Οι ιστότοποι ΝΕΕΣ ΙΔΕΕΣ (Αθανάσιος Παπανδρόπουλος) και EUROPEAN BUSINESS REVIEW (Χρήστος Τρικούκης) σας προσκαλούν σε συζήτηση για την ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ την Τετάρτη 20 Μαϊου 2026 και ώρα 18:30, στην αίθουσα εκδηλώσεων της Εταιρείας ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΟΥ, οδός Εθνικής Αντιστάσεως 93, Νέο Ψυχικό.

ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ

Κεντρικός ομιλητής: Βασίλης Κοντογιαννόπουλος, πρώην Υπουργός
Σχολιαστές: Πέτρος Παραράς, Καθηγητής Συνταγματικού Δίκαιου, Επίτιμος Πρόεδρος ΣτΕ.
Λεωνίδας-Φοίβος Κόσκος: Δικηγόρος-Οικονομολόγος
Κώστας Χριστίδης: Νομικός-Οικονομολόγος

Συντονίζει ο Τάσος Παπαδόπουλος, Δημοσιογράφος

Το άρθρο ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

1. Δεν αποκλείεται ο άνθρωπος, ως άτομο ή μέλος συλλογικότητας, να αισθάνεται την ανάγκη, εφόσον υποχρεωτικώς βιώνει εν κοινωνία, να προσφέρει στον συνάνθρωπό του, εξ ιδίας πρωτοβουλίας και χωρίς να υπάρχει νομική δέσμευση, αυτό που ο αποδέκτης έχει πράγματι ανάγκη. Πρόκειται περί της λεγομένης οικειοθελούς αλληλεγγύης για την οποία χρησιμοποιείται κυρίως η λέξη «αδελφοσύνη» (fraternité) ή και άλλες περιφερείς εκφράσεις, όπως φιλία, αγάπη προς τον πλησίον (caritas), εθελοντισμός, φιλανθρωπία ή ανεκτικότητα (βλ. Παραράς, Οικονομική ελευθερία, 2019, σελ. 236 επ. 239 επ).

2. Ειδικότερα, όμως, ως προς το καθεστώς της αδελφοσύνης στη Γαλλία, παρατηρούνται τα εξής: Συχνά, σε ειδικές μελέτες, λογοτεχνικά κείμενα αλλά και θεατρικά έργα, ακόμη και στο ευρύ κοινό, έχει από χρόνια δημιουργηθεί η εντύπωση ότι το κλασικό τρίπτυχο «ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη» συνδέεται αναπόσπαστα με τη γαλλική Επανάσταση του 1789 και έκτοτε αποτελεί το έμβλημα αυτής, στο οποίο περιλαμβάνεται και η λέξη “fraterinité”. Βλ. προσφάτως και στον εξαίρετο δοκιμιογράφο Στ. Ζουμπουλάκη, 800 μετ’ εμποδίων, εκδ. Πόλις, 2024, σελ. 15, αλλά και στον Roger Cohen (NYT), Η ελευθερία στη ζυγαριά (Καθημ. 9.9.2012). Η θέση αυτή εντυπωσιάζει μεν, διότι εμπλουτίζει, από απόψεως προβολής, το κείμενο (πχ. θεατρικό έργο) στο οποίο αναφέρεται το τρίπτυχο αυτό, αλλά, πραγματολογικά και τυπικά νομικά, δεν κυριολεκτεί για τους εξής λόγους:

