεωγραφική επέκταση και την ένταση των ρωσικών επιθέσεων, χωρίς όμως πυρηνικά. Μόνο αν η Ρωσία δει ότι κινδυνεύει να χάσει τμήμα της επικράτειάς της θα αρχίσει να σκέφτεται το τρελό σενάριο «αποθανέτω μετά των αλλοφύλων».

Η ελληνική οικονομία λαμβάνει ψήφο εμπιστοσύνης από μεγάλες ξένες επιχειρήσεις και από οίκους αξιολόγησης, όμως πόσο αισιόδοξοι μπορούμε να είμαστε σε ένα τόσο ρευστό περιβάλλον;

Όχι και τόσο θα έλεγα. Στην προχθεσινή δημοπρασία ομολόγων αντλήθηκαν λιγότερα κεφάλαια από τον στόχο, επειδή θα ανέβαινε ραγδαία το επιτόκιο. Κάτι ανάλογο είχε να συμβεί από την εποχή λίγο πριν από τα μνημόνια. Βεβαίως, η Ελλάδα προσελκύει επενδύσεις σε τομείς που είχαν υποστεί ολική ξηρασία την περασμένη δεκαετία, είτε στο Real-Estate επειδή είχαν φυγαδευτεί τα κεφάλαια στο εξωτερικό λόγω Grexit, είτε στα logistics και μεταφορές που είχαν συρρικνωθεί λόγω βαριάς ύφεσης. Δεν υποτιμώ καθόλου τη σημασία τους, όμως η στροφή θα γίνει μόνο αν έλθουν μαζικές επενδύσεις παραγωγής και υψηλής προστιθέμενης αξίας. Δηλαδή, εργοστάσια και μηχανές, και όχι απλώς συμπληρωματικές υπηρεσίες.

Εκ πρώτης όψεως, ο πόλεμος φαίνεται να μη βοηθάει, αλλά πάλι κάνει ορισμένες επιλογές πιο συναρπαστικές. Για παράδειγμα, συμπαραγωγές στην αμυντική βιομηχανία, από drones έως βαλλιστικά και από πλοία έως νέες τεχνολογίες.

Στην Ελλάδα δεν έχουμε τον βαθύ διχασμό ανάμεσα στους προνομιούχους και στα λαϊκά στρώματα, όπως στη Γαλλία, ωστόσο μεγάλα τμήματα του πληθυσμού υποφέρουν μετά τις τρεις διαδοχικές κρίσεις (οικονομική, πανδημική, ενεργειακή). Πιστεύετε ότι οι κυβερνητικές πολιτικές αρκούν για να ανακουφίσουν τις ανάγκες τους; Μπορεί ο ΣΥΡΙΖΑ να ανακάμψει με μια ρητορική Λεπέν/Μελανσόν κατά των ελίτ;

Είχαμε και εμείς βαθιά ύφεση με τα μνημόνια, ενώ με την πανδημία σαρώθηκαν ολόκληροι τομείς, όπως η εστίαση και ο τουρισμός. Επειδή ήρθε η μία κρίση μετά την άλλη, το πλήγμα επικεντρώθηκε στη νέα γενιά και την εξουθένωσε επί μία δεκαετία. Σήμερα υπάρχουν τριαντάρηδες που δεν έχουν δουλέψει ποτέ και σαραντάρηδες που ψάχνουν ακόμα για εξειδίκευση, ενώ οι τεχνολογίες έχουν αλλάξει δύο και τρεις φορές. Εκτός, λοιπόν, από την προοπτική απασχόλησης, πρέπει να δώσουμε στους νέους και εκτεταμένες νέες γνώσεις, για να ενταχθούν με τους όρους που τους αξίζει στην παραγωγή και όχι σαν ντε φάκτο ανειδίκευτοι.

Τώρα, αν έχουν ρητορική κατά των ελίτ -και κυρίως των οικονομικών- ποσώς με απασχολεί, ίσως είναι και δικαιολογημένο. Όμως, χωρίς τις νέες γνώσεις και τις ευκαιρίες απασχόλησης δεν θα ξεφύγουν από την παγίδα που τους έριξε η κρίση και θα εκχωρούν την αγωνία τους στον κάθε δημαγωγό.

Κατά την άποψή σας, οι τελευταίες αποφάσεις του συνεδρίου του ΣΥΡΙΖΑ μπορούν να μετασχηματίσουν το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης και να το φέρουν πιο κοντά στο Κέντρο;

Προσωπικά, θεωρώ πως το Συνέδριο του Σύριζα πέτυχε να λύσει μείζονα οργανωτικά διλήμματα που τον ταλάνιζαν τα τελευταία χρόνια και να εγκρίνει μια ιδεολογική μετατόπιση προς το Κέντρο, που αποτελεί πλέον το ιερό δισκοπότηρο όλων των κομμάτων που διεκδικούν την εξουσία.

