Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) αποτελεί μοναδική περίπτωση υπερεθνικού οργανισμού ο οποίος αναλαμβάνει ρητή δέσμευση για την άσκηση περιφερειακής πολιτικής και για την προώθηση της οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής συνοχής. Η από μέρους της ΕΕ άσκηση περιφερειακής πολιτικής –και επέκεινα της Πολιτικής Συνοχής– αφενός μεν αποτελεί το αντιστάθμισμα (ή το συμπλήρωμα) της δημιουργίας και λειτουργίας της ενιαίας αγοράς, καθώς και άλλων εμβληματικών ευρωπαϊκών πολιτικών, αφετέρου δε συνιστά απτή εκδήλωση (κοινοτικής) αλληλεγγύης. Το άρθρο ανατρέχει στη μέχρι σήμερα εξέλιξη της περιφερειακής πολιτικής της ΕΕ, και ακολούθως της Πολιτικής Συνοχής, προσπαθεί, εξάγοντας συμπεράσματα από τη μέχρι σήμερα εμπειρία, να διαβλέψει τη μετεξέλιξη της Πολιτικής Συνοχής μετά τη σύσταση του Ταμείου Ανάκαμψης και καταλήγει με τη διαμόρφωση σκέψεων, την ανάδειξη προβληματισμών και τη διατύπωση προτάσεων. Στόχος του άρθρου είναι η ζύμωση ιδεών για ένα ζήτημα εξέχουσας σπουδαιότητας το οποίο, ωστόσο, δεν έχει μελετηθεί επαρκώς και, ως εκ τούτου, δεν έχει κατανοηθεί πλήρως.

Πολιτική Συνοχής και περιφερειακή πολιτική – Αναγκαιότητα και στόχοι

Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) (European Union)¹ αποτελεί μοναδική περίπτωση υπερεθνικού οργανισμού ο οποίος αναλαμβάνει ρητή δέσμευση² για την άσκηση περιφερειακής πολιτικής (regional policy). Η από μέρους της ΕΕ άσκηση περιφερειακής πολιτικής –και επέκεινα της Πολιτικής Συνοχής (Cohesion Policy)– έχει δύο κύριες γενεσιουργούς αιτίες: αφενός μεν αποτελεί το αντιστάθμισμα (ή το συμπλήρωμα) της πολιτικής για την ενδυνάμωση της ενιαίας αγοράς (Ανδρικοπούλου, 1995, Πετράκος και Ψυχάρης, 2016, Μούσης, 2018), καθώς και άλλων εμβληματικών ευρωπαϊκών πολιτικών, αφετέρου δε συνιστά απτή εκδήλωση (κοινοτικής) αλληλεγγύης (Mitsos, 1993, Γετίμης, 2000). Επί της ουσίας, πρόκειται για το “ορατό χέρι της αγοράς” (Hübner, 2008: 3) το οποίο αποσκοπεί στην εξισορρόπηση (εναρμόνιση) της αναπτυξιακής διαδικασίας προϊούσης της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Τούτο συνεπάγεται πως “η Πολιτική Συνοχής καθιστά σαφές ότι όλοι/-ες, όπου κι αν βρίσκονται στην Ένωση, έχουν την ευκαιρία να συμμετάσχουν και να επωφεληθούν από την ενιαία αγορά” (Hübner, 2008: 3).

Η έννοια της συνοχής, έστω και χωρίς να κατονομάζεται, απαντάται ήδη στο προοίμιο της Συνθήκης της Ρώμης υπό τη μορφή της μέριμνας για την αρμονική ανάπτυξη της ΕΕ και τη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων. Έκτοτε, έστω και αν ο όρος “συνοχή” εμφανίστηκε για πρώτη φορά μόλις το 1986 στην Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (ΕΕΠ),³ πολλές εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ δαπανήθηκαν για την προώθησή της, και οι δαπάνες για την Πολιτική Συνοχής αντιπροσωπεύουν σήμερα το μεγαλύτερο μέρος του προϋπολογισμού της ΕΕ.

Μέχρι την εισαγωγή του όρου “συνοχή” μέσω της ΕΕΠ, η Πολιτική Συνοχής εκφραζόταν ως περιφερειακή πολιτική της ΕΕ. Η στενή σχέση μεταξύ των δύο όρων επιβεβαιώθηκε τόσο στην ΕΕΠ (Άρθρο 130Α) όσο και στην εν ισχύι Συνθήκη της Λισαβόνας (Άρθρο 174). Εκεί υπαγορεύεται μεν ότι “η Ένωση, προκειμένου να προαχθεί η αρμονική ανάπτυξη του συνόλου της, αναπτύσσει και εξακολουθεί τη δράση της με σκοπό την ενίσχυση της οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής της συνοχής“, αλλά αμέσως παρακάτω, στο ίδιο Άρθρο, προκειμένου να διευκρινιστεί ότι η Πολιτική Συνοχής πρέπει να εστιάζει στη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων, προστίθεται ότι “η Ένωση αποσκοπεί, ιδιαίτερα, στη μείωση των διαφορών μεταξύ των επιπέδων ανάπτυξης των διάφορων περιοχών και στη μείωση της καθυστέρησης των πλέον μειονεκτικών περιοχών”.

Οι δύο όροι (περιφερειακή πολιτική της ΕΕ – Πολιτική Συνοχής) εξακολουθούν μέχρι και σήμερα να έχουν, στην πράξη, σχεδόν ταυτόσημο περιεχόμενο (Κρητικός, 2021) και έτσι εκλαμβάνονται στο άρθρο. Η ταύτιση αυτή, ωστόσο, αμφισβητείται από την έλευση του Ταμείου Ανάκαμψης. Οι κύριες γενεσιουργοί αιτίες της μέχρι σήμερα περιφερειακής πολιτικής (ενδυνάμωση της ενιαίας αγοράς και εκδήλωση κοινοτικής αλληλεγγύης) συνυπάρχουν σε μία σχέση άλλοτε συμπληρωματικότητας και άλλοτε αντίθεσης. Η εν λόγω συνύπαρξη υποκρύπτει, συχνά, ένα ευρύτερο φάσμα γενεσιουργών αιτιών οι οποίες συνθέτουν και ένα ευρύτερο φάσμα ετερογενών στόχων: από τους πιο “υψηλούς”, όπως η δικαιοσύνη και η διευρωπαϊκή αλληλεγγύη, μέχρι τους πιο “πεζούς”, όπως η παραχώρηση “αποζημιώσεων” σε κάποιες χώρες προκειμένου να συναινέσουν σε έναν τελικό συμβιβασμό (Κρητικός, 2021).

Η διαχρονική συνύπαρξη όλων αυτών των γενεσιουργών αιτιών και ετερογενών στόχων είναι, πάντως, αυτή η οποία επέτρεψε στην Πολιτική Συνοχής –και στην κύρια έκφρασή της που είναι η περιφερειακή πολιτική– να εξελιχθεί σε μια εμβληματική ευρωπαϊκή πολιτική που επί πολλά έτη καταλαμβάνει, με μικρές αυξομειώσεις, περί το ένα τρίτο του προϋπολογισμού της ΕΕ. Η ίδια συνύπαρξη αιτιών και στόχων είναι όμως και αυτή η οποία οδήγησε στη σύνδεση του στόχου της άμβλυνσης των περιφερειακών ανισοτήτων με την εξυπηρέτηση άλλων στόχων και πολιτικών, όπως η “στρατηγική της Λισαβόνας” και η “Ευρώπη 2020”, αλλά και στην υποχρέωσή της να αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος των πόρων της σε μεγάλους στόχους της ΕΕ, όπως είναι η πράσινη ανάπτυξη και ο ψηφιακός μετασχηματισμός, όχι όμως κατ’ ανάγκην και στις προτεραιότητες των λιγότερο αναπτυγμένων περιφερειών (Κρητικός, 2021).

Η περιφερειακή πολιτική per se δύναται να οριστεί ως “το σύνολο των παρεμβάσεων που επιδιώκουν την ενίσχυση της ποιότητας και της επάρκειας των παραγωγικών και κοινωνικών υποδομών, του κεφαλαίου και των ανθρώπινων πόρων αλλά και των δομών και μηχανισμών διοίκησης περιοχών με αναπτυξιακή υστέρηση, ώστε να βελτιωθούν οι παραγωγικές τους εξειδικεύσεις και να ενισχυθούν ή να διευρυνθούν τα ανταγωνιστικά τους πλεονεκτήματα” (Πετράκος, 2005:100). Επί της αρχής, το πρόβλημα το οποίο καλείται να θεραπεύσει η περιφερειακή πολιτική είναι η (σωρευτικά) χωρική ασυμμετρία της αναπτυξιακής διαδικασίας (Αρτελάρης και Καλλιώρας, 2018).

Ανεξαρτήτως του αν και κατά πόσο οι δυνάμεις της αγοράς τείνουν, σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα, να λειτουργούν εξισορροπητικά (βλ. ενδεικτικά: Heckscher, 1919/1991, Ohlin, 1933, Samuelson, 1949, Solow, 1956, Swan, 1956, Borjas, 1989), η ανάπτυξη ως διαδικασία είναι, τουλάχιστον σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, αυτοτροφοδοτούμενη και χωρικά επιλεκτική (βλ. ενδεικτικά: Perroux, 1955, Myrdal, 1957, Hirschmann, 1958, Romer, 1986, Krugman, 1991). Ωστόσο, η επίτευξη της χωρικής εξισορρόπησης της αναπτυξιακής διαδικασίας αποτελεί αναγκαία αλλά όχι και ικανή συνθήκη προκειμένου η άσκηση της περιφερειακής πολιτικής να καθίσταται αποδεκτή και επιθυμητή. Λαμβάνοντας υπόψη ότι το αίσθημα περί ισότητας εξαρτάται από το σύστημα αξιών της εκάστοτε κοινωνίας ενώ το αίτημα για ανάπτυξη είναι διαχρονικά καθολικό (Πετράκος και Ψυχάρης, 2016), συνάγεται ότι η άσκηση της περιφερειακής πολιτικής καθίσταται επιθυμητή εφόσον αυτή υποβοηθά, ή τουλάχιστον δεν αντιστρατεύεται, την επίτευξη της μεγέθυνσης.⁴

Καθίσταται σαφές ότι η περιφερειακή πολιτική καλείται να επιτύχει αφενός τον στόχο της εξισορρόπησης και αφετέρου τον στόχο της μεγέθυνσης, σε αναλογίες οι οποίες συναρτώνται από τις εκάστοτε (οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές) συνθήκες άσκησής της (Αρτελάρης και Καλλιώρας, 2018). Οι στόχοι αυτοί αποτελούν, επί της ουσίας, και τα κριτήρια τα οποία καλείται να πληροί η περιφερειακή πολιτική προκειμένου η άσκησή της να είναι κοινωνικά αποδεκτή και οικονομικά επιθυμητή (βλ. Σχήμα 1). Το κριτήριο της εξισορρόπησης επιδιώκει την ελαχιστοποίηση των διαφορών σε όρους περιφερειακού (κατά κεφαλήν) ΑΕΠ (και ευημερίας, ευρύτερα), για δεδομένο εθνικό⁵ ΑΕΠ. Το κριτήριο της αποτελεσματικότητας επιδιώκει τη μεγιστοποίηση του εθνικού ΑΕΠ (και της ευημερίας, ευρύτερα), με δεδομένους παραγωγικούς πόρους και τεχνολογία. Στο φόντο αυτής της στοχοθέτησης, τίθεται το διαρκές ερώτημα αναφορικά με το αν, κατά πόσο και υπό ποιες προϋποθέσεις η περιφερειακή πολιτική της ΕΕ (υπό τη σημερινή μορφή της ως Πολιτική Συνοχής) είναι σε θέση να αντιμετωπίσει τις αναπτυξιακές ανασχέσεις και να διευρύνει τις αναπτυξιακές δυνατότητες των επιμέρους χωρικών ενοτήτων της.