3. Όπως γίνεται δεκτό από Γάλλους ιστορικούς, δεν υπήρξε κανένα «επίσημο» έμβλημα ούτε της γαλλικής Επανάστασης ούτε της Πρώτης Δημοκρατίας (1792-1804). Υπήρχε, μόνον κατά συνήθεια, χρήση διαφόρων εκφράσεων- συνθημάτων, όπως « Το Έθνος, ο Νόμος», ή «Να ζούμε ελεύθεροι ή να πεθάνουμε», ή «Ελευθερία, Ισότητα». Μόνον από το 1791 συναντάται το τρίπτυχο αυτό με την προσθήκη και της λέξης «Fraternité». Και το λεγόμενο Διευθυντήριο της περιοχής Παρισίων επέβαλεν απλώς, το 1793, σε όλους τους ιδιοκτήτες ακινήτων να αναγράψουν το τρίπτυχο αυτό στην πρόσοψη των σπιτιών τους. Όλα όμως αυτά έγιναν χωρίς ειδικό νόμο, μετά δε το 1808 δεν γίνεται πλέον χρήση του τριπτύχου αυτού μέχρι το 1848, οπότε και καθιερώθηκε για πρώτη φορά ρητώς στο Σύνταγμα της Δεύτερης αυτής Γαλλικής Δημοκρατίας, όπως στη συνέχεια και της Τετάρτης (1946) και της Πέμπτης (1958).

4. Στο ερώτημα, λοιπόν, για ποιο λόγο στη Γαλλική Διακήρυξη του 1789 και αμέσως μετά δεν αναφέρεται διόλου και η αρχή της «fraternité», δίδεται η ακόλουθη εξήγηση από τον επιφανή Γάλλο ιστορικό Alphonse Aulard, La devise «Liberté, Égalité, Fraternité». Études et leçons sur la Révolution française, Sixième Série, F. Alcan, Paris 1910, σελ. 27-28, αλλά και πρόσφατα από τον καθηγητή M. Borgetto, Sur le principe constitutionnel de fraternité, RDLF 2018, no 14 : Η αρχή λοιπόν αυτή δεν μπορούσε να καθιερωθεί από την έναρξη της Γαλλικής Επανάστασης ως έμβλημα, όπως οι άλλες δύο έννοιες της «ελευθερίας» και της «ισότητας», ενόψει των τότε ιδιαιτέρων συνθηκών ̶ προεχόντως ο εμφύλιος πόλεμος της περιόδου εκείνης ̶ όπου οι Γάλλοι επαναστάτες ̶ οι λεγόμενοι «πατριώτες» ̶ έπρεπε να πολεμήσουν τους αντιπάλους τους αριστοκράτες που ήταν εναντίον της Επανάστασης. Με την πραγματικότητα όμως αυτή δεν θα συμβιβαζόταν μια πανηγυρική διακήρυξη και περί αδελφοσύνης που αναγκαίως θα έπρεπε να εφαρμοσθεί σε όλους τους Γάλλους. Βλ. και Π. Παραράς, Ελευθερία και Ισότης στη σύγχρονη Γαλλία, Αντ. Ν. Σάκκ., 1989, σελ. 234 επ. 237επ.

5. Όμως, και κατά τα μεγάλα χρονικά διαστήματα όπου η Γαλλία δεν είχε συνταγματικά κατοχυρωμένη την République,υπήρξαν σπουδαίοι συγγραφείς όπως ο Victor Hugo, ο οποίος αφιέρωσε αποκλειστικά στην αδελφοσύνη το μυθιστόρημά του οι «Άθλιοι» (1862), αλλά και ο Charles Baudelaire με τα «Άνθη του κακού» (1861). Την εποχή μάλιστα εκείνη η κίνηση αυτή είχε χαρακτηρισθεί ως «littérature fraternelle», Alexandre de Vitry (2023).

6. Αλλά και τότε που η «αδελφοσύνη» προβλεπόταν σε συνταγματικό κείμενο, μαζί με την «ελευθερία» και την «ισότητα» (1848,1946,1958), οι δύο πρώτες έννοιες είχε κριθεί ότι δημιουργούσαν δικαιώματα (droits), ενώ η «αδελφοσύνη» εθεωρείτο μόνον ως ηθική επιταγή (obligation morale) άνευ νομικών συνεπειών, ώστε ισχυρισμοί, περί αντισυνταγματικότητας νόμου λόγω παραβιάσεως του περιεχομένου της, δεν θα ευδοκιμούσαν παρά την «εκνομίκευση» και της έννοιας αυτής.