Εκτός όμως από τις πολλές ψήφους, το Κέντρο έχει και μια παράξενη συνήθεια: Θυμάται! Άρα, όποιος θέλει να το δελεάσει πρέπει όχι μόνο να προσαρμόσει την πολιτική του στις ανάγκες των κεντρώων ψηφοφόρων, αλλά και να εξαλείψει τυχόν αρνητικές εμπειρίες του πρόσφατου παρελθόντος. Δύσκολο, όμως, αν αυτές είναι πολλές και ο χρόνος που απομένει μέχρι τις εκλογές λίγος. Άσε που κάθε τρεις και λίγο όλο και κάποιος θα βγαίνει να τις επισείει ως το σήμα κατατεθέν της επερχόμενης δεύτερης φοράς. Και στο συνέδριο εκδηλώθηκαν πολλοί που θα το έκαναν ευχαρίστως!

Το ΚΙΝΑΛ βαδίζει επίσης προς το συνέδριό του. Να επανέλθει το όνομα ΠΑΣΟΚ; Είναι αρκετή η νοσταλγία για το ένδοξο παρελθόν του ώστε να ανεβάσει τα ποσοστά του; Πώς θα διεκδικήσει τον μεσαίο χώρο όταν δεν έχει καθαρή θέση για τις συνεργασίες;

Αυτό που μου κάνει εντύπωση είναι ότι υπέρ της επαναφοράς ΠΑΣΟΚ δεν είναι οι μεγάλες ηλικίες αλλά κυρίως οι νέοι, που ενθουσιάζονται με τον δυναμισμό των πρώτων δεκαετιών. Θεωρώ ότι μάλλον αυτό θα επικρατήσει, αλλά θα ήταν αφέλεια να πιστέψει κανείς ότι μόνο με τη βάπτιση κερδίζει και τη βασιλεία των ουρανών. Θέλει πολλή δουλειά, συγκεκριμένες προτάσεις και αφοσίωση σε πολιτικές που στηρίζουν και εξυψώνουν τη Νέα Γενιά.

Για να το κάνει σωστά, το νέο ΠΑΣΟΚ πρέπει να απαρνηθεί και αρκετές πρακτικές που το ίδιο εξέθρεψε και κόστισαν αρκετά στη χώρα. Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση που βλέπω μπροστά, και όχι τόσο η θέση για συνεργασίες, που λέτε. Για να γίνουν στέρεες συνεργασίες, πρέπει να έχουμε ξεκάθαρες κόκκινες γραμμές, για να μη γίνουμε έρμαια, αλλά και δεσμευτικούς στόχους για να αξιολογούμε την πορεία τους. Πάντως, συμπληρώματα κυβερνητικής αριθμητικής δεν θα γίνουμε.

Πώς θα γίνουν στέρεες συνεργασίες όταν ο Νίκος Ανδρουλάκης λέει «ούτε Μητσοτάκης ούτε Τσίπρας πρωθυπουργός»;

Αυτά ποτέ δεν κουβεντιάζονται εκ των προτέρων, γιατί τα καις.

Έχετε αναλάβει να οργανώσετε το νέο think tank του ΚΙΝΑΛ, τη μετεξέλιξη του ΙΣΤΑΜΕ. Δώστε μας μια ιδέα για τα σχέδιά σας.

Σε αυτή τη φάση προτεραιότητα είναι να ετοιμάσουμε ένα σχέδιο προγράμματος, και μετά να οργανώσουμε έναν εκτεταμένο διάλογο σε όλη τη χώρα για τις προτάσεις του και την πολιτική μας. Ναι, μεν, πιστεύουμε ότι η σοσιαλδημοκρατία ξαναβρίσκει την αίγλη της στα ευρέα λαϊκά στρώματα, ως ενοποιητική αντίληψη και θεωρία για την αντιμετώπιση των πολλαπλών κρίσεων, αλλά κανείς δεν θα πειστεί αν του παρουσιάσεις χιλιοειπωμένα κλισέ. Οι βαθύτερες αξίες είναι διαχρονικές, αλλά τα εργαλεία, οι συμμαχίες, ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των πολιτικών μας πρέπει να είναι νέας κοπής για να είναι χρήσιμα.

