Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου

Οι ενδιαφερόμενοι για μια διόλου κουραστική και σε βάθος καταγραφή της ιστορίας της ελληνικής οικονομικής ανάπτυξης από το 1915 έως το τέλος του 20^ου αιώνα, το βιβλίο του κ.Σωτήρη Ριζά με τίτλο «Ξενοφών Ζολώτας και η οικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας», τους προσφέρει πλούσιο σε νοήματα υλικό.

Και υπό αυτή την έννοια, το βιβλίο αποτελεί σημαντική ιστορική πηγή, με την οποίαν συνδέεται και ένας πρωταγωνιστής της περιόδου 1920-2000 ο Ξενοφών Ζολώτας.

Γεννημένος στην Αθήνα το 1904, ο Ξενοφών Ζολώτας απεβίωσε 100 χρόνια μετά, ήτοι το 2004, έχοντας προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες στη χώρα, στην οικονομία της και στην πολιτική της πορεία.

Συνεπώς το βιβλίο του Σωτήρη Ριζά, προσεγγίζει το ελληνικό αναπτυξιακό πρόβλημα μέσα από την οπτική του Ξενοφώντος Ζολώτα, ο οποίος για μια μακρά  μεταπολεμική περίοδο εθεωρείτο αυθεντία της οικονομικής πολιτικής. Και από την άποψη αυτή είναι σαφές ότι ιδέες και παρεμβάσεις του σημάδεψαν την πορεία της ελληνικής οικονομίας σε κρίσιμες περιόδους από το 1950 και μετά κυρίως.

Την περίοδο αυτή, ο Ξενοφών Ζολώτας είτε ως Διοικητικής της Τράπεζας της Ελλάδος, είτε ως Υπουργός και πρωθυπουργός της χώρας αμφισβήτησε την πρωταρχική σημασία της γεωργίας για την ελληνική οικονομία και υποστήριξε με συνέπεια την ανάγκη εκβιομηχάνισης. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ταύτισε την εκβιομηχάνιση με την ευημερία και την ανάπτυξη, σε συμφωνία με τις τότε κυρίαρχες διεθνείς αντιλήψεις. Ως Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος (1955-1967) υπερασπίστηκε τη νομισματική σταθερότητα ως θεμέλιο της ταχείας ανάπτυξης. Μεταξύ των δύο πετρελαϊκών κρίσεων, από τον Νοέμβριο του 1974 έως τον Νοέμβριο του 1981, διαχειρίστηκε την οικονομία σε συνθήκες έντονης κοινωνικής πίεσης και διεθνούς στασιμοπληθωρισμού.

Όπως πολύ σωστά επισημαίνει ο συγγραφέας του βιβλίου «……βραχεία αλλά περισσότερο αξιοσημείωτη από όσο συνειδητοποίησαν οι πρωταγωνιστές της πολιτικής και το εκλογικό σώμα τότε, υπήρξε η θητεία του ως πρωθυπουργού από τον Νοέμβριο του 1989 έως το Απρίλιο του 1990. Ο Ζολώτας, μέσω της έκθεσης της Επιτροπής εμπειρογνωμόνων, υπό την προεδρία του καθηγητή Αγγέλου Αγγελόπουλου, διαδραμάτισε κρίσιμο ρόλο στην υιοθέτηση ενός νέου υποδείγματος οικονομικής πολιτικής που υπερέβαινε τον κρατισμό και την ελλειμματική χρηματοδότηση της οικονομίας…..». 

Ας σημειωθεί ότι  στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Ελλάδα είχε αποφασίσει την ένταξή  της στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ) και εφάρμοζε ήδη τους κανόνες της ενιαίας αγοράς που ίσχυαν στην υπό εκκόλαψη τότε Ευρωπαϊκή Ένωση.

Με άλλα λόγια, η Ελλάδα και οι κυβερνήσεις της περιόδου είχαν επιλέξει το δρόμο της ευρωπαϊκής ενσωμάτωσης, γεγονός που απαιτούσε βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας και άρα προώθηση του παραγωγικού μετασχηματισμού.  

Στη βάση αυτού του προσανατολισμού, τον οποίου στήριξε και ο Ξενοφών Ζολώτας, ως πρωθυπουργός της εξάμηνης οικουμενικής κυβέρνησης (Νοέμβριος 1989 – Απρίλιος 1990), η έκθεση της Επιτροπής Αγγελοπούλου συνιστούσε το βασικό κείμενο για μια οικονομική πολιτική της εποχής με στόχο τη συμμετοχή στην ευρωπαϊκή Νομισματική Ένωση αλλά και την ανάγκη προσαρμογής στην παγκοσμιοποίηση. Γεγονός ήταν ότι η λογική που διέτρεχε την έκθεση ήταν ήδη αποδεκτή από τη Νέα Δημοκρατία και θα γινόταν αποδεκτή από το ΠΑΣΟΚ, τις μεγάλες πολιτικές δυνάμεις που θα εναλλάσσονταν στην εξουσία από το 1990 και μετά.