7. Για πρώτη όμως φορά το 2018 το «Συνταγματικό Συμβούλιο» (Conseil constitutionnel) δέχθηκε, κατόπιν προβολής σχετικού ισχυρισμού από την υπεράσπιση, ότι και η αδελφοσύνη αποτελεί, και αυτή, «αρχή συνταγματικής περιωπής» (principe de valeur cinstitutionnelle) και κήρυξε, έτσι, αντισυνταγματική διάταξη ποινικού νόμου, διότι ο νομοθέτης δεν έλαβε υπόψιν, για την επιβολή της άλλως προβλεπόμενης αυστηρής ποινής, την παρασχεθείσα σε αλλοδαπό μετανάστη «ανθρωπιστική μόνον βοήθεια», καίτοι αυτός παρανόμως διέμενε εντός Γαλλίας (απόφ. Cédric 2018-717/718 QPC της 6ης Ιουλίου 2018). Σε μας η αδελφοσύνη, καίτοι μη προβλεπόμενη ρητώς, στεγάζεται ευχερώς στο άρθρ. 25 παρ. 4 του Συντάγματος.

*Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου
Επίτιμος Αντιπρόεδρος ΣτΕ

Το άρθρο Η αδελφοσύνη (fraternité) στη Γαλλία… Του Πέτρου Ι. Παραρά εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου

Στην Ελλάδα υπάρχουν αρκετά προβλήματα με τις διαδικασίες απονομής της Δικαιοσύνης, αλλά και με τη φιλοσοφία που διέπει αυτόν τον καίριο θεσμό των δημοκρατικών κοινωνιών και καθεστώτων. Και από αυτή την οπτική γωνία το βιβλίο του καθηγητή κ. Πέτρου Παραρά αποτελεί σημαντική πηγή έμπνευσης.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, που περιέχει συμβολές στη διαμόρφωση της νομολογίας του Συμβουλίου της Επικρατείας, ο συγγραφέας παραθέτει θέσεις δικές του που κατά καιρούς δημοσιοποιήθηκαν και επηρέασαν τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας.

Πρόκειται δε για θέσεις που διατυπώθηκαν είτε ως επιστημονικά κείμενα αυτοτελώς ή σε νομικά περιοδικά, είτε ως αντικείμενο εισήγησης του Πέτρου Παραρά ενώπιον του σχηματισμού του Συμβουλίου Επικρατείας.

“Είναι σημαντικό, τονίζει ο συγγραφέας, να επιφέρεις ως εισηγητής με μια νέα επιστημονική άποψη και αυτή να γίνεται δεκτή από το ΣτΕ. Τονίζει δε ότι σε ωρισμένες περιπτώσεις επρόκειτο περί σπουδαίων αρχών, όπως είναι και η αρχή της αναλογικότητας, που ήσαν ήδη κατοχυρωμένες σε Συντάγματα και στη νομολογία αλλοδαπών ανωτάτων δικαστηρίων και οι οποίες αρχές μεταφέρθηκαν, τελικά, στο Σύνταγμά μας και στη νομολογία των δικαστηρίων, καίτοι στην αρχή αυτά ήσαν αρκούντως διστακτικά. Πραγματοποιήθηκε, έτσι, η σταδιακή μετάβαση από το τυπικό στο ουσιαστικό κράτος δικαίου, τούτο δε είχεν ως συνέπεια την άμεση αντανάκλαση στην εντεύθεν προσπάθεια απονομής ουσιαστικής δικαιοσύνης εκ μέρους των ενημερωμένων πλέον Ελλήνων δικαστών που με τις νεώτερες αποφάσεις τους εμπλούτισαν την ελληνική νομολογία και έννομη τάξη που τώρα σχεδόν συμβαδίζει με την ευρωπαϊκή.

“Μέσα στο δάσος λοιπόν των νομικών και νομολογιακών κανόνων που συνθλίβουν το άτομο, κατάφερα να ανοίξω λίγα μονοπάτια που όλα αφορούσαν τη βελτίωση των εν κοινωνία όρων διαβίωσης χωρίς interpositio legislatoris”, γράφει ο Π.Παραράς.