Πιστεύετε ότι υπάρχει περιθώριο συνεργασίας σε επίπεδο think tank με τα αντίστοιχα άλλων κομμάτων; Ειδικά με το ΕΝΑ του ΣΥΡΙΖΑ, όπως οραματίζονται ορισμένοι υπέρμαχοι της ενοποίησης της Κεντροαριστεράς;

Δόξα τω Θεώ, στην Ελλάδα θάλλουν πολλά ινστιτούτα πολιτικών και κοινωνικών αναλύσεων και δεν υπάρχει κανείς λόγος καθένα από αυτά να ανακαλύπτει τον τροχό από την αρχή. Άλλωστε αρκετά πρόσωπα συμμετέχουν σε πλείονα του ενός ιδρύματα. Προφανώς και θα συνεργαστούμε με αρκετά από αυτά, ομόδοξα και ετερόδοξα, οργανώνοντας έναν δημόσιο διάλογο σε μείζονα και επίκαιρα θέματα. Ίσως προκύψουν συγκλίσεις, αλλά και ο εντοπισμός διαφορών είναι συχνά πιο ωφέλιμος για τα κόμματα που στηρίζουν τα αντίστοιχα ινστιτούτα, γιατί έτσι βλέπουν καλύτερα πού οδηγούν οι πολιτικές τους.

Πάντως, δεν πιστεύω καθόλου ότι πολιτικές συνεργασίες μπορούν να γίνουν δι’ αντιπροσώπων, να βάζουν δηλαδή οι αρχηγοί δύο ινστιτούτα να στάζουν μέλι και συναίνεση για να λένε μετά ότι τα βρίσκουν. Αν θέλουν κάτι τέτοιο, πρέπει οι ίδιοι να το πουν ξεκάθαρα και να πάρουν και την ανάλογη ευθύνη.

Πηγή: iefimerida.gr

Το άρθρο Νίκος Χριστοδουλάκης στο iefimerida: Τις συνεργασίες δεν τις συζητάς πριν από τις εκλογές, γιατί τις καις εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Το άρθρο Αντί Για Το Τέλος Της Ιστορίας, Το Τέλος Της Λογικής… Του Νίκου Χριστοδουλάκη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, το ερώτημα είναι πόσο θα κρατήσει η πολεμική επιχείρηση, έως πού θα φτάσει και τι καταστροφές θα προκαλέσει είτε στις εμπόλεμες χώρες είτε γενικότερα στην ευρωπαϊκή και τη διεθνή οικονομία. Ανεξάρτητα από την έκβαση, την έκταση και τη διάρκεια της αναμέτρησης, είναι σίγουρο ότι και να κατακαθίσει σύντομα ο κουρνιαχτός θα προκαλέσει παρατεταμένες αλλαγές σε αρκετές χώρες και σε πολλά επίπεδα: πρώτα και κύρια σε όλες τις χώρες που συνορεύουν με τη Ρωσία, γιατί μπορεί να βρει και για αυτές παρόμοια προσχήματα να τις πλήξει.

Δεύτερον, σε όλη την Ευρωπαϊκή Ενωση, γιατί μπορεί πλέον να χτυπηθούν μέλη της, οπότε δεν θα μπορεί να μένει αμέτοχη. Τρίτον, γιατί αλλάζει το status quo σε διεθνές επίπεδο δεδομένου του ρόλου της Ρωσίας και των σχέσεών της με άλλες δυνάμεις, είτε συμμαχικές είτε ανταγωνιστικές.

Κατά συνέπεια, η εισβολή στην Ουκρανία σηματοδοτεί την απαρχή μιας νέας περιόδου αβεβαιότητας και ανασφάλειας. Η κλασική αντιμετώπιση στην οποία καταφεύγουν τα κράτη σε τέτοιες περιπτώσεις είναι η αύξηση των εξοπλισμών για να βελτιώσουν την άμυνά τους στην πιθανότητα πολεμικής εμπλοκής, μικρής ή μεγάλης, ατομικής ή συλλογικής. Και αυτό με τη σειρά του θέτει σε κίνηση έναν άλλον μηχανισμό επίσης δυσάρεστο και επίφοβο: την αύξηση του δημόσιου χρέους για να χρηματοδοτηθούν οι αμυντικές δαπάνες.

Στη σημερινή συγκυρία, όλες οι χώρες του πλανήτη – και ακόμα περισσότερο οι ανεπτυγμένες – έχουν ήδη συσσωρεύσει υπερβολικό δημόσιο χρέος που φτάνει τα 87 τρισ. δολάρια. Αρχικά για να μετριάσουν την ύφεση από την παγκόσμια κρίση του 2008 και μετά για να χρηματοδοτήσουν τις κλειστές επιχειρήσεις λόγω της πανδημίας την τελευταία τριετία. Αποτέλεσμα είναι τα περιθώρια περαιτέρω δανεισμού για εξοπλισμούς να είναι πλέον πολύ περιορισμένα και οι πιθανότητες το χρέος να ξεφύγει από τον έλεγχο να μεγαλώνουν.

