Η συνήθης δημοσιογραφική περιγραφή της Άνγκελα Μέρκελ είναι ως έναν καθημερινό άνθρωπο. Οι περιγραφές εστιάζουν στο απλό της ντύσιμο, τον ευθύ και ανεπιτήδευτο τρόπο ομιλίας της, την παροιμιώδη εργατικότητά της αλλά και τον λιτό τρόπο ζωής της, π.χ. το γεγονός ότι διαμένει με τον σύζυγό της στο δικό τους απλό διαμέρισμα στο Βερολίνο, και όχι σε κάποιο παλάτι της ομοσπονδιακής Καγκελαρίας. Όλα αυτά δεν την κάνουν φυσικά έναν «συνηθισμένο» άνθρωπο. Σε μια εποχή που η πολιτική εξελίσσεται σαν τηλεοπτική εκπομπή και οι πολιτικοί συμπεριφέρονται σαν θεατράνθρωποι, διψώντας για αναγνώριση και δημοσιότητα, την κάνουν ακριβώς το αντίθετο. Είναι ένας ασυνήθιστος άνθρωπος, μια ηγέτης χωρίς ματαιοδοξία.

Το γεγονός αυτό μερικές φορές συνδέεται με την καταγωγή της από την πρώην κομμουνιστική Ανατολική Γερμανία, την επιρροή του πατέρα της, Λουθηρανού πάστορα, αλλά και την επαγγελματική της εμπειρία ως ερευνήτριας στις φυσικές επιστήμες. Υπάρχει όμως και μια άλλη εξήγηση της σταθερότητας αυτής, ο ασυμβίβαστος χαρακτήρας της. Η Άνγκελα Μέρκελ, παρά τα όποια ελαττώματά της και ιδίως την αναποφασιστικότητά της δεν έκανε στην καριέρα της ηθικούς συμβιβασμούς.

Δεν είναι ευρύτερα γνωστός ο τρόπος με τον οποίον η κυρία Μέρκελ έγινε γνωστή στο πλατύ κοινό της Γερμανίας. Η πολιτική της καριέρα γνώρισε την πρώτη της σημαντική επιτυχία το 1991, όταν ο τότε καγκελάριος Χέλμουτ Κολ την προήγαγε σε υπουργό Γυναικείων Θεμάτων. Σε ένα ανδροκρατούμενο και παρεΐστικό περιβάλλον, η Μέρκελ κέρδισε τον σεβασμό των συναδέλφων της και το 1994 προήχθη σε υπουργό Περιβάλλοντος. Ο Κολ ηττήθηκε στις εκλογές του 1998 από τον Γκέρχαρντ Σρέντερ και παραιτήθηκε από την ηγεσία, αλλά παρέμεινε πολιτικά ενεργός και εσωκομματικά πανίσχυρος.

Έναν χρόνο μετά ξέσπασε το μεγάλο σκάνδαλο διαφθοράς και παράνομων δωρεών στο Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα, για το οποίο ο Κολ θεωρήθηκε υπεύθυνος. Αν και παραδέχθηκε την ευθύνη του για τα μαύρα ταμεία από τα οποία δεν είχε ωφεληθεί προσωπικά –ο Κολ αρνήθηκε να αποκαλύψει την ταυτότητα των παράνομων δωρητών, ώστε να ολοκληρωθεί η έρευνα των αρχών. Ούτε ο τότε πρόεδρος, ο γνωστός μας Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, αλλά ούτε και οι υπόλοιποι βαρόνοι του κόμματος επέκριναν δημόσια τον επί 25 χρόνια αρχηγό τους. Η μόνη που είχε το θάρρος να το κάνει ήταν η Άνγκελα Μέρκελ.

Σε άρθρο της που δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο του 1999 σε μια μεγάλη εφημερίδα η κυρία Μέρκελ έγραψε ότι είναι απαράδεκτο για έναν πρωθυπουργό να ανέχεται οποιαδήποτε παρανομία ή να μη σέβεται το κράτος δικαίου. Αρνούμενος να συνεργαστεί με τις αρχές ο κ. Κολ έβλαψε όχι μόνο το κόμμα του αλλά και τη Γερμανία, έγραψε η κυρία Μέρκελ. Το πολιτικό μέλλον κρεμόταν τότε από μια κλωστή. της, Οι αξιωματούχοι των Χριστιανοδημοκρατών την καταδίκασαν, ευγενικά αλλά δημοσίως, Και όμως, η κοινή γνώμη την επικράτησε. Μέσα σε λιγότερο από έξι μήνες, και αφού στο σκάνδαλο ενεπλάκη και ο κ. Σόιμπλε και αναγκάστηκε να παραιτηθεί, η κυρία Μέρκελ εξελέγη αρχηγός του κόμματός της. Ως καγκελάριος έχει δείξει την ίδια σταθερή ηγετικότητα σε δύο από τις πιο ιστορικές αποφάσεις της. Και τα δύο αφορούν ηθικά ζητήματα: το ένα είναι η κρίση της Ευρωζώνης και το δεύτερο το Προσφυγικό.