Στο Δεύτερο Μέρος αναπαράγονται, κατά χρονολογική σειρά, κείμενα-άρθρα διαφορετικού περιεχομένου (συμπίλημα) που έχουν δημοσιευθεί, αρχής γενομένης από το 1989 μέχρι και το τέλος του 2020, σε εφημερίδες και περιοδικά. Ο συγγραφέας ως δημοσιολόγος,θεώρησε ότι έπρεπε να συμμετέχει επικρίνοντας ή επιδοκιμάζοντας, με παρεμβάσεις του σε νομικοπολιτικά ζητήματα της επικαιρότητας, δοθέντος ότι η διατύπωση περισσότερων θέσεων οδηγεί στην ευχέρεια αποδοχής αυτών που θα συγκεντρώνουν τα περισσότερα πλεονεκτήματα «Αυτό δε πρέπει να το αντιληφθούν κάποτε όλοι, ανεξάρτητα από ιδεολογική τοποθέτηση, και να μη θεωρούν τις δικές τους θέσεις ως τις μόνες σωστές και αποδεκτές. Πρέπει να εθισθούν και αυτοί στον αντίλογο και να έχουν το θάρρος να το αναγνωρίζουν, όταν κάποιες άλλες θέσεις είναι προτιμητέες από τις δικές τους», τονίζει ο συγγραφέας.

Υπό αυτό το πρίσμα, τα “Ανάλεκτα” διευκολύνουν την αναζήτηση άρθρων του Π.Παραρά για θέματα δημοσίου δικαίου, τα οποία συνήθως βρίσκονται μονίμως στην επικαιρότητα.

Όσο για το τρίτο μέρος του βιβλίου, αναφέρεται σε γεγονότα που σημάδεψαν τη διαδρομή του συγγραφέα στο Συμβούλιο της Επικρατείας, αλλά και εκτός αυτού. Πρόκειται δε για γεγονότα, που κάποιοι εντελώς ιδιοτελώς παραποίησαν, με σκοπό να εξυπηρετήσουν προσωπικούς σκοπούς.

Ακραιφνώς φιλελεύθερος, με υψηλό δείκτη κοινωνικής ευαισθησίας, ο Πέτρος Παραράς, πιστεύει ότι η πρόοδος μιας κοινωνίας είναι συνυφασμένη με το κράτος δικαίου και όχι με συντεχνιακά μορφωματα που από μόνα τους συνιστούν διαστροφή της δημοκρατίας.

Αξίζει τον κόπο να διαβαστεί λοιπόν, το βιβλίο του Πέτρου Παραρά γιατί ανοίγει πόρτες κατανόησης της φύσης του κράτους δικαίου,αλλά και ιστορικών πτυχών της φιλελευθερης δημοκρατίας,η οποία σήμερα εχει νέα σοβαρά προβλήματα να αντιμετωπίσει.

Το άρθρο Τα ανάλεκτα του Πέτρου Παραρά… Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η φράση «ανελεύθερη δημοκρατία» (illiberal democracy) είναι αρτιπαγής, καθιερωθείσα κατά την τελευταία δεκαετία, χαρακτηρίζει δε εκείνα τα λαϊκιστικά καθεστώτα που είναι δημοκρατικά κατά τύπους (γίνονται εκλογές), ενώ οι εκεί ακολουθούμενες πολιτικές οδηγούν σε περιορισμούς αρχών του κράτους δικαίου και σε απομειώσεις ατομικών δικαιωμάτων.