Σχήμα 1: Αφαιρετική απεικόνιση των στόχων της περιφερειακής πολιτικής

Εξισορρόπηση
Μεγέθυνση

Πηγή: Ιδία επεξεργασία.

Το άρθρο ανατρέχει στην εξέλιξη της Πολιτικής Συνοχής και της κυριότερης έκφρασής της, δηλαδή της περιφερειακής πολιτικής, αντλώντας συμπεράσματα τα οποία συμβάλλουν τόσο στην καλύτερη κατανόησή της όσο και στη διαμόρφωση σκέψεων, στην ανάδειξη προβληματισμών και στην κατάθεση προτάσεων για τη μετεξέλιξή της μετά τη σύσταση του Ταμείου Ανάκαμψης. Στόχος του άρθρου είναι η ζύμωση ιδεών για ένα ζήτημα εξέχουσας σπουδαιότητας το οποίο, ωστόσο, δεν έχει μελετηθεί επαρκώς και, ως εκ τούτου, δεν έχει κατανοηθεί πλήρως. Η πρώτη (παρούσα) ενότητα του άρθρου αναφέρεται στην αναγκαιότητα και στους στόχους της άσκησης περιφερειακής πολιτικής, κάνοντας ιδιαίτερη μνεία στον όρο της συνοχής. Η δεύτερη ενότητα επιχειρεί μια ιστορική αναδρομή της περιφερειακής πολιτικής της ΕΕ από το 1957 και εντεύθεν. Η τρίτη ενότητα επικεντρώνεται στην ύστερη περίοδο διαμόρφωσης της περιφερειακής πολιτικής της ΕΕ, από το 2020 και εντεύθεν, η οποία οριοθετείται από τη σύσταση του Ταμείου Ανάκαμψης. Η τέταρτη (τελευταία) ενότητα του άρθρου παραθέτει σκέψεις, προβληματισμούς και προτάσεις στην κατεύθυνση της αναζήτησης μιας αναθεωρημένης Πολιτικής Συνοχής.

Περιφερειακή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Ιστορική αναδρομή

Η περίοδος εφαρμογής της περιφερειακής πολιτικής της ΕΕ διακρίνεται, διασταλτικά, σε τέσσερεις (4) επιμέρους περιόδους:⁶ (α) από το 1957 μέχρι και το 1974, (β) από το 1975 μέχρι και το 1988, (γ) από το 1989 μέχρι και το 2019, και (δ) από το 2020 και εντεύθεν.

Η περίοδος 1957-1974 ξεκινά με την ίδρυση της ΕΟΚ και δύναται να χαρακτηριστεί ως περίοδος “κυοφορίας” της περιφερειακής πολιτικής. Πρόκειται, συνεπώς, για μια πρώιμη φάση κατά την οποία τίθενται οι βάσεις για την οικοδόμηση της περιφερειακής πολιτικής της ΕΕ με την ανάδειξη του ζητήματος (προβλήματος) των περιφερειακών ανισοτήτων. Κατά την περίοδο αυτή, η άσκηση της περιφερειακής πολιτικής προκύπτει εμμέσως, με τη θέσπιση εξαιρέσεων από τους κανόνες ανταγωνισμού για κρατικές ενισχύσεις, με τη χρηματοδότηση δράσεων τόνωσης της απασχόλησης από μέρους του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου (ΕΚΤ),⁷ και με τη δυνατότητα χορήγησης δανείων από μέρους της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕ)⁸ για τη χρηματοδότηση αναπτυξιακών πρωτοβουλιών.

Η περίοδος 1975-1988 ξεκινά με την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ),⁹ το 1975, γεγονός το οποίο επιτρέπει τη σταδιακή διαμόρφωση της περιφερειακής πολιτικής της ΕΕ.¹⁰ Βάσει του κανονισμού λειτουργίας του ΕΤΠΑ, η κοινοτική περιφερειακή πολιτική συμπληρώνει –και δεν υποκαθιστά– τις εθνικές περιφερειακές πολιτικές και συντονίζει την περιφερειακή δράση των κοινών πολιτικών και χρηματοδοτικών μέσων της Κοινότητας. Επιλέξιμες είναι οι περιοχές οι οποίες περιλαμβάνονται στα εθνικά συστήματα περιφερειακών ενισχύσεων. Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση γίνεται ad hoc, στη βάση μεμονωμένων σχεδίων (projects) τα οποία αποφασίζει και υλοποιεί κάθε κράτος-μέλος χωρίς τη συμμετοχή περιφερειακών Αρχών, και λαμβάνει τη μορφή επιστρεπτέας δαπάνης σε ποσοστό που κυμαίνεται από το 30% έως και το 50%. Καθίσταται σαφές ότι, πρακτικά, το ΕΤΠΑ περιορίζεται σε απλή μεταφορά πόρων οι οποίοι, ωστόσο, χρησιμοποιούνται υποχρεωτικά και αποκλειστικά για ορισμένες κατηγορίες κρατικών δαπανών.

Ο συντονισμός των περιφερειακών πολιτικών επιχειρείται να εισαχθεί μέσω της απαίτησης για εκπόνηση εθνικών προγραμμάτων (programmes) περιφερειακής ανάπτυξης. Πρόκειται, ωστόσο, για μια αναιμική προσπάθεια καθώς η χρηματοδότηση από μέρους του ΕΤΠΑ αναλώνεται στον καθορισμό ποσοστώσεων (quotas) δίχως να διενεργείται κάποια ουσιαστική παρέμβαση στο περιεχόμενο των εθνικών προγραμμάτων περιφερειακής ανάπτυξης.¹¹ Προϊόντος του χρόνου, ωστόσο, καταγράφεται μία, έστω και μικρής έκτασης, διαφοροποίηση με την καταρχάς¹² δέσμευση ενός ποσοστού 5% των πόρων του ΕΤΠΑ για τη χρηματοδότηση ειδικών προγραμμάτων “εκτός ποσόστωσης” (hors quota). Τα εν λόγω ειδικά προγράμματα αποσκοπούν στην άμβλυνση των περιφερειακών επιπτώσεων των κοινοτικών πολιτικών και εκπονούνται έπειτα από εισήγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και ομόφωνη έγκρισή τους από το Συμβούλιο. Πρόκειται για τις απαρχές της κατάργησης του “μονοπωλίου” των κρατών-μελών στην υλοποίηση του περιφερειακού σχεδιασμού¹³ που συνεχίστηκε, χωρίς, ωστόσο, ιδιαίτερη επιτυχία, με την εισαγωγή των “Κοινοτικών Προγραμμάτων” και των “Εθνικών Προγραμμάτων Κοινοτικού Ενδιαφέροντος”.

Η κατά προγράμματα προσέγγιση στον περιφερειακό σχεδιασμό συστηματοποιείται με την έγκριση των Μεσογειακών Ολοκληρωμένων Προγραμμάτων (ΜΟΠ), το 1985. Τα ΜΟΠ αφορούν το σύνολο της Ελλάδας, τη Νότια Ιταλία και τη Νότια Γαλλία και αποτελούν κοινοτική “απάντηση” στο αίτημα της Ελλάδας για τη χορήγηση πλαισίου ειδικού καθεστώτος,¹⁴ κατευνασμό στις ανησυχίες της Ιταλίας και της Γαλλίας για την επικείμενη ένταξη της Ισπανίας και της Πορτογαλίας στην ΕΟΚ και “γενική πρόβα” για τη μετέπειτα γενικευμένη εισαγωγή της κατά προγράμματα προσέγγισης, μέσω της θέσπισης των Κοινοτικών Πλαισίων Στήριξης (ΚΠΣ) (Κρητικός, 2021 και 2022). Οι καινοτομίες των ΜΟΠ συνίστανται στην απαίτηση για την εκπόνηση πολυετών ολοκληρωμένων προγραμμάτων ανάπτυξης, στην εισαγωγή της αρχής της εταιρικής σχέσης [με τη συμμετοχή των περιφερειακών Αρχών και των ενδιαφερόμενων μερών¹⁵ (stakeholders) στον σχεδιασμό, στην υλοποίηση και στην αξιολόγηση των προγραμμάτων] και στην ανάθεση ενισχυμένων αρμοδιοτήτων στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Παπαδασκαλόπουλος και Χριστοφάκης, 2016, Χριστοφάκης, 2021, Κρητικός, 2021 και 2022).

Το 1986 θεσπίζεται η ΕΕΠ, η οποία αποτελεί προγραμματικό πλαίσιο για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και στρατηγικό σχέδιο για την ενοποίηση του ευρωπαϊκού χώρου (Ιωακειμίδης, 1988, Καμχής, 2007). Με τη θέσπιση της ΕΕΠ, η Πολιτική Συνοχής θεσμοθετείται ως επίσημη πολιτική της ΕΕ. Η εφαρμογή της Πολιτικής Συνοχής συνδέεται άμεσα με την επίτευξη της οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής συνοχής¹⁶ (economic, social and territorial cohesion) μεταξύ των περιφερειών της ΕΕ, ως αναγκαία προϋπόθεση για την επίτευξη του στόχου της ενιαίας αγοράς (Παπαδασκαλόπουλος και Χριστοφάκης, 2016, Αρτελάρης και Καλλιώρας, 2018). Η ΕΕΠ αναδεικνύει την αντίληψη ότι η ενιαία αγορά δύναται να επιφέρει διαφοροποιημένες χωρικές επιδράσεις (Benko και Lipietz, 1992, Heinelt και Petzold, 2018) ως αποτέλεσμα της αδυναμίας της αγοράς να δημιουργήσει συνθήκες βέλτιστου οικονομικού χώρου (Starrett, 1978). Η αντίληψη αυτή αποτελεί και το προσδιοριστικό πλαίσιο της μεταρρύθμισης των Διαρθρωτικών Ταμείων η οποία λαμβάνει χώρα το 1988.

Η μεταρρύθμιση σηματοδοτεί την από, επί της ουσίας, μηδενική βάση αναθεώρηση της λειτουργίας των Διαρθρωτικών Ταμείων της ΕΕ καθώς εισάγει ρηξικέλευθες καινοτομίες (Παπαδασκαλόπουλος και Χριστοφάκης, 2016, Κρητικός, 2021 και 2022). Οι επιλέξιμες περιοχές ορίζονται στη βάση κοινοτικών –και όχι εθνικών– κριτηρίων και οι παρεμβάσεις επικεντρώνονται σε συγκεκριμένους στόχους. Η χρηματοδότηση παύει να γίνεται στη βάση μεμονωμένων σχεδίων καθώς γενικεύεται η κατά προγράμματα προσέγγιση στον περιφερειακό σχεδιασμό. Καθιερώνεται η αρχή της εταιρικής σχέσης και εισάγεται η αρχή της προσθετικότητας η οποία εδράζεται στον κανόνα ότι τα κοινοτικά κονδύλια συμπληρώνουν –και δεν υποκαθιστούν– τα αντίστοιχα εθνικά. Η μεταρρύθμιση της λειτουργίας των Διαρθρωτικών Ταμείων είναι αυτή η οποία μετατρέπει την περιφερειακή πολιτική της ΕΕ “από μια πολιτική υποστηρικτική των εθνικών περιφερειακών πολιτικών σε μια αληθινά ευρωπαϊκή περιφερειακή πολιτική” (Καμχής, 2007: 80).