Κατά τη διάρκεια της κρίσης της Ευρωζώνης η στήριξη του ευρωπαϊκού οικοδομήματος ήταν για την κυρία Μέρκελ ηθική προτεραιότητα. Αν και αυτό δεν ήταν ορατό την περίοδο εκείνη, η κυρία Μέρκελ έδειξε πολύ πιο ήπια στάση έναντι της Ελλάδας από αυτήν που προτιμούσαν άλλοι στο κόμμα της ή πρότειναν δημοσίως εθνικιστές οικονομολόγοι και πολιτικοί. Είχε τότε δηλώσει: «Αν αποτύχει το ευρώ, αποτυγχάνει η Ευρώπη». Η γερμανική κοινή γνώμη ήταν τότε εναντίον της στήριξης γιατί θεωρούσε ότι το διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα της Ελλάδας δεν θα έκανε τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις, ώστε να επιβιώσει στις ανταγωνιστικές συνθήκες της Ευρωζώνης, και ότι η όποια βοήθεια θα πήγαινε χαμένη. Η ιστορία έδειξε ότι η κυρία Μέρκελ είχε δίκιο, όχι μόνο ηθικά αλλά και στρατηγικά, αφού η Ελλάδα έκανε τις απαραίτητες δημοσιονομικές προσαρμογές αλλά και κάποιες θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Η Ευρωζώνη όχι μόνο έμεινε ενωμένη αλλά έκανε πρόσφατα και νέα βήματα στην αμοιβαιοποίηση του ευρωπαϊκού χρέους για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Το οικοδόμημα όχι μόνο επιβίωσε αλλά προοδεύει.

Η δεύτερη φορά όπου η κυρία Μέρκελ έδειξε την ηγετικότητά της ήταν κατά την προσφυγική κρίση το 2015. Όπως όλοι θυμόμαστε, ο πόλεμος στη Συρία οδήγησε σχεδόν ένα εκατομμύριο πρόσφυγες στις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης, με σκηνές χάους και κατάλυσης των συνοριακών ελέγχων. Η γερμανική κοινή γνώμη ήθελε την απέλασή τους. Η καγκελάριος όμως τους δέχθηκε, λέγοντας το περίφημο «θα το καταφέρουμε», εννοώντας ότι από κοινού οι ομοσπονδιακές και τοπικές αρχές μπορούν να αφομοιώσουν τους απελπισμένους αυτούς ανθρώπους, παρά τις οικονομικές και διοικητικές δυσκολίες.

Σε καμία περίπτωση η κυρία Μέρκελ δεν υιοθέτησε τη λαϊκιστική και ρατσιστική ρητορική των γειτόνων της (π.χ. Ορμπαν Κουρτς), κατά την οποία οι μουσουλμάνοι πρόσφυγες ήταν δήθεν ψεύτικοι πρόσφυγες ή ότι ήταν τεμπέληδες, ή ότι πρέπει να κλειστούν σε φυλακές, ή κατά κάποιον τρόπο «απειλούσαν» τον πολιτισμό της Ευρώπης Η κυρία Μέρκελ κράτησε τον ρατσισμό και τους μύθους που τον στηρίζουν εκτός της κυβέρνησης και, ως αποτέλεσμα, εκτός τη πολιτικής ζωής.