Ειδικότερα, μετά το 2010 παρατηρείται έντονος λαϊκισμός σε επίπεδο πολιτικής πράξης, ιδίως δε στην Ουγγαρία, για να περιορισθώ στην Ευρώπη, όπου διαπιστώνεται σοβαρή «δημοκρατική ύφεση», οφειλόμενη στην υποχώρηση του κράτους δικαίου και στην έξαρση του εθνικισμού, που θεωρείται εκεί η πρώτη πηγή πολιτικής νομιμοποίησης. Έτσι, ο Ούγγρος πρωθυπουργός ViktorOrbàn (2010→), μη δεσμευόμενος από τα όρια που θέτει στις εξουσίες του το Σύνταγμα, στόχευσε εναντίον της διάκρισης των εξουσιών κυβερνώντας προεχόντως με διατάγματα, κατά της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης και του Συνταγμ. Δικαστηρίου της χώρας του, αλλά και κατά των μέσων μαζικής επικοινωνίας, ενώ υπήρξε κατηγορηματικός υπέρ των εθνικών συνόρων, κατά των μεταναστών και υπέρ της ενίσχυσης  των εθνικών κοινοβουλίων έναντι των θεσμών της Ευρωπ. Ένωσης (λαϊκιστικά μέτρα). Για πρώτη δε φορά χαρακτήρισε το πολίτευμα της χώρας του, (διάλεξη στις 26.7.2014), ως «ανελεύθερη δημοκρατία». Όμως, ο όρος αυτός δεν είναι δόκιμος, αφού η δημοκρατία, κατά το πρότυπο του δυτικού νομικού πολιτισμού, μόνον ως φιλελεύθερη νοείται, άλλως, της αφαιρείται η πλέον ουσιώδης προϋπόθεση νομιμοποίησής της. Ο ορθότερος χαρακτηρισμός είναι «αυταρχικό καθεστώς» ή «αυταρχικός φιλελευθερισμός» (Παραράς, ΔτΑ, Ν^ο 66/2015, 944 επ.).

Την υποβάθμιση αυτή της δημοκρατίας ακολούθησαν, σχεδόν παράλληλα, Πολωνία, Σλοβακία και Τσεχία, ενώ πολιτικοί επιστήμονες (J. Rupnik, B. Mathieu) θεωρούν ότι τα παραπάνω κράτη αντιγράφουν τα αυταρχικά καθεστώτα του Πούτιν και του Ερντογάν, κάτι που πρέπει να προβληματίσει σοβαρά την ΕΕ (D. Runciman, Έτσι τελειώνει η Δημοκρατία;, 2019, 243).

Για την Τουρκία τώρα, τα παραδείγματα ακραίου αυταρχισμού πληθαίνουν, αρκεί δε η αναφορά ορισμένων εξ αυτών: είναι δεκάδες οι πρόσφατες πολιτικές διώξεις δικαστών και δικηγόρων από τους οποίους αφαιρείται η άδεια «εφόσον αυτοί συνδέονται με την τρομοκρατία» (Καθημ. 2.9.2020, 10), το Συνταγματικό της Δικαστήριο έχει διαλύσει, από το 1971 μέχρι το 2009, είκοσι πολιτικά κόμματα, επίκειται δε, κατά δήλωση του Ερντογάν στις 28.5.2020, η τροποποίηση του εκλογικού νόμου, ώστε να μη μετάσχουν στις προσεχείς βουλευτικές εκλογές τα προσφάτως ιδρυθέντα κόμματα που τον αντιμάχονται, όπως είναι το κόμμα του νυν δημάρχου της Κωνσταντινούπολης. Περαιτέρω, ο Ερντογάν εξουσιάζει τα μέσα ενημέρωσης και τα πανεπιστήμια (6.000 πανεπιστημιακοί απελύθησαν αμέσως μετά το αποτυχόν πραξικόπημα), επεμβαίνει δε άμεσα στους δικηγορικούς συλλόγους (Le Monde, 10.7.2020, 7) και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, μη ισχύοντος του τεκμηρίου αθωότητας. Μόλις δε τον περασμένο Μάιο και Ιούνιο συνελήφθησαν 414 Τούρκοι, μεταξύ των οποίων κυρίως στρατιωτικοί, δημοσιογράφοι και βουλευτές, κατηγορούμενοι ως οπαδοί του Gülen (Le Monde, 12.6.2020, 5). Οι εξοντώσεις όμως πολιτικών αντιπάλων είναι ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά των απολυταρχικών καθεστώτων, ηχηρό παράδειγμα ο Ρουμπάσοφ του Koestler, τον οποίο ματαίως προσπάθησε να αντικρούσει ο Γάλλος φιλόσοφος M. Merleau–Ponty. Έτσι, ο δημαγωγός Ερντογάν έχει επιτύχει την ακραία πόλωση που είναι η αιτία θανάτου των δημοκρατιών (Levitsky–Ziblatt).