Η περίοδος 1989-2019 συνιστά την “αλλαγή παραδείγματος” (Καμχής, 2007: 80) στην ευρωπαϊκή περιφερειακή πολιτική, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αποκτά βαρύνοντα ρόλο. Τούτο ισχύει παρά τη μη επιτυχημένη απόπειρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής –και δη της Γενικής Διεύθυνσης Περιφερειακής και Αστικής Πολιτικής (DG REGIO)– να δημιουργήσει ένα ενιαίο Διαρθρωτικό Ταμείο.¹⁷ Η ευρωπαϊκή περιφερειακή πολιτική συνδέεται οργανικά με τις περιφερειακές πολιτικές των κρατών-μελών της ΕΕ και ο προγραμματισμός της περιφερειακής ανάπτυξης εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο ανάπτυξης του ευρωπαϊκού χώρου. Στην κατεύθυνση αυτή, εισάγεται ο πολυετής προγραμματισμός (προγραμματικές περίοδοι) και διαμορφώνονται αντίστοιχα πολυετή προγράμματα περιφερειακής ανάπτυξης. Τα προγράμματα αυτά αναφέρονται στις προγραμματικές περιόδους 1989-1993, 1994-1999, 2000-2006, 2007-2013, 2014-2020 και 2021-2027.¹⁸ Στην αρχή κάθε προγραμματικής περιόδου τίθεται ο στρατηγικός στόχος βάσει του οποίου γίνεται ο προγραμματισμός των δράσεων και αναμορφώνονται οι κανονισμοί οι οποίοι διέπουν τη λειτουργία των Διαρθρωτικών Ταμείων. Εντός της εκάστοτε προγραμματικής περιόδου κατανέμονται οι πόροι των Διαρθρωτικών Ταμείων¹⁹ (οι οποίοι έχουν αυξηθεί δραστικά) και διαμορφώνεται η πολιτική περιφερειακής ανάπτυξης με γνώμονα τον στρατηγικό στόχο ο οποίος έχει τεθεί.

Από το 1989, με την έναρξη της πρώτης προγραμματικής περιόδου (Α’ ΚΠΣ) και εντεύθεν, έχει καθιερωθεί ο όρος “συνοχή” (όπως αυτός απορρέει από την ΕΕΠ) προκειμένου να αποδοθεί επαρκέστερα ο εμπλουτισμός του περιεχομένου της περιφερειακής πολιτικής. Βεβαίως, ο όρος “συνοχή”, καίτοι πληρέστερος του όρου “σύγκλιση” (convergence), ο οποίος παραπέμπει στην άμβλυνση των περιφερειακών ανισοτήτων, εμπεριέχει εγγενείς δυσκολίες τόσο ως προς τον ορισμό του όσο και ως προς την αποτίμησή του.²⁰ Το γεγονός αυτό επιτρέπει την εισχώρηση του πολιτικού στοιχείου στη διαμόρφωση του περιεχομένου του (Hooghe και Keating, 1994). Δύναται να ειπωθεί ότι η επίτευξη της σύγκλισης αποτελεί αναγκαία –αλλά όχι απαραίτητα ικανή– συνθήκη για την επίτευξη της συνοχής.

Στην κατεύθυνση της αποτελεσματικότερης άσκησης της Πολιτικής Συνοχής, προκρίνεται, αρχής γενομένης από την προγραμματική περίοδο 2014-2020, η προσέγγιση της άσκησης τοποκεντρικών (place-based), χωρικά στοχευμένων και με ολοκληρωμένο χαρακτήρα, πολιτικών ανάπτυξης (Barca, 2009, Garcilazo κ.ά., 2010, Farole κ.ά., 2011, Barca κ.ά., 2012). Η άσκηση περιφερειακής πολιτικής υπό το πρίσμα της τοποκεντρικής προσέγγισης εδράζεται αφενός στην αναγνώριση της σπουδαιότητας του γεωγραφικού πλαισίου και δη των κοινωνικών, πολιτισμικών και θεσμικών εκφάνσεών του και αφετέρου στην παραδοχή της έλλειψης επαρκούς γνώσης για τα χωρικά εντοπισμένα αναπτυξιακά ζητήματα από μέρους των υπερκείμενων φορέων σχεδιασμού και άσκησης πολιτικής εξαιτίας της έλλειψης (επαρκούς) σύμπλεξης με τους οικείους υποκείμενους δρώντες και φορείς. Η τοποκεντρική προσέγγιση στην άσκηση της περιφερειακής πολιτικής προτάσσει την αντιμετώπιση των αναπτυξιακών ανασχέσεων και τη διερεύνηση των αναπτυξιακών δυνατοτήτων επιμέρους χωρικών ενοτήτων (υπο-περιφερειακές, δια-περιφερειακές, αστικές, αγροτικές, αστικές-αγροτικές) στη βάση συνδυασμού παρεμβάσεων και με πρωτοβουλία των τοπικών αναπτυξιακών φορέων (Πετράκος και Ψυχάρης, 2016). Το ΕΣΠΑ παρέχει τη δυνατότητα αξιοποίησης (καινούργιων) εργαλείων τα οποία μετουσιώνουν το θεωρητικό κατασκεύασμα της τοποκεντρικής προσέγγισης σε πραγματικές δράσεις Ολοκληρωμένης Χωρικής Ανάπτυξης (ΟΧΑ). Τα εργαλεία της ΟΧΑ συνοψίζονται στην Τοπική Ανάπτυξη με Πρωτοβουλία Τοπικών Κοινοτήτων (ΤΑΠΤοΚ), στη Βιώσιμη Αστική Ανάπτυξη (ΒΑΑ) και στην Ολοκληρωμένη Χωρική Επένδυση (ΟΧΕ), και ορίζουν μια σειρά από παραμέτρους (τύποι και κριτήρια επιλογής χωρικών ενοτήτων, περιεχόμενο και κριτήρια αξιολόγησης πολιτικών, στόχοι, προτεραιότητες και χρηματοδότηση δράσεων) καθώς και τις συνέργειες με τις δράσεις των οικείων προγραμμάτων περιφερειακής ανάπτυξης (Ασπρογέρακας, 2016, Πετράκος και Ψυχάρης, 2016, Ασπρογέρακας και Καλλιώρας, 2020).

Η περίοδος από το 2020 και εντεύθεν σηματοδοτείται από τη σύσταση του Ταμείου Ανάκαμψης. Πρόκειται για τον κεντρικό πυλώνα του χρηματοδοτικού μέσου “Επόμενη Γενιά Ευρωπαϊκής Ένωσης” (ΕΓΕΕ) (Next Generation EU) το οποίο δημιουργήθηκε ως ανταπόκριση στην ανάγκη για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της πανδημικής κρίσης του κορωνοϊού (Covid-19). Αποτελώντας έμμεση, πλην σαφή, ομολογία περί των ανεπαρκειών της αγοράς –οι οποίες είχαν καταδειχθεί ήδη κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης, 2008-2015 (Petrakos κ.ά., 2021)– και των αδυναμιών της μέχρι τότε Πολιτικής Συνοχής, η σύσταση του Ταμείου Ανάκαμψης δύναται να σηματοδοτήσει τη μετεξέλιξη της Πολιτικής Συνοχής και συνιστά άλμα προς την κατεύθυνση της δημοσιονομικής ενοποίησης της ΕΕ.

Η ύστερη περίοδος διαμόρφωσης της Πολιτικής Συνοχής: Η σύσταση του Ταμείου Ανάκαμψης

Το 2020 δημιουργείται το χρηματοδοτικό μέσο ΕΓΕΕ με προϋπολογισμό €750 δισ.²¹ (de la Porte και Jensen, 2021) ως ανταπόκριση στην ανάγκη για την αποκατάσταση της οικονομικής και κοινωνικής ζημίας η οποία προκλήθηκε εξαιτίας της πανδημίας Covid-19 (Celi κ.ά., 2020, Conte κ.ά., 2021, McCann κ.ά., 2021). Το ποσό αυτό προέρχεται από δάνεια τα οποία συνάπτει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με την αποπληρωμή να προβλέπεται να γίνει με ίδιους πόρους της ΕΕ. Η λήψη των δανειακών πόρων –η οποία εκτινάσσει το ύψος του προϋπολογισμού της ΕΕ στο ιστορικά υψηλό 2% επί του ΑΕΠ της– συνιστά την εν τοις πράγμασι έκδοση ευρωομολόγου (Christie κ.ά., 2021) (αν και κάτι τέτοιο, για πολιτικούς λόγους, δεν ομολογείται) καθώς συνιστά την έκδοση αμοιβαίου χρέους. Από τους πόρους του ΕΓΕΕ, τα €390 δισ. πρόκειται να διατεθούν ως επιχορηγήσεις (grants) και τα €360 δισ. ως δάνεια (loans). Οι πόροι του ΕΓΕΕ είναι άμεσα συνδεδεμένοι με τους αντίστοιχους του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου (ΠΔΠ) 2021-2027.²² Κεντρικός πυλώνας του ΕΓΕΕ είναι ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Recovery and Resilience Facility) (ευρύτερα αποκαλούμενος “Ταμείο Ανάκαμψης”) στον οποίο αντιστοιχούν χρηματικοί πόροι ύψους €672,5 δισ. (€312,5 δισ. επιχορηγήσεις και €360 δισ. δάνεια).²³

Το Ταμείο Ανάκαμψης δύναται να θεωρηθεί και ως πειραματισμός από μέρους της ΕΕ καθώς δύναται να εξελιχθεί σε μία καθιερωμένη πρακτική στον βαθμό που η απορρόφηση των πόρων του αφενός συμβεί με ομαλό τρόπο και αφετέρου επιφέρει πολλαπλασιαστικά οφέλη στους αποδέκτες τους. Οι ρυθμίσεις για τη λειτουργία του Ταμείου Ανάκαμψης είναι, αδιαμφισβήτητα, ρηξικέλευθες, παρότι η κατανομή των πόρων εξακολουθεί να γίνεται με πρωταρχικό κριτήριο το επίπεδο του κατά κεφαλήν ΑΕΠ (σε σχέση με τον αντίστοιχο ευρωπαϊκό μέσο όρο). Η κατανομή δε των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης²⁴ γίνεται σε επίπεδο χώρας (χωρικό επίπεδο NUTS-0) (Πίνακας 1). Η συγκεκριμένη αρχιτεκτονική, σε συνδυασμό και με τον συνυπολογισμό της επίδρασης της πανδημίας στην κατανομή των πόρων, καθίσταται επωφελής και για χώρες οι οποίες είναι κατά τεκμήριο πλούσιες. Ωστόσο, η μη ύπαρξη περιφερειακής διάστασης (ήτοι η μη παραχώρηση προτεραιότητας στις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες ως προς την άντληση των πόρων) ενέχει τον κίνδυνο της όξυνσης των περιφερειακών ανισοτήτων. Τούτο διότι οι οριζόντιες παρεμβάσεις του Ταμείου Ανάκαμψης αναμένεται να ωφελήσουν περισσότερο τις περισσότερο αναπτυγμένες περιφέρειες οι οποίες διαθέτουν το απαιτούμενο παραγωγικό και ανθρώπινο κεφάλαιο για να αξιοποιήσουν καλύτερα τους πόρους του.²⁵

Πίνακας 1: Η κατανομή των πόρων (επιχορηγήσεις + δάνεια) του Ταμείου Ανάκαμψης ανά χώρα (€ δισ.)