Η πραγματικότητα επίσης τη δικαίωσε. Όπως δείχνουν οι πρόσφατες έρευνες, η μεγάλη πλειοψηφία των Σύρων προσφύγων εντάχθηκε αρμονικά στην κοινωνία της Γερμανίας, μαθαίνοντας γερμανικά και στέλνοντας τα παιδιά στα δημόσια σχολεία και αργότερα σε πανεπιστήμια. Ο αριθμός όσων χρειάζονται οικονομική βοήθεια από το κράτος, αν και ακόμα υψηλός αφού οι περισσότεροι παραμένουν φτωχοί, πέφτει κάθε χρόνο, ενώ περίπου 5.000 Σύροι γιατροί εργάζονται σήμερα στη Γερμανία. Οι εθνικιστές πολιτικοί της Γερμανίας γνώρισαν μικρή άνοδο, αλλά είναι ξανά στο περιθώριο.

Έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε στην Ευρώ για να επικρατούν πολιτικοί που πορεύονται με τον φόβο του πολιτικού κόστους και το άγχος να εξισορροπούν εσωκομματικά και άλλα συμφέροντα. Η καριέρα της κυρίας Μέρκελ – και ευτυχώς και άλλων ηγετών – δείχνει ότι τα εκλογικά σώματα προκρίνουν και ένα άλλο πρότυπο ηγετικότητας, αυτό που βλέπει πιο μπροστά, που δεν παραβιάζει τις ηθικές μας αξίες, το κράτος δικαίου και. τα δικαιώματα των αδυνάτων για πρόσκαιρο όφελος. Στο άρθρο της του Δεκεμβρίου του 1999 η κυρία Μέρκελ έγραψε: «Μπορούμε να κτίσουμε το μέλλον μόνο στο θεμέλιο της αλήθειας». Αυτό είναι, πιστεύω, το πιο ουσιώδες μήνυμα της θητείας της.

*καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης

Το άρθρο Άνγκελα Μέρκελ: Το θεμέλιο της αλήθειας… Tου Παύλου Ελευθεριάδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Ο ανασχηματισμός που έγινε προχθές δεν αλλάζει το βασικό χαρακτηριστικό της σημερινής κυβέρνησης, ότι δηλαδή είναι μια κανονική κυβέρνηση.

Δεν αμφισβητεί τις βασικές ευρώ-ατλαντικές επιλογές της χώρας και την συμμετοχή της στην ΕΕ, όπως έκανε, δυστυχώς, η προηγούμενη κυβερνητική συμμαχία Σύριζα/ΑΝΕΛ.

Δεν παρουσιάζει την Ευρωπαϊκή Ένωση ως δαίμονα, δεν μιλάει περιφρονητικά για τους θεσμούς, δεν θεωρεί εγκληματίες όσους διαφωνούν με αυτήν και μιλάει συγκεκριμένα για τα προβλήματα της καθημερινότητας.

H κανονικότητα αυτή βρίσκει γενικά ανταπόκριση στην κοινή γνώμη. Οι ακραίες λαϊκίστικες φωνές φαίνεται να έχουν πλέον σχετικά μικρή απήχηση στην ελληνική κοινωνία (ακόμα και οι λαϊκιστές που έγιναν υπουργοί σε αυτήν την κυβέρνηση έχουν αναθεωρήσει κάπως τις απόψεις τους). Δεν ήταν προφανές αυτό πριν από μερικά χρόνια.

Παρά τα πολλά θετικά όμως, υπάρχουν όμως και αρκετοί λόγοι για τους οποίους ένας αντικειμενικός παρατηρητής θα πρέπει να νιώθει απογοητευμένος από την κυβερνητική θητεία.

Η αποτυχημένη διαχείριση των πυρκαγιών το καλοκαίρι που πέρασε είναι ενδεικτικό του γεγονότος ότι οι παθογένειες της δημόσιας διοίκησης είναι ακόμα ισχυρότατες. Και αυτή είναι δυστυχώς η πιο επώδυνη διαπίστωση για όσους οραματιστήκαμε δομικές μεταρρυθμίσεις.

Η κυβέρνηση κάνει μεταρρυθμίσεις, αλλά δεν είναι μια μεταρρυθμιστική κυβέρνηση.

Η προτεραιότητα της φαίνεται να είναι η άμεση μεγέθυνση της οικονομίας και η με κάθε τρόπο προσέλκυση ξένων επενδύσεων. H προσπάθεια για επενδύσεις είναι φυσικά χρήσιμη και σωστή. Δεν μπορεί όμως να είναι η πρώτη προτεραιότητα.