Όλα τα παραπάνω αποδεικνύουν ότι η Τουρκία είναι μία “illiberal democracy” (Yascha Mounk, The people vs. Democracy, Harvard Univ. Press, 2018, σ. 9, 20, 28), ορθότερα δε ένα αυταρχικό και αντιδημοκρατικό καθεστώς. Όμως, το ΕυρΔΔΑ ρητά έχει δεχθεί ότι η Δημοκρατία, με όλο το βαρύ περιεχόμενό της, είναι το μοναδικό μοντέλο που συμπορεύεται με την ΕΣΔΑ (απόφ. της 30.1.1998, Parti communiste unifié c. Turquie).

Τελευταίο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυθαιρεσίας είναι το ότι ο Τούρκος μεγαλοεπιχειρηματίας OsmanKavala, που αγωνίζεται υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, είναι φυλακισμένος, θεωρούμενος αντικαθεστωτικός, από το 2017 χωρίς σαφείς κατηγορίες. Δικαιώθηκε βέβαια με απόφαση του ΕυρΔΔΑ (Kavalac. Turquie, 11.5.2020), αλλά η Τουρκία αρνείται να την εκτελέσει. Εντυπωσιάζει όμως το γεγονός ότι ο Ιταλός RobertSpano, πρόσφατος (Μάιος) πρόεδρος του ΕυρΔΔΑ και πρόεδρος του Τμήματος που εξέδωσε την αμέσως παραπάνω απόφαση, έσπευσε (3.9.2020) στην Κωνσταντινούπολη για συνάντηση με τον Ερντογάν, όπου μάλιστα ανεκηρύχθη και επίτιμος διδάκτωρ του εκεί Πανεπιστημίου! Τούτο όμως εθεωρήθη ως υποστήριξη του αυταρχικού καθεστώτος (Le Monde, 11.9.2020).

Έτσι, η Τουρκία, με σαφείς, επιπλέον, επεκτατικές βλέψεις επιθετικού νεο-οθωμανισμού και αναθεωρητισμού (βλ. Άγγ. Συρίγου, «Ελληνοτουρκικές σχέσεις», Πατάκης, 2020, 597 επ.), είναι «κράτος αδίκου» και σ’ αυτήν η δημοκρατία έχει τελειώσει, όταν μάλιστα ο λαϊκιστής  Ερντογάν έχει, και αυτός, ως πρότυπο τον Πούτιν. Τονίζεται λοιπόν ότι ο λαϊκισμός είναι αυτός που έχει οδηγήσει αρκετές χώρες στην «ανελεύθερη δημοκρατία»…

Πηγή: elzoni.gr

Το άρθρο Τουρκία, «ανελεύθερη δημοκρατία»… Του Πέτρου Παραρά εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Είναι πρόσφατο το γεγονός της δολοφονίας (16.10.2020) από ριζοσπάστη ισλαμιστή του Γάλλου καθηγητή Samuel Paty, ο οποίος, υπεραμυνόμενος την ελευθερία της έκφρασης, είχε επιδείξει στην τάξη, μεταξύ άλλων, και τα σκίτσα που γελοιοποιούσαν τον προφήτη Μωάμεθ και τα οποία προ πενταετίας (7.1.2015) είχε δημοσιεύσει η γαλλική σατιρική εφημερίδα «Charlie Hebdo». Η επίθεση δύο φανατικών ισλαμιστών στην έδρα της ως άνω εφημερίδας είχε καταλήξει τότε στη δολοφονία εν ψυχρώ δώδεκα ατόμων, επειδή θεωρήθηκε ότι τα σκίτσα αυτά προσβάλλουν ευθέως την ισλαμική θρησκεία. Την ίδια χρονιά ακολούθησε και η σφαγή, επίσης από φανατικούς ισλαμιστές, στη γαλλική συνεδριακή αίθουσα “Bataclan” (13.11.2015) δεκάδων ανυποψίαστων ατόμων, μεταξύ δε αυτών και μουσουλμάνοι.