Πηγή: Προσαρμογή από Darvas κ.ά. (2023).²⁶

Οι Barbero κ.ά. (2023), κατασκευάζοντας ένα χωρικό μοντέλο γενικής ισορροπίας (spatial general equilibrium model), επιχειρούν να αποτιμήσουν την αναπτυξιακή επίπτωση των πόρων του Ταμείου Ανάπτυξης τόσο ως προς τη συνεισφορά τους στην αύξηση του ΑΕΠ όσο και ως προς τη συνεισφορά τους στην εξέλιξη των περιφερειακών ανισοτήτων. Το μοντέλο καταδεικνύει ότι η συνεισφορά των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης στην αύξηση του ΑΕΠ της ΕΕ το 2026 κυμαίνεται από 0,85% (μη συμπεριλαμβανομένων των δανείων) μέχρι 1,36% (συμπεριλαμβανομένων των δανείων) με τους αντίστοιχους πολλαπλασιαστές δαπάνης να διαμορφώνονται στα επίπεδα του 3,25 και 3,17. Ως προς την εξέλιξη του επιπέδου των περιφερειακών ανισοτήτων κρίσιμος αναδεικνύεται ο ρόλος της αρχικής περιφερειακής κατανομής των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης. Εφόσον η κατανομή γίνει προς όφελος των λιγότερο αναπτυγμένων περιφερειών, ακολουθώντας τη λογική της συνοχής, η επίδραση αναμένεται να είναι ευνοϊκή (άμβλυνση των περιφερειακών ανισοτήτων) με αρνητική, ωστόσο, επίδραση στη συνολική αύξηση του ΑΕΠ. Εφόσον η κατανομή γίνεται με κριτήριο το πληθυσμιακό μέγεθος, η επίδραση αναμένεται να είναι αρνητική (όξυνση των περιφερειακών ανισοτήτων) με θετική, ωστόσο, επίδραση στη συνολική αύξηση του ΑΕΠ.

Το Ταμείο Ανάκαμψης συνδέει αναπόσπαστα τη ροή της χρηματοδότησης με την πραγματοποίηση ενός ευρέος φάσματος μεταρρυθμίσεων που δεν αφορούν κατ’ ανάγκην τα υλοποιούμενα έργα (σε αντίθεση με αυτό που συμβαίνει με τις “αιρεσιμότητες” των ΕΣΠΑ) αλλά έχουν γενικότερα ως στόχο τη διασφάλιση της ανθεκτικότητας της οικονομίας, κάτι το οποίο απουσίαζε από τις προηγηθείσες αναπτυξιακές πολιτικές, όπως κατέδειξε η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008.
Αξίζει, επίσης, να σημειωθεί ότι στις διαδικασίες του Ταμείου Ανάκαμψης εμφανίζεται ενισχυμένος ο διακυβερνητισμός, καθώς η έγκριση των εθνικών σχεδίων δεν γίνεται πλέον από την Επιτροπή αλλά από το Συμβούλιο Οικονομικών και Δημοσιονομικών Υποθέσεων (ECOFIN), το οποίο απαρτίζεται από τους Υπουργούς Οικονομίας και Οικονομικών των κρατών-μελών, η δε έγκριση των έργων γίνεται από την Οικονομική και Δημοσιονομική Επιτροπή του Συμβουλίου, η οποία απαρτίζεται από εκπροσώπους των κρατών-μελών. Πρέπει, στο σημείο αυτό, να σημειωθεί με προσοχή ότι η είσοδος των Υπουργών Οικονομίας και Οικονομικών και των αντίστοιχων υπηρεσιών (ευρωπαϊκών και εθνικών) στον χώρο αυτό σηματοδοτεί την εισαγωγή μιας άλλης αντίληψης για την ανάπτυξη, με διαφορετικές προϋποθέσεις και προτεραιότητες.

Η διαδικασία περιορίζεται στην υποβολή και έγκριση ενός Σχεδίου Ανάκαμψης²⁷ το οποίο αποτελεί παράρτημα του οικείου Εθνικού Προγράμματος Μεταρρυθμίσεων (ΕΠΜ) και περιλαμβάνει εξαρχής τα προς χρηματοδότηση έργα (ορισμένα εκ των οποίων εξειδικεύονται κατά την πορεία υλοποίησης). Όπως προαναφέρθηκε, το Σχέδιο Ανάκαμψης εγκρίνεται επί της αρχής από το Συμβούλιο Οικονομικών και Δημοσιονομικών Υποθέσεων και τα επιμέρους έργα εγκρίνονται από την οικεία Οικονομική και Δημοσιονομική Επιτροπή. Βεβαίως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξακολουθεί να έχει ρόλο στην όλη διαδικασία, καθώς αυτή εξετάζει τα εθνικά Σχέδια Ανάκαμψης και εισηγείται την έγκρισή τους, ο ρόλος της όμως είναι αρκετά μειωμένος σε σχέση με τα ΚΠΣ και τα ΕΣΠΑ. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι η –μέχρι σήμερα τουλάχιστον– πανίσχυρη, σε ό,τι αφορά τα ΕΣΠΑ, Γενική Διεύθυνση Περιφερειακής και Αστικής Πολιτικής έχει, πρακτικά, αποκλειστεί από τη διαχείριση του Ταμείου Ανάκαμψης και αρμόδιες είναι η Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων (DG ECFIN) και η νεοσύστατη, υπό τη Γενική Γραμματεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ειδική Ομάδα Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Recovery and Resilience Task Force – RECOVER).²⁸

Οι θεματικοί πυλώνες του Ταμείου Ανάκαμψης είναι: η “πράσινη μετάβαση”, ο “ψηφιακός μετασχηματισμός”, η “έξυπνη, βιώσιμη και συμπεριληπτική ανάπτυξη”, η “κοινωνική και γεωγραφική συνοχή”, η “υγεία και οικονομική, κοινωνική και θεσμική ανθεκτικότητα” και οι “πολιτικές για τους νέους”. Οι χρηματοδοτούμενες παρεμβάσεις πρέπει να αφορούν κλιματικούς στόχους και στόχους ψηφιακής μετάβασης σε ποσοστά 37% και 20%, αντίστοιχα, κατ’ ελάχιστον. Καθίσταται δε εμφανές ότι το Ταμείο Ανάκαμψης αποσκοπεί (όπως υποδηλώνει και το πλήρες όνομά του: Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας) στη διασφάλιση της ανθεκτικότητας της οικονομίας και όχι στην προσωρινή ανακούφιση από τις συνέπειες της πανδημίας²⁹ (ιδιαίτερα όταν αυτή συνδέεται με τη διατήρηση του υφιστάμενου –και εν πολλοίς αποτυχημένου– αναπτυξιακού μοντέλου). Στη βάση αυτής της στόχευσης, τα εθνικά Σχέδια Ανάκαμψης (πρέπει να) δίνουν προτεραιότητα σε κλάδους οι οποίοι είναι σε θέση να συμβάλουν στην αναδιάρθρωση των εθνικών παραγωγικών προτύπων και στη συνακόλουθη μετάβαση σε ένα καινούργιο, βιώσιμο μονοπάτι ανάπτυξης.

Σε αναζήτηση μιας αναθεωρημένης Πολιτικής Συνοχής

Η διαδικασία της άμβλυνσης των περιφερειακών ανισοτήτων, αν και όταν συμβαίνει, συμβαίνει με εξαιρετικά αργό ρυθμό, παρά τη μακροχρόνια εφαρμογή της Πολιτικής Συνοχής και τη διάθεση σημαντικού ύψους κονδυλίων, γεγονός το οποίο γεννά προβληματισμούς τόσο για την αποτελεσματικότητα της Πολιτικής Συνοχής όσο και για την ίδια τη συνοχή της ΕΕ εν γένει (Αρτελάρης και Καλλιώρας, 2018).³⁰ Οι προβληματισμοί αυτοί γιγαντώνονται σε ένα περιβάλλον στο οποίο η επίτευξη της αποδοτικότητας φαίνεται να υπερισχύει έναντι της επίτευξης της ισότητας (Avdikos και Chardas, 2016) και με την ίδια την ανάπτυξη να έχει πλέον καταστεί από κατά συνθήκη αυταπόδεικτη σε ζητούμενο (Μιχαηλίδης, 2009).

Η οικονομική κρίση η οποία ενέσκηψε (και) στην ΕΕ το 2010 κατέδειξε, ως επιστέγασμα, τις εγγενείς και υποβόσκουσες αδυναμίες του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, καθιστώντας εμφανή την παράλειψη (παράκαμψη) του σταδίου της δημοσιονομικής ολοκλήρωσης (Bordo κ.ά., 2011, Niemann και Ioannou, 2015) στην εξελικτική πορεία ενοποίησης του ευρωπαϊκού οικονομικού χώρου.³¹ Οι περιφέρειες οι οποίες βρέθηκαν στη δυσχερέστερη θέση είναι και αυτές οι οποίες αντιμετώπισαν τις μεγαλύτερες (και εν πολλοίς ανυπέρβλητες) δυσχέρειες ως προς την άντληση δημόσιων πόρων για την υλοποίηση αναπτυξιακών πολιτικών (Yuill κ.ά., 2010, Camagni και Capello, 2014). Τούτο συνεισέφερε και στην ενδυνάμωση ευρωσκεπτικιστικών και αντιευρωπαϊκών απόψεων, κινημάτων και εξάρσεων, με ευθεία και σφοδρή αμφισβήτηση της έννοιας της ευρωπαϊκής ταυτότητας (με την ευρεία έννοια του όρου) (Down και Wilson, 2008, Hix και Høyland, 2011) η οποία λειτουργεί, αν μη τι άλλο, ανασχετικά στην καθαυτή διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης (Hooghe και Marks, 2009, Cuadrado-Roura κ.ά., 2016).³² Σε όρους περιφερειακής πολιτικής, η απροθυμία επίδειξης (κοινοτικής) αλληλεγγύης συμπυκνώνεται αφενός στην αναντιστοιχία ανάμεσα στους διαθέσιμους πόρους και στις υφιστάμενες ανάγκες (McCann, 2015) –αποτέλεσμα του συμβιβασμού ανάμεσα στις καθαρά δότριες και στις καθαρά λήπτριες χώρες– και αφετέρου στην επανάκαμψη (World Bank, 2009, Sapir, 2014) παλαιότερα εκπεφρασμένων πεποιθήσεων περί επανεθνικοποίησής της (Sapir κ.ά., 2004).

Εύλογα, προκύπτει το ερώτημα για το εάν και υπό ποιες προϋποθέσεις το Ταμείο Ανάκαμψης μπορεί να συμβάλει στην αναζήτηση, και εντέλει στη διαμόρφωση, μιας αναθεωρημένης Πολιτικής Συνοχής. Κατά την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ταμείο Ανάκαμψης αποτελεί ήδη μέλος της Πολιτικής Συνοχής καθώς είναι ενταγμένο στο ΠΔΠ 2021-2027 (τομέας 2: συνοχή, ανθεκτικότητα, αξίες). Ωστόσο, το Ταμείο Ανάκαμψης δεν αποτελεί μέρος της Πολιτικής Συνοχής στο μέτρο που η Πολιτική Συνοχής ταυτίζεται με την (εξαντλείται στην) άμβλυνση των περιφερειακών ανισοτήτων. Τούτο διότι το Ταμείο Ανάκαμψης πρωταρχικά αποσκοπεί στην ενδυνάμωση της συναντίληψης για την αναγκαιότητα κοινής αντιμετώπισης των κοινών προβλημάτων (όπως η πανδημική κρίση η οποία και “προκάλεσε” τη σύστασή του, και όπως η ενεργειακή κρίση η οποία βρίσκεται εν εξελίξει), με την άμβλυνση των περιφερειακών ανισοτήτων να έπεται.