Το πλησιέστερο παράδειγμα ενός τέτοιου κινδύνου είναι το ελληνικό δημόσιο χρέος, το οποίο ήδη άρχισε να συγκεντρώνει προειδοποιήσεις για τη μελλοντική του ευστάθεια.

Ο μηχανισμός του πληθωρισμού έχει όμως τεθεί σε κίνηση και στις άλλες χώρες της ΕΕ με την εκτόξευση στις τιμές των καυσίμων, ενώ ταυτόχρονα προστίθεται περισσότερο δημόσιο χρέος, καθώς οι κυβερνήσεις τους προσπαθούν όλο και πιο απεγνωσμένα να ενισχύουν το οικογενειακό εισόδημα για να αντιμετωπίσουν την ακρίβεια.

Αν τώρα παράλληλα αρχίσουν και εξοπλισμούς είτε σε εθνικό επίπεδο είτε μέσω του ΝΑΤΟ για να αντιμετωπίσουν τις παρενέργειες της ρωσικής εισβολής, τα κράτη-μέλη της ΕΕ θα αναγκαστούν να αυξήσουν περαιτέρω το χρέος τους και έτσι θα πιεστούν ακόμα περισσότερο δημοσιονομικά. Μην ξεχνάμε ότι σε επίπεδο ευρωζώνης το συνολικό δημόσιο χρέος ήταν πέρυσι στο 100% του ΑΕΠ, δραματικά υψηλότερο από τις (υποτιθέμενες) προδιαγραφές ασφαλείας του 60%.

Και τότε τι άραγε θα γίνει, ιδιαίτερα μετά το τέλος των υπερχαμηλών επιτοκίων που έχουν διακηρύξει οι κεντρικές τράπεζες στην ΕΕ και τις άλλες ανεπτυγμένες χώρες; Η Ιστορία μάς διδάσκει ότι στις περιπτώσεις αυτές από μηχανής θεός είναι πάντα ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο κύμα πληθωρισμού, που οδηγεί σε υπερέκδοση χρήματος για να καλύψει τα ομόλογα του κρατικού χρέους.

Για να χρηματοδοτήσουν το νέο χρέος πρέπει να εκδίδεται νέο χρήμα από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η οποία για ένα διάστημα πρέπει να ζήσει με τον πληθωρισμό που τόσα χρόνια εξόρκιζε.  Κάποια στιγμή, όταν τα γεωπολιτικά ηρεμήσουν, ο πληθωρισμός θα επιστρέψει στα χαμηλά επίπεδα αλλά και το χρέος στο μεταξύ θα έχει μειωθεί, όχι βέβαια ονομαστικά αλλά ως ποσοστό του ΑΕΠ. Αλλο ένα μάθημα Ιστορίας σε επανάληψη.

*Ο Νίκος Χριστοδουλάκης είναι πρώην υπουργός Οικονομικών, καθηγητής Οικονομικής Ανάλυσης στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Πηγή: ot.gr

Το άρθρο Πόλεμοι και δημόσιο χρέος… Του Νίκου Χριστοδουλάκη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Του Νίκου Χριστοδουλάκη*

Η ένταξη στο ευρώ πριν από 20 χρόνια έδωσε δύο μεγάλα πλεονεκτήματα στην ελληνική οικονομία. Το ένα ήταν ότι για πρώτη φορά στην Ιστορία της είχε πλέον ένα νόμισμα που ήταν σταθερό και διεθνώς αξιόπιστο. Η προγενέστερη παρόμοια εμπειρία της ήταν με το δολάριο στη συμφωνία του Μπρέτον Γουντς, αλλά εκεί είχε προσδεθεί μόνο η ισοτιμία και μπορούσε κάποια στιγμή να ανατραπεί (όπως και έγινε το 1972). Το ευρώ όμως είναι πλέον εν μέρει και δικό της νόμισμα και κανείς δεν θα μπορούσε να της επιβάλει την κατάργησή του, παρεκτός αν η ίδια η χώρα αποφάσιζε να πυροβοληθεί μόνη της (όπως παραλίγο να συμβεί το 2015).