Η κυβέρνηση δεν μιλάει για τους λόγους για τους οποίους δεν επενδύουν μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες στην Ελλάδα, ενώ θα μπορούσαν να το κάνουν στις συνθήκες μιας ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς στην οποία βρισκόμαστε, τουλάχιστον θεωρητικά, εδώ και περίπου τριάντα χρόνια (από το 1992, το νοητό σημείο αρχής της ενιαίας αγοράς, αν και κάποια αναγκαία συγκεκριμένα μέτρα ελήφθησαν αργότερα).

Τι μας κάνει διαφορετικούς από την Ιρλανδία ή την Πορτογαλία, ενώ είμαστε κομμάτι της ίδιας ενιαίας αγοράς αγαθών, εργαζομένων και κεφαλαίων εδώ και τρεις δεκαετίες;

Μια μεταρρυθμιστική κυβέρνηση θα είχε κάνει το «γιατί χρεοκοπήσαμε;» κεντρικό στοιχείο της επικοινωνιακής της εκστρατείας. Η αυτογνωσία θα ήταν το κύριο πολιτικό όπλο της. Θα είχε στην θέση του υπουργού Οικονομικών ένα ανώτατο στέλεχος της κυβέρνησης, που θα παρουσίαζε με απλό και πειστικό τρόπο τα επιχειρήματα που θα πείσουν την κοινή γνώμη για οριζόντιες και μακροχρόνιες αλλαγές. Μεταρρυθμίσεις χωρίς μια εκστρατεία πειθούς που να εξηγεί την ανάγκη των μεταρρυθμίσεων είναι αδύνατες.

Η ηπιότητα και η σοβαρότητα δεν αρκούν από μόνες τους.

Οι λόγοι που η χώρα μας διαφέρει από τα άλλα μέλη της Ευρωζώνης είναι πλέον λίγο ως πολύ γνωστοί στους κοινωνικούς επιστήμονες και τους οικονομολόγους (και ορισμένες απόψεις γι αυτό είχα εκθέσει αναλυτικά στο άρθρο μου ‘Misrule of the Few: How the Oligarchs Ruined Greece’ Foreign Affairs, Δεκέμβριος 2014).

Οι λόγοι είναι ότι η ελληνική οικονομία είναι πελατειακή και αδιαφανής. Ευνοεί άδικα και δυσανάλογα τους μεγάλους εγχώριους παίκτες και εμποδίζει τον ανταγωνισμό από το εξωτερικό, αλλά και το εσωτερικό.

Ποιος αφελής θα επενδύσει σε μια χώρα που δεν έχει κτηματολόγιο και χωροταξία που να ρυθμίζουν την ιδιωτική ιδιοκτησία, που δεν αξιολογεί τους δημοσίους υπαλλήλους, της, που δεν προστατεύει επαρκώς το περιβάλλον και το τοπίο της, που δεν έχει ανώτατη δημοσιοϋπαλληλία που να εξασφαλίζει συνέχεια στο κράτος, όπου η ανώτατη διοίκηση είναι κάθε φορά στα χέρια κομματικών «μετακλητών» υπαλλήλων ώστε κανένας μακροπρόθεσμος προγραμματισμός δεν είναι δυνατός, όπου τα σχολεία δεν εκπαιδεύουν ώριμους πολίτες και εργαζομένους, ενώ τα δικαστήριά της είναι τα χειρότερα της Ευρώπης;
Για αυτούς τους λόγους κεφάλαια και επενδύσεις οδεύουν σε άλλες πιο ευνομούμενες χώρες της ΕΕ.

Αυτές οι δομικές αδυναμίες ήταν εμφανείς στην περιβαλλοντική καταστροφή του καλοκαιριού που πέρασε. Η ανυπαρξία μακροπρόθεσμου σχεδιασμού και η ανεπάρκεια της δημόσιας διοίκησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης άφησαν τα δάση απροστάτευτα.

Δεν αμφισβητώ τις καλές προθέσεις των εμπλεκόμενων υπουργών ή στελεχών της πυροσβεστικής.

Έκαναν ό,τι μπορούσαν στις δεδομένες συνθήκες με αυταπάρνηση και ηρωισμό. Αν όμως η κυβέρνηση δεν υιοθετήσει σταθερές διοικητικές μεθόδους, γνωστές από τις πρακτικές ανεπτυγμένων χωρών της Ευρώπης, δεν θα μπορέσει ποτέ να αντιμετωπίσει σύνθετες προκλήσεις, όπως είναι οι δασικές πυρκαγιές ή η μετάβαση σε μια πράσινη οικονομία.