Είναι, πράγματι, η πρώτη φορά κατά την οποία μια πολιτική με αναδιανεμητικά, αναπτυξιακά και σταθεροποιητικά χαρακτηριστικά περιλαμβάνει, συμμετρικά, το σύνολο του εδάφους όλων των κρατών-μελών της ΕΕ (τόσο στις καθαρά λήπτριες όσο και στις καθαρά δότριες χώρες). Είναι, συνεπώς, και η πρώτη φορά κατά την οποία δημιουργούνται οι προϋποθέσεις προκειμένου η Πολιτική Συνοχής της ΕΕ να αποκτήσει το πλήρες εύρος της, το οποίο υπερβαίνει την άμβλυνση των περιφερειακών ανισοτήτων και προεκτείνεται στην προσέγγιση της συνοχής ως affectio societatis, ήτοι στην εδραίωση ενός δεσμού ο οποίος θα συνδέει τα κράτη-μέλη (και τους πολίτες) της ΕΕ στη βάση του διαμοιρασμού κοινών αξιών, κοινών στόχων, κοινής προσπάθειας και κοινού οφέλους (Κρητικός, 2021 και 2022). Υπό αυτή τη θεώρηση, το Ταμείο Ανάκαμψης δύναται να θεωρηθεί προάγγελος μιας αναθεωρημένης Πολιτικής Συνοχής, με την προσπάθεια για την άμβλυνση των περιφερειακών ανισοτήτων να αποτελεί βασική, όχι όμως και τη μοναδική, συνιστώσα. Η “μονιμοποίηση” του Ταμείου Ανάκαμψης (τόσο από πλευράς ύψους όσο και από πλευράς προέλευσης των πόρων του) αποτελεί, ταυτόχρονα, καθοριστικό βήμα (αν όχι άλμα) στην κατεύθυνση της δημοσιονομικής ολοκλήρωσης της ΕΕ η οποία, επί της ουσίας, συνιστά “περισσότερη Ευρώπη” (Κρητικός, 2021 και 2022).

Το Ταμείο Ανάκαμψης, ανεξαρτήτως του εάν “ήρθε για να μείνει” (εφόσον επικρατήσει η βούληση –ή, έστω, η ανάγκη– για “περισσότερη Ευρώπη”) ή του εάν αποτελέσει ένα “ευχάριστο διάλειμμα” (και, βεβαίως, μια “χαμένη ευκαιρία”) στην ιστορική διαδρομή της διαμόρφωσης του θεσμικού πλαισίου της αναπτυξιακής πολιτικής, με την προσέγγιση την οποία εισάγει είναι σε θέση να επηρεάσει καθοριστικά την Πολιτική Συνοχής. Προκειμένου όμως η αναθεωρημένη Πολιτική Συνοχής να (είναι σε θέση να) καταστεί περισσότερο επωφελής, ιδιαίτερα για τις περιφέρειες οι οποίες βρίσκονται αντιμέτωπες με τις εντονότερες αναπτυξιακές δυσχέρειες και ανασχέσεις, απαιτείται αφενός η βελτίωση του σχεδιασμού, των διαδικασιών και της λειτουργίας του Ταμείου Ανάκαμψης και αφετέρου η διατήρηση ορισμένων από τα “κεκτημένα” των Διαρθρωτικών Ταμείων.

Στην κατεύθυνση αυτή, στην αναθεωρημένη Πολιτική Συνοχής πρέπει, καταρχάς, να εξεταστεί σοβαρά η χρηματοδότηση μέσω ενός ενιαίου Ταμείου το οποίο και θα αντικαταστήσει τα υφιστάμενα Διαρθρωτικά Ταμεία. Η μονοταμειακή χρηματοδότηση της Πολιτικής Συνοχής αποτελεί αίτημα το οποίο είχε εγερθεί ήδη κατά τη μεγάλη μεταρρύθμιση των Διαρθρωτικών Ταμείων το 1988. Ένθερμος υποστηρικτής του αιτήματος υπήρξε ο Πρόεδρος Ντελόρ, ο οποίος καταλόγιζε πολλές από τις αδυναμίες της ευρωπαϊκής περιφερειακής πολιτικής στην ύπαρξη περισσότερων του ενός Διαρθρωτικών Ταμείων. Η τελευταία συντηρείται, κατά κύριο λόγο, από γραφειοκρατικές ιδιοτέλειες και αδράνειες καθώς και από τους δισταγμούς των πολιτικά υπευθύνων, κυρίως στις Βρυξέλλες αλλά και στις πρωτεύουσες των κρατών-μελών. Στις αιτίες διατήρησης του σημερινού status quo πρέπει να προστεθεί και η αντίδραση από τοπικές κοινωνίες ή/και επαγγελματικές ομάδες οι οποίες, κατά περίπτωση, εξυπηρετούνται από τα υφιστάμενα Διαρθρωτικά Ταμεία. Η αντίδραση αυτή μεταφέρεται μέσω των πολιτικών εκπροσώπων τους είτε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είτε σε άλλα κέντρα λήψης αποφάσεων με αποτέλεσμα να παρακωλύονται οι αναγκαίες αλλαγές. Η μονοταμειακή χρηματοδότηση, στη λογική του Ταμείου Ανάκαμψης, ενός ενιαίου εθνικού Σχεδίου Ανάπτυξης θα είναι σε θέση να συμβάλει στην απαγκίστρωση από τη βραδύτητα η οποία διέπει την υλοποίηση των προγραμμάτων περιφερειακής ανάπτυξης, με τις συνακόλουθες αρνητικές επιπτώσεις ως προς την καθαυτή ποιότητα των παρεμβάσεων.

Μία ακόμη θεμελιώδης αλλαγή η οποία πρέπει να εξεταστεί προκύπτει από τον συνδυασμό της μέχρι σήμερα θετικής εμπειρίας από τη λειτουργία του Ταμείου Ανάκαμψης με την αντίστοιχη αρνητική εμπειρία από τη λειτουργία των Διαρθρωτικών Ταμείων και δη από την πολυπλοκότητα και την εντέλει μειωμένη αποτελεσματικότητα της αναπτυξιακής προσπάθειας μέσω προγραμμάτων. Ο συνδυασμός των εμπειριών αυτών οδηγεί, μάλλον αβίαστα, στην ανάγκη απομάκρυνσης από την προσέγγιση (χρηματοδότηση) κατά προγράμματα και στην ανάγκη επαναφοράς της προσέγγισης (χρηματοδότησης) ανά μεμονωμένο έργο. Τα έργα, ωστόσο, πρέπει να επιλέγονται με αυστηρό σεβασμό στις συγκεκριμένες προτεραιότητες τις οποίες θα καθορίζει ένα εθνικό Σχέδιο Ανάπτυξης, κατ’ αναλογία με ό,τι –περίπου– συμβαίνει σήμερα στο Ταμείο Ανάκαμψης. Στην ίδια λογική, κρίνεται αναγκαίο να υπάρχει μεγαλύτερη και δεσμευτικότερη εξειδίκευση των προτασσόμενων κατευθύνσεων η οποία και θα κατευνάζει τις (έντονες και δικαιολογημένες) ανησυχίες αναφορικά με την απορρόφηση των πόρων (Darvas, 2020, Wolff, 2020). Η εξειδίκευση των κατευθύνσεων, ωστόσο, δεν θα πρέπει να επιδιώκεται μέσω του καθορισμού υποχρεωτικών ενιαίων –και ισοπεδωτικών– ποσοστών κατανομής των χρηματικών πόρων σε συγκεκριμένες πολιτικές (όπως συμβαίνει με το Ταμείο Ανάκαμψης) καθώς κάτι τέτοιο ενδέχεται να οδηγήσει σε ένα είδος αναπτυξιακού αυτοματισμού. Επιπρόσθετα, ως αντιστάθμισμα της μη ύπαρξης επιμέρους περιφερειακών και τομεακών προγραμμάτων, επιβεβλημένη κρίνεται η διασφάλιση μεγαλύτερων συνεργειών μεταξύ των επιμέρους παρεμβάσεων προκειμένου οι χρηματικοί πόροι να λειτουργήσουν προσθετικά. Κρίνεται, επίσης, επιβεβλημένη η συνέχιση της πρόβλεψης για πολυετείς προγραμματικές περιόδους προκειμένου να υπάρχει η αναγκαία δημοσιονομική ασφάλεια καθώς και η δυνατότητα ασφαλούς ολοκλήρωσης των έργων από τεχνικής άποψης.

Κρίνεται απαραίτητο να επισημανθεί ότι η έγκριση των εθνικών Σχεδίων Ανάπτυξης πρέπει να παραμείνει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και να μην εκχωρηθεί σε διακυβερνητικά όργανα, όπως –δυστυχώς– έχει αποφασιστεί για τα εθνικά Σχέδια Ανάκαμψης. Η πρόοδος της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης συναρτάται ευθέως με την ενίσχυση υπερεθνικών οργάνων, όπως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, και δεν υπηρετείται από την επικράτηση διακυβερνητικών διαδικασιών. Η είσοδος διακυβερνητικών οργάνων, και δη των Υπουργών Οικονομίας και Οικονομικών, στο πεδίο της Πολιτικής Συνοχής σηματοδοτεί την εισαγωγή μιας άλλης αντίληψης για την ανάπτυξη, με διαφορετικές προϋποθέσεις και προτεραιότητες. Λαμβάνοντας υπόψη ότι αυτή η αντίληψη, συνήθως, προτάσσει τα επιμέρους εθνικά συμφέροντα έναντι του ευρωπαϊκού, θεωρείται απαραίτητο η διακυβερνητική προσέγγιση η οποία διέπει τη λειτουργία του Ταμείου Ανάκαμψης να μην υφίσταται στην αναθεωρημένη Πολιτική Συνοχής.

Μία σημαντική καινοτομία την οποία εισήγαγε το Ταμείο Ανάκαμψης, και η οποία κρίνεται σκόπιμο να ακολουθηθεί από την αναθεωρημένη Πολιτική Συνοχής, είναι η κατάργηση της ταξινόμησης του χώρου της ΕΕ σε επιμέρους κατηγορίες περιφερειών (όπως οι λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες και οι περιφέρειες σε μετάβαση). Η άκαμπτη κατηγοριοποίηση των περιφερειών καθώς και των χρηματικών πόρων οι οποίοι αναλογούν σε κάθε κατηγορία για την εκάστοτε Προγραμματική Περίοδο (η οποία εκτείνεται σε εννέα ή και σε δέκα έτη, λαμβάνοντας υπόψη την παράταση “ν+2” ή “ν+3”) μειώνει την αναγκαία ευελιξία της αναπτυξιακής παρέμβασης και αφαιρεί τη δυνατότητα προσαρμογής σε εξελίξεις οι οποίες δεν θα έχουν προβλεφθεί. Κυρίως όμως, η εκ των προτέρων ταξινόμηση των περιφερειών, παρά τις καλές προθέσεις όσων την υποστήριξαν διαχρονικά και παρά τη χρησιμότητα που είχε όταν είχε θεσπιστεί, προκαλεί de facto μια διαίρεση του χώρου της ΕΕ η οποία δύναται να υποστηριχθεί ότι δεν υπηρετεί τον ευρύτερο στόχο της ευρωπαϊκής ενοποίησης.