Δυστυχώς, οι προτάσεις αυτές γρήγορα ξεχάστηκαν και την περίοδο που ακολούθησε η Ελλάδα μπήκε στο δρόμο της χρεωκοπίας. Αυτή είναι όμως μια άλλη μεγάλη και δυσάρεστη ιστορία.

Μια ιστορία που ίσως θα έπρεπε να γίνει ευρύτερα γνωστή, γιατί σήμερα η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα νέο σταυροδρόμι μετασχηματισμού. Στο πλαίσιο αυτό, ο Διοικητής της ΤτΕ κ. Γιάννης Στουρνάρας και το Κέντρο Πολιτισμού Έρευνας και Τεχνογνωσίας της Τράπεζας της Ελλάδος, που ανέλαβε την έκδοση του βιβλίου για τον αείμνηστο Ξενοφώντα Ζολώτα, θα μπορούσαν να συμβάλουν και στην πορεία της χώρας στον ψηφιακό κόσμο της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Τέλος, εκφράζουμε την έκπληξή μας για το γεγονός ότι στο βιβλίο του κ.Σωτήρη Ριζά, δεν γίνεται καμμιά μνεία του Ιδρύματος Ζολώτα, το οποίο μεταξύ άλλων στηρίζει νέους που φιλοδοξούν να γνωρίσουν τον κόσμο της γνώσης. Αυτής που συνιστά πρώτη ύλη στη σύγχρονη παραγωγή.

Το άρθρο Ο ΞΕΝΟΦΩΝ ΖΟΛΩΤΑΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ… Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και παρά ορισμένες αρχικές αμφιβολίες, μάλλον λίγων Ευρωπαίων, για τη σκοπιμότητα ύπαρξης της Ατλαντικής Συμμαχίας στις νέες συνθήκες, το ΝΑΤΟ αποτέλεσε τον βασικό παράγοντα της νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας στην Ευρώπη: Επέτρεψε την απορρόφηση των συνεπειών της ενοποίησης της Γερμανίας, η οποία προκαλούσε την ανησυχία όχι μόνο της τότε Σοβιετικής Ενωσης αλλά και δυτικών δυνάμεων, όπως της Γαλλίας και της Βρετανίας. Με τη διεύρυνσή του προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη πρόσφερε για μεγάλο διάστημα ένα σταθερό περιβάλλον ασφαλείας στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Η διεύρυνση ενόχλησε τη Μόσχα, δυσαρεστημένη από την απώλεια της ζώνης επιρροής της, αλλά κάλυψε τις θεμελιώδεις ανάγκες ασφαλείας των μικρών κρατών τα οποία αναδύθηκαν στο τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και υπέστησαν κατά καιρούς τις συνέπειες του ανταγωνισμού ή των πρόσκαιρων συμμαχιών μεγάλων δυνάμεων, ιδίως της ναζιστικής Γερμανίας και της Σοβιετικής Ενωσης, το 1939, και της στρατιωτικής επικράτησης της τελευταίας στην περιοχή στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι διατλαντικές σχέσεις πέρασαν και από οξείες κρίσεις, όπως η ρήξη της Γερμανίας και της Γαλλίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Βρετανία λόγω του πολέμου στο Ιράκ, ή χαρακτηρίστηκαν από διαρκείς διαφωνίες σχετικά με την ενεργειακή εξάρτηση της ηπειρωτικής Ευρώπης από τη Ρωσία και το χαμηλό επίπεδο στρατιωτικών δαπανών των ευρωπαίων συμμάχων. Παρά ταύτα, υπήρχε σε βάθος χρόνου μια ατλαντική διάσταση στη στρατηγική των ευρωπαϊκών χωρών, ιδίως της Γερμανίας. Η ύπαρξη του ΝΑΤΟ επέτρεπε στους Ευρωπαίους να αναπτύσσουν στενές οικονομικές σχέσεις με τη Ρωσία και να είναι ταυτόχρονα απαλλαγμένοι κατ’ ουσίαν από το βάρος υψηλών στρατιωτικών δαπανών. Εξάλλου, η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία, την οποία υποστήριξε το 2019 ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν, κηρύσσοντας το ΝΑΤΟ «εγκεφαλικά νεκρό», απαιτούσε υψηλές και δυσβάστακτες στρατιωτικές δαπάνες σε μακροχρόνια βάση προκειμένου να δημιουργηθεί μια αξιόπιστη στρατιωτική ικανότητα της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Η κλίμακα της απαιτούμενης προσπάθειας ήταν από τη γερμανική οπτική απαγορευτική. Η εκτίμηση αυτή αποκρυσταλλώθηκε ήδη κατά την περίοδο της προεδρίας Τραμπ παρά τα ερωτήματα που αυτή έθετε σχετικά με την αμερικανική δέσμευση στο ΝΑΤΟ.