Η κυβέρνηση δυστυχώς δεν έχει δώσει έμφαση στην ενδυνάμωση διοικητικών διαδικασιών που θα επιτρέψουν στην Ελλάδα να προγραμματίζει μακροπρόθεσμα, και όχι μόνο στα πλαίσια του εκλογικού κύκλου.

Η ανεπάρκεια της κυβέρνησης στον τομέα αυτό φάνηκε από το γεγονός ότι δεν αξιοποίησε την αναλυτική έκθεση που ετοίμασε η Ανεξάρτητη Επιτροπή για τις Προοπτικές Διαχείρισης Πυρκαγιών Δασών και Υπαίθρου στην
Ελλάδα, γνωστή ως Έκθεση Goldammer.

Δυστυχώς όμως το πρόβλημα είναι ευρύτερο. Η κυβέρνηση δεν έχει το μεταρρυθμιστικό όραμα να στήσει για το μέλλον σταθερές διοικητικές δομές που θα εξασφαλίζουν συνέχεια και διάρκεια στην διακυβέρνηση της χώρας.

Εφόσον η νέα «Προεδρία της Κυβέρνησης» που σχεδίασε η σημερινή κυβέρνηση αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από μετακλητούς και «αποσπασμένους» υπαλλήλους, που εκτελούν στενά κομματικές (και πελατειακές) εντολές με βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, τότε κάθε μακροπρόθεσμη στόχευση θα ακυρώνεται.

Όταν αλλάξει η κυβέρνηση, θα διακοπεί η συνέχεια του σχεδιασμού.

Ας σημειώσουμε εδώ ότι ολόκληρη η βρετανική κυβέρνηση έχει 100 μετακλητούς υπαλλήλους. Η διοίκηση διεξάγεται κυρίως μέσω μόνιμων και σταθερών ανώτατων υπαλλήλων. Αντίθετα, η ελληνική κυβέρνηση έχει σήμερα 4.000 μετακλητούς υπαλλήλους –και δεν υπολογίζω εδώ τους «αποσπασμένους» που είναι μια ιδιόμορφη κατηγορία κομματικά μετατεθέντων δημοσίων υπαλλήλων.

Σχεδόν όλες οι σημαντικές αποφάσεις στην Ελλάδα λαμβάνονται από κομματικά διορισμένα πρόσωπα.

Όμως, με απόλυτο κομματικό έλεγχο υπουργείων και διοίκησης, δεν μπορεί μια χώρα να προγραμματίζει το μέλλον της μακροπρόθεσμα ούτε να προωθεί την διαφάνεια, την αξιολόγηση και την λογοδοσία.

Η δομική μεταρρύθμιση του κράτους με την ίδρυση αμερόληπτης διοικητικής πυραμίδας και κατάλληλων θεσμών ακεραιότητας της διοίκησης, παραμένει η πιο σημαντική μεταρρύθμιση που χρειάζεται η χώρα. Δυστυχώς η κυβέρνηση δεν συμφωνεί.

Φαίνεται να επαναλαμβάνει το μοντέλο διακυβέρνησης που είδαμε σε παλιότερες συντηρητικές κυβερνήσεις και ιδίως αυτής του Κώστα Καραμανλή, όπως περιγράφεται από τους Φέδερστον και Παπαδημητρίου, στο σχετικά πρόσφατο βιβλίο τους Έλληνες Πρωθυπουργοί:

Το Παράδοξο της Εξουσίας.

Το να επιστρέφουμε όμως στις πρακτικές και την ρητορική της περιόδου 2004-2009, υποσχόμενοι αόριστα την «επανίδρυση του κράτους» ή μιλώντας για μια «θωρακισμένη οικονομία», μπορεί να μας ανακουφίζει σε σχέση με το άμεσο παρελθόν των Σύριζα/ΑΝΕΛ, αλλά δεν είναι πραγματική λύση.

Η Ελλάδα δεν θα βγει από τον φαύλο κύκλο της καθυστέρησης και δεν θα πετύχει τους ευρωπαϊκούς στόχους μιας πράσινης και ψηφιακής μετάβασης, αν δεν βγει από την λογική της πελατειακής κανονικότητας.

*καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Την περίοδο 2014-2016 ήταν ενεργό στέλεχος στο Ποτάμι.

Το άρθρο Επιστροφή στην κανονικότητα… Του Παύλου Ελευθεριάδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.