Και στις δύο αυτές δολοφονικές επιθέσεις υπάρχει ένα κοινό σημείο: διαπιστώνεται εισαγωγή συγκρούσεων σε μια ειρηνική χώρα, όπου κάποιος επιβάλλεται ως εχθρός, δηλαδή θύτης-μουσουλμάνος, που όμως τα θύματα δεν τον έχουν επιλέξει ως εχθρό τους. Το κίνητρο όμως είναι τελείως διαφορετικό, διότι, στην πρώτη περίπτωση, έχει να κάνει αποκλειστικά με την άμεση προσβολή της θρησκείας του Ισλάμ, άρα είναι μορφή θρησκευτικού πολέμου που είχε συγκεκριμένο στόχο, δηλαδή τους δημοσιογράφους που είχαν σχεδιάσει στην εφημερίδα τις γελοιογραφίες που κρίθηκαν προσβλητικές για τη θρησκεία στην οποία πιστεύουν οι θύτες.

Και εδώ γεννάται το θέμα σύγκρουσης μεταξύ θρησκευτικής ελευθερίας (άρθρ. 9 ΕΣΔΑ) και ελευθερίας έκφρασης (άρθρ. 10 ΕΣΔΑ), ζήτημα ιδιαίτερα ευαίσθητο, στο οποίο πρέπει να αναζητηθεί μια ισορροπία. Κατά την ορθότερη γνώμη, η ελευθερία της έκφρασης, αλλά και η ελευθερία τέχνης, δεν κατοχυρώνονται συνταγματικά ως ανεπιφύλακτα ατομικά δικαιώματα, αφού κάθε τέτοιο δικαίωμα εκφράζεται μεν ελεύθερα, δεν πρέπει όμως να προσβάλλει τα δικαιώματα των άλλων, όπως ορίζεται και στο άρθρ. 5 παρ.1Σ (βλ. ακαδημαϊκός Μ. Σταθόπουλος, ΤοΣ 24/1998, σ.721, Π. Παραράς, Οικονομική Ελευθερία, 2019, σ.41 και 438 επ.). Στην ελευθερία λοιπόν έκφρασης ή και τέχνης προφανώς δεν περιλαμβάνεται και το δικαίωμα να προσβάλλονται αζημίως τρίτοι σαυτό που έντονα πιστεύουν, αφού και η θρησκευτική ελευθερία είναι κατοχυρωμένη από την ΕΣΔΑ, όπως και από το άρθρ. 13 ελλην.Σ. Για τον θρησκευόμενο άνθρωπο, η πίστη στον Θεό, στον οποίο αυτός αναφέρεται, είναι ένα «απόλυτο» για το οποίο αισθάνεται οδύνη οσάκις αυτό που πιστεύει γίνεται αντικείμενο χλεύης ή γελοιογραφίας-καρικατούρας από τρίτους. Η διαρκής και προφανώς σκόπιμη σάτιρα σε βάρος θρησκείας και των λατρευτικών συμβόλων της, εξωθεί, τον πιστό σ ’αυτήν, σε ακραίες ενέργειες, ακριβώς διότι του δημιουργεί μια σφοδρή εσωτερική αναταραχή, επειδή κάποιοι διαρκώς του προσβάλλουν την προσωπικότητα και σ’ αυτό στο οποίο βαθύτατα πιστεύει.

Να σημειωθεί ότι, μετά την δίωξη δανού γελοιογράφου, λόγω σκίτσων του κατά του Μωάμεθ (2005), ο γνωστός Γάλλος caricaturiste Plantu (εφημ. Le Monde) και ο τότε Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Kofi Annan συνέστησαν, τον Οκτώβριο του 2006, ειδική Ένωση με την επωνυμία «Cartouning for Peace», η οποία στοχεύει στην εμπέδωση αμοιβαίου σεβασμού που πρέπει να έχουν πολιτισμοί με διαφορετικές θρησκείες και κουλτούρες.