Το δεύτερο ήταν ότι το ευρώ έδωσε το πλεονέκτημα στην Ελλάδα να πρωταγωνιστήσει στην περιφερειακή συνεργασία των βαλκανικών χωρών, ως ο αναδυόμενος ισχυρός γείτονας. Έτσι οι ελληνικές επιχειρήσεις επέκτειναν τις δραστηριότητές τους στη βαλκανική ενδοχώρα και οι ελληνικές τράπεζες είχαν ρόλο στο νεοσύστατο χρηματο-οικονομικό πλαίσιο. Την ίδια στιγμή, η οικονομική μετανάστευση προς την Ελλάδα σήμαινε ότι έστελναν στα σπίτια τους όλο και περισσότερα εμβάσματα σε σκληρό νόμισμα. Παρά τις αναπόφευκτες αδυναμίες και στρεβλώσεις, είχαν τεθεί οι και βάσεις μιας οικονομικής ολοκλήρωσης ύστερα από 50 χρόνια πλήρους απομόνωσης μεταξύ όλων.

Σημαντικό ήταν και το γεωπολιτικό όφελος. Η επιτυχής παρουσία της Ελλάδας στα Βαλκάνια έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ακύρωση των διαφόρων μουσουλμανικών τόξων επιρροής που προωθούσε από τότε η Τουρκία για να καθιερώσει τον εαυτό της ως κεντρικό παίκτη στην ευρύτερη περιοχή μετά την πολυδιάσπαση της Γιουγκοσλαβίας.

Φυσικά μετά την κυκλοφορία του κοινού νομίσματος υπήρχαν και μερικές πολύ σοβαρές υποχρεώσεις έναντι της σταθερότητας και επιρροής που παρείχε. Και εδώ έγινε το πρώτο λάθος: η ένταξη στο ευρώ θεωρήθηκε όχι ως ένα έπαθλο εισόδου σε ένα απαιτητικό σύστημα, αλλά ως ο τερματισμός μιας πορείας μετά την οποία ο λαός ξαποσταίνει και ζητάει τα δεδουλευμένα. Ένα τέτοιο κλίμα επικράτησε κυρίως μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες και το ευρω-Κύπελλο του 2004 που έδωσαν την ψευδαίσθηση ότι περάσαμε πλέον σε άλλη κατηγορία, και μάλιστα χωρίς πολλή προσπάθεια.

Δυστυχώς, η ανεμελιά ήταν εκείνη την περίοδο γενικότερο γνώρισμα της ευρωζώνης και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το 2008 όλες οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου είχαν τεράστια εξωτερικά ελλείμματα, αλλά κανείς δεν βρέθηκε έστω να διαπιστώσει τις μεγάλες αποκλίσεις παραγωγικότητας ο που υπήρχαν με τις χώρες του Βορρά. Ειδικότερα μάλιστα για την ελληνική οικονομία, ο μοιραίος τότε πρόεδρος της ΕΕ Μανουέλ Μπαρόζο την είχε επισκεφθεί την άνοιξη του 2009 για να εκφράσει τον θαυμασμό του για το πόσο καλά τα πήγαινε. Έτσι φτάσαμε στο δεύτερο λάθος.

Όταν η καταιγίδα έπληξε την Ελλάδα το 2010, η μεν ελληνική κυβέρνηση υποτίμησε τον κίνδυνο και συνέχιζε να μιλάει για το προεκλογικό της πρόγραμμα, η ΕΕ υποτίμησε την ανάγκη δικής της παρέμβασης και επαφέθηκε στο ΔΝΤ, ενώ το ΔΝΤ υποτίμησε την ύφεση. και νόμισε πως σε έξι μήνες θα πηγαίνουν όλα πρίμα. Έτσι εφάρμοσε πολιτικές που βάθυναν την ύφεση ακόμα περισσότερο, έφεραν πολλά στρώματα του πληθυσμού σε απόγνωση και έδωσαν την ευκαιρία σε όσους εξαρχής εχθρεύονταν το ευρώ να το κατηγορήσουν για τα πάντα, μπας και καταφέρουν να το καταργήσουν.

Παρά τους ισχυρούς κλυδωνισμούς έξωθεν και έσωθεν, το κοινό νόμισμα τελικά διατηρήθηκε και σήμερα όλοι θεωρούν ότι αυτό ήταν το πιο φρόνιμο να πράξουν. Αρκεί βέβαια ο δεύτερος μήνας του μέλιτος που περνά η Ελλάδα με το κοινό νόμισμα να έχει και μαθήματα αυτογνωσίας προς πάσα κατεύθυνση και αυτό θα φανεί σύντομα από τις αλλαγές που θα φέρει το Σύμφωνο Σταθερότητας.

*ομότιμος καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην υπουργός

Το άρθρο Είκοσι Χρόνια Ευρώ: Μεγάλη ευκαιρία, διαρκείς απαιτήσεις… Του Νίκου Χριστοδουλάκη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.