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία εισήγαγε νέα δεδομένα στη στρατηγική εξίσωση και επιδρά προς την κατεύθυνση ενίσχυσης του ΝΑΤΟ. Η Μόσχα δεν αμφισβήτησε μόνο το δικαίωμα ύπαρξης μιας χώρας, αλλά απαίτησε τη διάλυση του μεταψυχροπολεμικού πλέγματος ασφαλείας. Η χρήση της ρωσικής στρατιωτικής ισχύος επιβεβαιώνει την ιστορική εμπειρία των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες ανησυχούσαν ήδη από το 1992 από το ενδεχόμενο επιστροφής της Μόσχας στην περιοχή. Επιβεβαιώνει επίσης, από την οπτική της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, την ανάγκη εγγύησης από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον μόνο παράγοντα που μπορεί να επηρεάσει την ισορροπία δυνάμεων στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Πέραν αυτού, ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέδειξε στη γερμανική στρατηγική ανάλυση τη σημασία της στρατιωτικής ισχύος στη διαμόρφωση της γερμανικής εξωτερικής πολιτικής. Αυτή βασιζόταν αποκλειστικά στο αμοιβαίο οικονομικό όφελος, το οποίο όμως, όπως κατέστη σαφές στο Βερολίνο, δεν απέτρεψε την προβολή στρατιωτικής ισχύος εκ μέρους της Ρωσίας, ούτε και τη χρήση του φυσικού αερίου ως μέσου εκβιασμού των Ευρωπαίων. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία δημιούργησε, επίσης, μια οξεία αίσθηση απειλής στη Σκανδιναβία, πέραν δηλαδή της παλαιάς σοβιετικής σφαίρας επρροής. Η Φινλανδία και η Σουηδία εμφανίζονται διατεθειμένες να προσχωρήσουν στο ΝΑΤΟ εγκαταλείποντας έτσι μια παράδοση ουδετερότητας.

Αναδείχθηκε, τέλος, μια πραγματικότητα που αφορά τις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες: Η στροφή του ενδιαφέροντος της Ουάσιγκτον προς την Ασία δεν μπορεί να σημαίνει τη μείωση του ενδιαφέροντος για την Ευρώπη. Η προσέγγιση ή και ευθυγράμμιση της Ρωσίας με την Κίνα δείχνει ότι η Ευρώπη και η Ασία συνιστούν ενδεχομένως ένα σύστημα συγκοινωνούντων δοχείων. Η παγκόσμια πολιτική δεν είναι στεγανοποιημένη σε επιμέρους περιφέρειες. Η ίδια η αξιοπιστία άλλωστε των Ηνωμένων Πολιτειών, που ενδιαφέρονται να διατηρήσουν βασικές παραμέτρους του μεταπολεμικού κόσμου, τους κανόνες του οποίου σε μεγάλο βαθμό διαμόρφωσαν οι ίδιες, επιβάλλει το ενεργό αμερικανικό ενδιαφέρον για την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ο βασικός πάροχος βοήθειας στην Ουκρανία.

Η ενίσχυση του ΝΑΤΟ δεν σημαίνει ασφαλώς την πλήρη εναρμόνιση της πολιτικής των μελών του. Η ενεργειακή εξάρτηση ευρωπαϊκών χωρών από τη Ρωσία και η όποια πιθανότητα κλιμάκωσης της στρατιωτικής σύγκρουσης μπορεί να προκαλούν διαφωνίες. Η πολιτική κατάσταση στον δυτικό κόσμο όμως δεν υπονομεύει την προοπτική των διατλαντικών σχέσεων, το αντίθετο: Στη Γερμανία, η κυβέρνηση του τριμερούς συνασπισμού σχηματίστηκε πρόσφατα. Παρά τους δισταγμούς που προκύπτουν από μια μακρά περίοδο καλών σχέσεων με τη Μόσχα και αναστολών στη χρήση στρατιωτικής ισχύος, το Βερολίνο στράφηκε προς την ενδυνάμωση της στρατιωτικής ικανότητάς του στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ. Ο πρόεδρος Μακρόν μόλις επανεξελέγη και δεν αμφσβητείται η θεμελιώδης δέσμευσή του στην Ατλαντική Συμμαχία, ενώ οι προεδρικές εκλογές στις Ηνωμένες Πολιτείες απέχουν δυόμισι χρόνια. Συνεπώς, η λογική της ισορροπίας δυνάμεων είναι αυτή που καθορίζει σήμερα τις εξελίξεις και ευνοεί την ενίσχυση του ρόλου του ΝΑΤΟ στην Ευρώπη.

*Ο κ. Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής ερευνών στο Κέντρο Ερευνας Ιστορίας Νεότερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών και συγγραφέας του βιβλίου «America and Europe Adrift. Transatlantic Relations after the Cold War», ABC Clio Praeger 2022.

Πηγή: tovima.gr

Το άρθρο Ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι προοπτικές του ΝΑΤΟ… Του Σωτήρη Ριζά εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.