Αλλά και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει ήδη δεχθεί ότι δεν παραβιάζει την ελευθερία της έκφρασης α) η απαγόρευση προβολής ενός φιλμ που περιέχει σκηνές βλάσφημες κατά της χριστιανικής θρησκείας (απόφ. Wingrove κ. Ην. Βασιλείου, 25.11.1996) και β) ποινική απόφαση που καταδίκασε εκδότη, διότι δημοσίευσε μυθιστόρημα προσβλητικό έναντι του Ισλάμ (απόφ. Ι.Α. κ. Τουρκίας, 13.9.2005). Ακόμη, η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης, με την Résolution nº 1510/2006, δέχθηκε ότι η ελευθερία του λόγου και γενικότερα της έκφρασης δεν μπορεί να εξάπτει το μίσος μεταξύ συλλογικοτήτων που έχουν διαφορετικό θρήσκευμα (Renucci, Droit europ. des droits de l’homme, 2015, σ. 177). Το ζήτημα ανατέμνει πολύ πειστικά προς την αυτή κατεύθυνση, αλλά από απόψεως ποινικού δικαίου, η ακαδημαϊκός Άννα Μπενάκη με τη μελέτη της «Η καθύβριση θρησκευμάτων (άρθρ. 199 ΠΚ) σε μια πολυθρησκευτική κοινωνία» (Ποιν. Χρον. ΞΣΤ/2016, σ.81-88).

Εντεύθεν, σε μια δημοκρατική κοινωνία που βασίζεται στις αρχές του πλουραλισμού, της ανεκτικότητας αλλά και της ευρύτητας των αντιλήψεων, είναι επιτακτική η απόρριψη κάθε θρησκευτικού μίσους, με όποιο τρόπο και αν αυτό εκδηλώνεται, ο δε σεβασμός ατόμων που έχουν διαφορετική πολιτισμική ταυτότητα διευκολύνει ευθέως και την ειρηνική συμβίωση όλων (vivre ensemble), μόνον δε έτσι θα αποφεύγονται, κατά το δυνατόν, και οι όποιες συγκρούσεις (απόφ. ΕΔΔΑ S.A.S κ. Γαλλίας, 1.7.2014). Σε κάθε περίπτωση, οι παραπάνω καρικατούρες αποτελούν προφανώς και έκφραση μίσους (incitation à la haine religieuse, religious hatred) και η ποινική δίωξή τους πρέπει να αντιμετωπίζεται από την αντιρατσιστική νομοθεσία.

Στην ευρωπαϊκή λοιπόν δικαιοταξία δεν μπορεί να γίνεται επίκληση της ελευθερίας της έκφρασης για να παραβιάζεται κατάφωρα το θρησκευτικό συναίσθημα και να χλευάζεται ο Θεός στον οποίο ο καθένας δικαιούται να πιστεύει. Ο άτυχος Paty προφανώς και είχε γνώση τί είχε συμβεί πέντε χρόνια νωρίτερα με την εφημ. «Charlie Hebdo», άρα έδρασε σκόπιμα. Το παράδειγμα που επικαλέστηκε για την ελευθερία της έκφρασης ήταν ατυχέστατο, οι δε ουρανομήκεις φωνές που υψώθηκαν υπέρ της πρωτοκαθεδρίας της ελευθερίας αυτής αφενός προσβάλλουν τα τουλάχιστον έξι εκατομμύρια Γάλλους πολίτες που είναι μουσουλμάνοι, αφετέρου δε είναι προδήλως ασύνδετες και με τη γαλλική αρχή της «εκκοσμίκευσης» από το 1905.

*Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου
Επίτιμος Αντιπρόεδρος ΣτΕ

Το άρθρο Θρησκεία και ελευθερία της έκφρασης … Του Πέτρου Ι. Παραρά εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.