Αναφορικά με την κατανομή των χρηματικών πόρων της Πολιτικής Συνοχής, αυτή θα πρέπει να συνεχίσει να γίνεται με βασικό –όχι όμως κατ’ ανάγκην αποκλειστικό– κριτήριο το ΑΕΠ κατά κεφαλήν σε σχέση με τον μέσο όρο της ΕΕ. Η κατανομή, ωστόσο, αφενός δεν θα πρέπει να προβλέπει προκαθορισμένα μερίδια (για λόγους ευελιξίας) και αφετέρου θα πρέπει να γίνεται σε επίπεδο χώρας (NUTS-0), ούτως ώστε να “καλύπτεται” ουσιαστικά –και όχι κατ’ επίφαση, όπως σήμερα– το σύνολο του ευρωπαϊκού χώρου. Ως απάντηση σε κάποιες πιθανές και, εκ πρώτης όψεως, δικαιολογημένες επιφυλάξεις από πλευράς των λιγότερο αναπτυγμένων κρατών-μελών δύναται να προταχθεί το επιχείρημα ότι η σύμφωνα με τις ανωτέρω προϋποθέσεις κατανομή των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης δεν τα ζημίωσε. Εξάλλου, τα κράτη-μέλη της ΕΕ τα οποία μέχρι σήμερα ωφελήθηκαν σημαντικά από την περιφερειακή πολιτική της ΕΕ πρέπει να δουν με ανοιχτό πνεύμα την προδιαγραφόμενη εξέλιξή της. Η απώλεια της σχεδόν αποκλειστικότητας την οποία είχαν τα λιγότερο αναπτυγμένα κράτη-μέλη της ΕΕ ως προς την κατανομή των πόρων της Πολιτικής Συνοχής πρόκειται να υπερκαλυφθεί από τα οφέλη τα οποία θα αποκομίσουν ευρισκόμενα εντός μιας Ευρώπης δημοσιονομικά πιο ενωμένης (Κρητικός, 2022).

Ένα βασικό δίδαγμα το οποίο προκύπτει από τη μέχρι σήμερα εμπειρία υλοποίησης του Ταμείου Ανάκαμψης είναι η ανάγκη μέριμνας για την “περιφερειοποίηση” του εθνικού Σχεδίου Ανάπτυξης. Κάτι τέτοιο κρίνεται απαραίτητο προκειμένου να αντιμετωπίζονται οι χωρικά ασύμμετρες επιπτώσεις τις οποίες οι “οριζόντιας κάλυψης” πολιτικές, συνήθως, επιφέρουν, ιδιαίτερα λαμβάνοντας υπόψη ότι η προσέγγιση του Ταμείου Ανάκαμψης φαίνεται να ευνοεί τις περισσότερο αναπτυγμένες περιφέρειες. Στην κατεύθυνση αυτή είναι σε θέση να συμβάλει και η περαιτέρω επέκταση της χρήσης των εργαλείων της ΟΧΑ (ΤΑΠΤοΚ, ΒΑΑ, ΟΧΕ), στη λογική της περαιτέρω ενδυνάμωσης της τοποκεντρικής προσέγγισης. Στην ίδια λογική επιβάλλεται να διασφαλίζεται η εταιρική σχέση με τη σύμπλεξη των περιφερειακών Αρχών και των ενδιαφερόμενων μερών (stakeholders) στις διαδικασίες του σχεδιασμού, της υλοποίησης και της αξιολόγησης του Σχεδίου Ανάπτυξης. Επίσης, επιβάλλεται να υπάρξει περαιτέρω ενδυνάμωση της αρχής της επικουρικότητας.

Ως επιστέγασμα των προτάσεων οι οποίες παρατίθενται ανωτέρω, και δεδομένης της σημασίας των μεταρρυθμίσεων ως προϋπόθεσης για τη διασφάλιση της ανθεκτικότητας της ανάπτυξης και της οικονομίας, η αναθεωρημένη Πολιτική Συνοχής πρέπει απαραιτήτως να αναγάγει τις μεταρρυθμίσεις σε οργανικό μέρος και σε προϋπόθεση χρηματοδότησης του εθνικού Σχεδίου Ανάπτυξης, όπως ακριβώς συμβαίνει με το Ταμείο Ανάκαμψης.

Είναι σαφές ότι η συζήτηση για την αναγκαιότητα και τον τρόπο αναθεώρησης της Πολιτικής Συνοχής βρίσκεται στο ξεκίνημά της. Το άρθρο διαμορφώνει σκέψεις, αναδεικνύει προβληματισμούς και καταθέτει προτάσεις στην κατεύθυνση της ζύμωσης ιδεών για ένα ζήτημα εξέχουσας σπουδαιότητας το οποίο, ωστόσο, δεν έχει μελετηθεί επαρκώς και, ως εκ τούτου, δεν έχει κατανοηθεί πλήρως. Διαφαίνεται η έναρξη μιας περιόδου ανάλογης αυτής των ΜΟΠ καθώς, όπως τα ΜΟΠ οδήγησαν στη γενίκευση της προσέγγισης κατά προγράμματα, το Ταμείο Ανάκαμψης αναμένεται να οδηγήσει στη γενίκευση της προσέγγισης στη βάση μεμονωμένων σχεδίων, με ειδοποιό όμως διαφορά –σε σχέση με τα ΜΟΠ και τη μέχρι το 1988 περιφερειακή πολιτική της ΕΕ, αλλά και τη μετέπειτα Πολιτική Συνοχής– την “απαίτηση” για μεταρρυθμίσεις, οι οποίες και ενδυναμώνουν την ανθεκτικότητα των οικονομιών. Θεμελιώδη, επίσης, διαφορά θα (πρέπει να) αποτελεί η ένταξη της όλης αναπτυξιακής διαδικασίας σε ένα ευρύτερο πλαίσιο διαμοιρασμού κοινών αξιών, κοινών στόχων, κοινής προσπάθειας και κοινού οφέλους, με απώτερο στόχο την προώθηση μεταξύ των ευρωπαϊκών κοινωνιών και των ευρωπαίων πολιτών της αίσθησης του “ανήκειν” σε ένα ενιαίο οικονομικό, γεωπολιτικό και πολιτισμικό σύνολο.

* Ο Δημήτρης Καλλιώρας είναι Καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.

* Ο Αλέκος Κρητικός είναι Ειδικός Σύμβουλος στο ΕΛΙΑΜΕΠ και πρ. στέλεχος ΕΕ.

Παραπομπές

1. Εφεξής, η ΕΕ αναφέρεται και στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) (European Economic Community).

2. Βλ. ενδεικτικά το Άρθρο 2 της Συνθήκης της Ρώμης (1957), το Άρθρο 130 της Συνθήκης του Μάαστριχτ (1992), το Άρθρο 158 της Συνθήκης του Άμστερνταμ (1997) και τις σχετικές τροποποιητικές διατάξεις της Συνθήκης της Λισαβόνας (2007) (https://europa.eu/european-union/law/treaties_el).

3. Βλ. https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/the-single-european-act.html.

4. Η μεγέθυνση, ως όρος, συνοψίζεται στη θετική μεταβολή του κατά κεφαλήν Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ) και η επίτευξή της αποτελεί αναγκαία –αλλά όχι, απαραίτητα, ικανή– συνθήκη για την επίτευξη της ανάπτυξης. Η ανάπτυξη εμπεριέχει τη μεγέθυνση (Pearce κ.ά., 1989), και, ως έννοια, είναι δυναμική και χρήζει ταυτοποίησης (Αρτελάρης και Καλλιώρας, 2018).

5. Εν προκειμένω, στην περίπτωση της ΕΕ, η αναφορά γίνεται στο ευρωπαϊκό ΑΕΠ.

6. Για ενδελεχή ιστορική αναδρομή βλ. Παπαδασκαλόπουλος και Χριστοφάκης (2016), Πετράκος και Ψυχάρης (2016), Αρτελάρης και Καλλιώρας (2018) και Κρητικός (2021 και 2022). Είναι σαφές ότι η οριοθέτηση των περιόδων εμπεριέχει, ως προς την ακρίβειά της, και το υποκειμενικό στοιχείο.

7. Το ΕΚΤ αποτελεί το Διαρθρωτικό Ταμείο της ΕΕ το οποίο χρηματοδοτεί (κυρίως) δράσεις τόνωσης της απασχόλησης.

8. Η ΕΤΕ ανήκει από κοινού στα κράτη-μέλη της ΕΕ. Δανειζόμενη από τις κεφαλαιαγορές, η ΕΤΕ χορηγεί, με ευνοϊκούς όρους, δάνεια για τη χρηματοδότηση αναπτυξιακών πρωτοβουλιών οι οποίες προάγουν τους στόχους της ΕΕ. Βλ. Drevet (2008).

9. Το ΕΤΠΑ αποτελεί το Διαρθρωτικό Ταμείο της ΕΕ το οποίο χρηματοδοτεί (κυρίως) δράσεις υλοποίησης υποδομών.

10. Τούτο ισχύει παρότι η ίδρυση του ΕΤΠΑ εκπορεύεται περισσότερο από την ανάγκη ανταπόκρισης στην πετρελαϊκή κρίση του 1973 και από την ανάγκη επίτευξης δημοσιονομικής συναίνεσης με το Ηνωμένο Βασίλειο (ΗΒ) και λιγότερο από την ανάγκη άμβλυνσης των περιφερειακών ανισοτήτων (Κρητικός, 2021 και 2022).

11. Όπως σημειώνει ο Drevet (2008: 56), κατά την περίοδο αυτή το ΕΤΠΑ είναι ένα ταμείο “ολίγον ευρωπαϊκό και όχι πολύ περιφερειακό”.

12. Σταδιακά, οι εν λόγω δεσμεύσεις ανήλθαν μέχρι και στο ποσοστό του 20%.

13. Η καταγεγραμμένη εμπειρία της υλοποίησης των ειδικών προγραμμάτων “εκτός ποσόστωσης” διέπεται από βραδύτητα, με συνακόλουθες αρνητικές επιπτώσεις ως προς την καθαυτή ποιότητα των παρεμβάσεων (Κρητικός, 2021 και 2022). Πρόκειται για “παιδική ασθένεια” η οποία αντιμετωπίστηκε πλημμελώς, με αναπόφευκτο αποτέλεσμα την παγίωσή της.

14. Το εν λόγω αίτημα συνίσταται αφενός στην εξαίρεση από τους κανόνες της “κοινής αγοράς” για ένα εύλογο χρονικό διάστημα και αφετέρου στην αύξηση της οικονομικής βοήθειας από μέρους της Κοινότητας. Το αίτημα υπεβλήθη στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 1982 με τη μορφή ειδικού σχεδίου (αποκαλούμενο και ως “μνημόνιο”).

15. Ενδεικτικά: τοπικές Αρχές.

16. Η διάσταση της εδαφικής συνοχής εισήχθη με την υπογραφή της Συνθήκης της Λισαβόνας, το 2007.

17. Η μη επιτυχημένη απόπειρα δημιουργίας ενός ενιαίου Διαρθρωτικού Ταμείου συνετέλεσε, εν πολλοίς, στην παγίωση της βραδείας υλοποίησης των προγραμμάτων περιφερειακής ανάπτυξης, με τις συνακόλουθα αρνητικές επιπτώσεις ως προς την καθαυτή ποιότητα των παρεμβάσεων.

18. Πρόκειται για τα ΚΠΣ (Α’ ΚΠΣ: 1989-1993, Β’ ΚΠΣ: 1994-1999, Γ’ ΚΠΣ: 2000-2006), το Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς (ΕΣΠΑ) (2007-2013), το Εταιρικό Σύμφωνο για το Πλαίσιο Ανάπτυξης (ΕΣΠΑ) (2014-2020) και το Εταιρικό Σύμφωνο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΣΠΑ) (2021-2027).

19. Για στατιστικούς λόγους, η Ευρωπαϊκή Στατιστική Υπηρεσία (EUROSTAT) έχει προβεί στην κατάτμηση του ευρωπαϊκού χώρου σε “εδαφικές στατιστικές μονάδες” (NUTS). Η κατανομή των πόρων των Διαρθρωτικών Ταμείων γίνεται στο επίπεδο NUTS-2, με πρωταρχικό κριτήριο το επίπεδο του κατά κεφαλήν ΑΕΠ κάθε περιφέρειας (σε αντιδιαστολή με τον αντίστοιχο ευρωπαϊκό μέσο όρο).

20. Τούτο ισχύει ιδιαίτερα για την εδαφική διάσταση της συνοχής (Karanika και Kallioras, 2018).

21. Σε σταθερές τιμές 2018. Το ίδιο ισχύει και για τα μεγέθη τα οποία παρατίθενται εν συνεχεία.

22. Το ΠΔΠ αποτελεί το μακροπρόθεσμο πλαίσιο προϋπολογισμού της ΕΕ το οποίο μεταφράζει τις πολιτικές προτεραιότητές της σε οικονομικούς όρους. Αθροιστικά, οι πόροι του ΠΔΠ 2021-2027 και οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης ανέρχονται στο ποσό των €1.824,3 δισ.

23. Στο ΕΓΕΕ συμπεριλαμβάνονται, επίσης, το Πρόγραμμα Περιφερειακής Συνοχής (React-EU) (στο οποίο αντιστοιχούν πόροι ύψους €47,5 δισ.), το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης (Just Transition Fund) (στο οποίο αντιστοιχούν πόροι ύψους €10 δισ.), το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (European Agricultural Fund for Rural Development) (στο οποίο αντιστοιχούν πόροι ύψους €7,5 δισ.), το Πρόγραμμα Επένδυσης (InvestEU) (στο οποίο αντιστοιχούν πόροι ύψους €5,6 δισ.), το Πρόγραμμα Έρευνας και Καινοτομίας (Horizon Europe) (στο οποίο αντιστοιχούν πόροι ύψους €5 δισ.) και το Πρόγραμμα Φυσικών Καταστροφών (RescEU) (στο οποίο αντιστοιχούν πόροι ύψους €1,9 δισ.).

24. Όπως και του συνόλου των πόρων του ΕΓΕΕ.

25. Για τον λόγο αυτό, οι περισσότερο αναπτυγμένες περιφέρειες διαθέτουν υψηλότερους πολλαπλασιαστές δημόσιων δαπανών σε σχέση με τις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες (ήτοι σε μια αύξηση των δημόσιων δαπανών κατά μία νομισματική μονάδα καταγράφουν μια μεγαλύτερη συνακόλουθη αύξηση του ΑΕΠ τους). Επιπλέον, καθώς οι περιφέρειες είναι ανοιχτές οικονομίες, οι λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες εμφανίζουν εξαιρετικά χαμηλούς πολλαπλασιαστές δημόσιων δαπανών, σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις μικρότερους της μονάδας (Πετράκος και Ψυχάρης. 2016).

26. Βλ. και https://www.consilium.europa.eu/en/infographics/recovery-fund-eu-delivers/ και https://www2.deloitte.com/uk/en/pages/about-deloitte-uk/articles/next-generation-eu.html?gclid=CjwKCAjwuqiiBhBtEiwATgvixOD_zGLFXKd9fcVYskdD3Ove5pHHRqWOzG4lR6RfzzPspHqfVQBIBhoC7jEQAvD_BwE.

27. Το Σχέδιο Ανάκαμψης της Ελλάδας είναι το “Ελλάδα 2.0”. Βλ. https://greece20.gov.gr/wp-content/uploads/2021/07/NRRP_Greece_2_0_Greek_280721.pdf.

28. Βλ. https://commission.europa.eu/about-european-commission/departments-and-executive-agencies/recovery-and-resilience-task-force_en#responsibilities.

29. Προφανώς, η ανακούφιση από τις συνέπειες της πανδημίας είναι εκ των ων ουκ άνευ. Στην κατεύθυνση αυτή δύνανται να συμβάλουν (και) το Χρηματοδοτικό Εργαλείο “προσωρινή υποστήριξη για τον μετριασμό των κινδύνων ανεργίας σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης” (temporary Support to mitigate Unemployment Risks in an Emergency – SURE), τα επιμέρους ΕΣΠΑ (και με τη χαλάρωση των κανόνων επιλεξιμότητας) καθώς και τα όποια εγχώρια κυβερνητικά μέτρα.

30. Βεβαίως, εξακολουθεί να ενυπάρχει το ερώτημα του “τι θα συνέβαινε εάν” (“what if” question) δεν υφίστατο η Πολιτική Συνοχής.

31. Ως συνέπεια, εξαιτίας της δημοσιονομικής στενότητάς τους, τα κράτη-μέλη της ΕΕ, και δη αυτά της ευρωπαϊκής περιφέρειας, απώλεσαν, είτε de facto είτε de jure, τη δυνατότητα υλοποίησης πολιτικών τόνωσης της “πραγματικής οικονομίας” όπως (Bachtler και Davies, 2009, Davies κ.ά., 2010): η ενεργοποίηση αυτόματων σταθεροποιητών για την τόνωση του διαθέσιμου εισοδήματος (μέσω ενίσχυσης της προοδευτικότητας στη φορολόγηση και της χορήγησης μεταβιβαστικών πληρωμών και επιδομάτων), η διενέργεια δημόσιων επενδύσεων (μέσω επεκτατικής δημοσιονομικής πολιτικής) και η έκδοση κρατικών ομολόγων για την άντληση χρήματος.

32. Παρότι η κοινή γνώμη (καλώς ή κακώς) δεν αποτελεί την κινητήρια δύναμη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, είναι σε θέση να καθορίσει την κατεύθυνση, την ταχύτητα και το συνεχές της εξέλιξής της (Anderson και Kaltenhaler, 1996) καθότι βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τη βούληση για την επίδειξη ευρωπαϊκής (κοινοτικής) αλληλεγγύης.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Ανδρικοπούλου Ε. (1995), Οι περιφέρειες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, Αθήνα: Εκδόσεις Θεμέλιο.

Αρτελάρης Π. και Καλλιώρας Δ. (2018), Το πλαίσιο άσκησης και η αποτελεσματικότητα της περιφερειακής πολιτικής στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπό συνθήκες οικονομικής κρίσης, Γεωγραφίες, 32: 99-109.

Ασπρογέρακας Ευ. (2016), Προσεγγίσεις ολοκληρωμένων αστικών παρεμβάσεων στην Ελλάδα: Εργαλεία και στοιχεία διακυβέρνησης, Αειχώρος, 26: 4-36.

Ασπρογέρακας Ευ. και Καλλιώρας Δ. (2020), Χωρικός και αναπτυξιακός σχεδιασμός στην Ελλάδα: Ζητήματα σύμπλεξης, Αειχώρος, 31: 62-93.

Γετίμης Π. (2000), Περιφερειακή πολιτική και ανισότητες, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 2538, 34–36.

Ιωακειμίδης Π. Κ. (1988), Ο μετασχηματισμός της ΕΟΚ – Από την “εντολή” στην Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη, Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.

Καμχής Μ. (2007), Η ενοποίηση του ευρωπαϊκού χώρου 1986-2006: Ένα σχεδιαστικό εγχείρημα μεγάλης κλίμακας, Αθήνα: Κριτική.

Κρητικός Α. (2021), Η Πολιτική Συνοχής της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Η εξέλιξή της στις μεγάλες στιγμές της ευρωπαϊκής ενοποίησης, Αθήνα: Εκδόσεις Επίμετρο.

Κρητικός Α. (2022), Οι μετασχηματισμοί της ευρωπαϊκής περιφερειακής πολιτικής και η σημασία τους για τις χώρες του ευρωπαϊκού νότου, Κείμενα Θέσεων InSocial, 6.

Μιχαηλίδης Γ. (2009), Κρίση, χώρος και ανάπτυξη: Ερωτήματα και απαντήσεις, στο ΤΜΧΠΠΑ (συλλογικός τόμος), 25 Κείμενα για τον Σχεδιασμό και την Ανάπτυξη του Χώρου (σ. 395-421), Βόλος: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας.

Μούσης Ν. (2018), Ευρωπαϊκή Ένωση: Δίκαιο, οικονομία, πολιτική, Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.

Παπαδασκαλόπουλος Α. Δ. και Χριστοφάκης Μ. Σ. (2016), Περιφερειακός προγραμματισμός και αναπτυξιακός σχεδιασμός, Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.

Πετράκος Γ. (2005), Περιφερειακές ανισότητες και περιφερειακή πολιτική στην Ελλάδα, στο Κοκκώσης Χ. και Ψυχάρης Γ. (επιμ.), Περιφερειακή ανάπτυξη στην Ελλάδα: Τάσεις και προοπτικές (σελ. 89-110), Βόλος: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας.

Πετράκος Γ. και Ψυχάρης Γ. (2016), Περιφερειακή ανάπτυξη στην Ελλάδα, Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική.

Χριστοφάκης Σ. Μ. (2001), Τοπική ανάπτυξη και περιφερειακή πολιτική, Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.

Anderson C. J. και Kaltenhaler K. C. (1996), The dynamics of public opinion toward European integration, 1973-93, European Journal of International Relations, 2(2): 175-199.

Avdikos V. και Chardas A. (2016), European Union Cohesion Policy post 2014: More (place-based and conditional) growth – less redistribution and cohesion, Territory, Politics, Governance, 4(1): 97-117.

Bachtler J. και Davies S. (2009), The geography of the crisis in Western Europe: National and regional impacts and policy responses, στο Gorzelak G. και Goh C. (επιμ.), Financial crisis in Central and Eastern Europe: From similarity to diversity (p. 1-12), Warsaw: Scholar.

Barbero J., Conte A., Crucitti F., Lazarou N.-J., Sakkas S. και Salotti S. (2023, υπό δημοσίευση), The impact of the recovery fund on EU regions: A spatial general equilibrium analysis, Regional Studies, https://doi.org/10.1080/00343404.2022.2123467.

Barca F. (2009), An Agenda for a reformed Cohesion Policy: A place-based approach to meeting European Union challenges and expectations, Brussels: European Commission.

Barca F., McCann P. και Rodriguez-Pose A. (2012), The case for regional development intervention: Place-based versus place-neutral approaches, Journal of Regional Science, 52(1): 134-152.

Benko G. και Lipietz A. (1992), Les régions qui qagnent. Districts et réschaux: Les nouveaux paradigmes de la géographie economique, Paris: Presses Universitaires de France.

Bordo M. D., Markiewicz A. και Jonung L. (2011), A fiscal union for the euro: Some lessons from history, NBER Working Paper Series, 17380.

Borjas G. (1989), Economic theory and international migration, International Migration Review, 23(3): 457–485.

Camagni R. και Capello R. (2014), Rationale and design of EU cohesion policies in a period of crisis, Regional Science Policy and Practice, 7(1): 25-49.

Celi G., Guarascio D. και Simonazzi A. (2020), A fragile and divided European Union meets Covid-19: Further disintegration or “Hamiltonian moment”? Journal of Industrial and Business Economics, 47(3): 411–424.

Christie R., Claeys G. και Weil P. (2021), Next Generation EU borrowing: A first assessment, Bruegel Policy Contribution, 22.

Conte A., Lecca P., Sakkas S. και Salotti S. (2021), The 2020 territorial impact of COVID-19 in the EU: A RHOMOLO update, European Commission: Seville, JRC125536.

Cuadrado-Roura J. R., Martin R. και Rodriguez-Pose A. (2016), The economic crisis in Europe: Urban and regional consequences, Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 9(1): 3-11.

Davies S., Kah S. και Woods C. (2010), Regional dimensions of the financial and economic crisis, EPRC Paper, 70.

Darvas Z. (2020), Will European Union countries be able to absorb and spend well the bloc’s recovery funding? Bruegel Blog, διαθέσιμο στο: https://www.bruegel.org/blog-post/will-european-union-countries-be-able-absorb-and-spend-well-blocs-recovery-funding.

Darvas Z., Domínguez-Jiménez M., Devins A., Grzegorczyk M., Guetta-Jeanrenaud L., Hendry S., Hoffmann M., Lenaerts K., Schraepen T., Tzaras A., Vorsatz V., Weil P. και Welslau L. (2023), European Union countries’ recovery and resilience plans, Bruegel Blog, διαθέσιμο στο: https://www.bruegel.org/dataset/european-union-countries-recovery-and-resilience-plans.

de la Porte C. και Jensen M. D. (2021), The next generation EU: An analysis of the dimensions of conflict behind the deal, Social Policy and Administration, 55(2): 388-402.

Down I. και Wilson C. J. (2008), From “permissive consensus” to “constraining dissensus”: A polarizing union?, Acta Politica, 43(1): 26-49.

Drevet J. F. (2008), Histoire de la politique régionale de l’ Union Européenne, Paris: BELINsup.

Farole T., Rodriguez-Pose A. και Storper M. (2011), Cohesion policy in the European Union: Growth, geography, institutions, Journal of Common Market Studies, 49(51): 1089-1111.

Garcilazo J. E., Oliveira Martins J. και Tompson W. (2010), Why policies may need to be place-based in order to be people-centered, Paris: OECD.

Heckscher E. (1919/1991), The effect of foreign trade on the distribution of income, στο Flam H. και Flanders M. (επιμ.), Heckscher–Ohlin Trade Theory (p. 43–69), Cambridge, MA: MIT Press.

Heinelt H. και Petzold W. (2018), The structural funds and EU cohesion policy, στο Heinelt H. και Münch S. (επιμ.), Handbook of European policies: Interpretive approaches to the EU (p. 134-155), Cheltenham: Edward Elgar.

Hirschmann A. (1958), The strategy of economic development, New Haven, CT: Yale University Press.

Hix S. και Høyland B. (2011), The political system of the European Union, Houndmills: Palgrave Macmillan.

Hooghe L. και Marks G. (2009), A postfunctionalist theory of European integration: From permissive consensus to constraining dissensus, British Journal of Political Science, 39(1): 1-23.

Hooghe L. και Keating M. (1994), The politics of European Union regional policy, Journal of European Public Policy, 1(3): 367-393.

Hübner D. (2008), EU Cohesion Policy 1988-2008: Investing in Europe’s future, Panorama Inforegio, 26: 2-5.

Karanika M. και Kallioras D. (2018), EU spatiality under question – Territorial Cohesion in danger, Territories, 1(1): 60-72.

Krugman P. (1991), Increasing returns and economic geography, Journal of Political Economy, 99: 183–199.

McCann P. (2015), The regional and urban policy of the European Union: Cohesion, results – orientation and smart specialization, Cheltenham: Edward Elgar.

McCann P., Ortega-Argilés R. και Yuan P.-Υ. (2021), The Covid-19 shock in European regions, Regional Studies, 56(7): 1142-1160.

Mitsos A. (1993), Post – Maastricht process towards European Union and the Economic and Social Cohesion of the Community, στο Getimis P. και Kafkalas G. (επιμ.), Urban and regional development in the New Europe (p. 1-6), Athens: URDP.

Myrdal G. (1957), Economic theory and underdeveloped regions, London: Hutchinson Publishers.

Niemann A. και Ioannou D. (2015), European economic integration in times of crisis: A case of neofunctionalism?, Journal of European Public Policy, 22(2): 196-218.

Ohlin B. (1933), Interregional and international trade, Cambridge, MA: Harvard University Press.

Pearce D., Markandya, A. και Barbier E. B. (1989), Blueprint for a green economy, London: Earthscan.

Perroux F. (1955), Note sur la notion de pole de croissance, Economie Appliquée, 7: 307–320.

Petrakos G., Artelaris P. και Kallioras D. (2021), Convergence and public debt in the European Union: An overlooked trade-off?, Regional Science Policy and Practice, 31(5): 671-688.

Romer P. (1986), Increasing returns and long-run growth, Journal of Political Economy, 94(5): 1002–1037.

Samuelson P. (1949), International factor-price equalization once again, Economic Journal, 9: 181–197.

Sapir A. (2014), Still the right Agenda for Europe? The Sapir Report ten years on, Journal of Common Market Studies, 52: 57-73.

Sapir A., Aghion P., Bertola G., Hellwig M., Pisani-Ferry J., Rosati D., Viñals J. και Wallace H. (επιμ.) (2004), An Agenda for a growing Europe: The Sapir Report, Oxford: Oxford University Press.

Solow R. (1956), A contribution to the theory of economic growth, Quarterly Journal of Economics, 70: 65–94.

Starrett D. (1978), Market allocations of location choice in a model with free mobility, Journal of Economic Theory, 17: 1-37.

Swan T. (1956), Economic growth and capital accumulation, Economic Record, 32: 334–361.

Wolff G. B. (2020), Without good governance, the EU borrowing mechanism to boost the recovery could fail, Bruegel Blog, διαθέσιμο στο: https://www.bruegel.org/comment/without-good-governance-eu-borrowing-mechanism-boost-recovery-could-fail.

World Bank (2009), World Development Report 2009: Reshaping economic geography, Washington D.C.: World Bank.

Yuill D., McMaster I. και Mirwaldt K. (2010), Regional policy under crisis conditions: Recent regional policy developments in the EU and Norway, EPRC Paper, 71.

Πηγή: dianeosis.org

Το άρθρο Η Μετεξέλιξη Της Πολιτικής Συνοχής Της ΕΕ Μετά Τη Σύσταση Του Ταμείου Ανάκαμψης… Των Δημήτρη Καλλιώρα – Αλέκο Κρητικό εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Κατά την διάρκεια της εκδήλωσης, παρουσιάσθηκαν οι ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές για την ενεργειακή αποτελεσματικότητα και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα, οι οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις της πράσινης μετάβασης και η συνεισφορά του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας στην στήριξη σχετικών επενδύσεων και μεταρρυθμίσεων.

Την συζήτηση προλόγισε η Επικεφαλής της Αντιπροσωπείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ελλάδα, κ. Νιόβη Ρίγκου, η οποία επεσήμανε την ανάγκη επίσπευσης των πρωτοβουλιών για την πράσινη μετάβαση. Στην συνέχεια μίλησαν ο Διοικητής της Ειδικής Υπηρεσίας Συντονισμού του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας κ. Νίκος Μαντζούφας, ο Πρόεδρος του Συνδέσμου Βιομηχανιών Ελλάδος κ. Αθανάσιος Σαββάκης και τα στελέχη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κ.κ. Χρήστος Γκόφας, Νικόλαος Κοντινάκης, Βασίλης Νικήτας και Ειρήνη Βλαχάκη.

Στο πρώτο πάνελ, η συζήτηση επικεντρώθηκε στις πολιτικές της Ε.Ε. για την ενίσχυση των μακροπρόθεσμων μέτρων ενεργειακής απόδοσης. Ειδικότερη αναφορά έγινε στον στόχο αύξησης από 9% σε 13% της ενεργειακής απόδοσης, στο πλαίσιο του πακέτου «Fit for 55», που είναι μέρος της νομοθεσίας για την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία που έχει προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στην συνέχεια, οι ομιλητές αναφέρθηκαν στο Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και τις δράσεις που είναι προγραμματισμένες μέχρι τέλη του 2025, για να προωθηθεί η πράσινη μετάβαση στην Ελλάδα. Πάνω από 37% των πόρων του ελληνικού σχεδίου (δηλαδή €11 δις) θα δοθούν για την πράσινη μετάβαση. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην «Δανειακή Διευκόλυνση», ένα μέσο που προσφέρει την δυνατότητα στις επιχειρήσεις να εξασφαλίσουν κεφάλαια με ευνοϊκούς όρους για επενδύσεις που θα βελτιώσουν την ενεργειακή απόδοση και το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα.

Οι ομιλητές του δεύτερου πάνελ ασχολήθηκαν με τις προκλήσεις και τις ευκαιρίες των επιχειρήσεων κατά την διάρκεια της πράσινης μετάβασης, επικεντρώνοντας στη συνεισφορά του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας στην προώθηση πράσινων δεξιοτήτων και στη δημιουργία θέσεων εργασίας σε επιχειρήσεις του ιδιωτικού τομέα που δραστηριοποιούνται σε τομείς της πράσινης οικονομίας (ή προσαρμόζουν το επιχειρηματικό τους μοντέλο για να μετακινηθούν προς αυτήν). Τέλος, συζητήθηκαν οι περιβαλλοντικές και κλιματικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ελλάδα και η συμβολή του Ταμείου Ανάκαμψης στην αντιμετώπισή τους, με περιβαλλοντικά βιώσιμες και φιλικές προς το κλίμα επενδύσεις.

Τη συζήτηση συντόνισε η δημοσιογράφος κ. Πόπη Αστεριάδου.

Το άρθρο Προς μια πράσινη Οικονομία και ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Στον καθοριστικό ρόλο του Ταμείου Ανάκαμψης για το μέλλον της χώρας αναφέρθηκε με έμφαση ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος, μιλώντας στην ΕΡΑ.

Όπως τόνισε ο υπουργός Επικρατείας, προαναγγέλλοντας πρωθυπουργικές ανακοινώσεις στη ΔΕΘ για πρόσβαση σε φθηνή στέγη, αλλά και αναφερόμενος στο «φιλόδοξο» κυβερνητικό πλάνο για δημιουργία κυβερνητικού πάρκου, όλα αυτά αποτελούν «μέρος του σχεδίου Ελλάδα 2.0, του Ταμείου Ανάκαμψης».

Σύμφωνα με τον ίδιο, «σε αυτό το σχέδιο βρίσκεται, μέσα από ενταγμένες δράσεις με εξασφαλισμένη χρηματοδότηση, το μέλλον της χώρας. Πώς θα αλλάξουμε τη λειτουργία του κράτους και της οικονομίας, πώς θα δημιουργήσουμε ένα σύγχρονο, ψηφιακό, πράσινο κράτος, και μια οικονομία που θα συμβαδίζει με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές οικονομίες».

Μεταξύ άλλων, έκανε λόγο για «μια σιωπηλή επανάσταση που δυστυχώς δεν τραβάει τα φώτα της δημοσιότητας», και η οποία αφορά στις δομές της οικονομίας. «Είναι γνωστό ότι αυτήν τη στιγμή η ελληνική οικονομία είναι πολύ πιο εξωστρεφής και εξαγωγική από ό,τι ήταν πριν 10 – 15 χρόνια;», διερωτήθηκε και συνέχισε επισημαίνοντας πως από 20% μερίδιο στο ΑΕΠ της χώρας που είχαν οι εξαγωγές το 2010, αυτή τη στιγμή το αντίστοιχο ποσοστό είναι στο 40%. Ένα άλλο ενθαρρυντικό στοιχείο είναι ότι «είμαστε η μόνη χώρα στην Ευρώπη που έχει σημειώσει αύξηση 7% στις πτήσεις φέτος σε σύγκριση με το 2019, που επίσης ήταν χρονιά ρεκόρ για τον ελληνικό τουρισμό. Αυτό δεν έγινε τυχαία», σημείωσε με έμφαση.

Δημόσιες επενδύσεις 80 δισ.

Ανοίγοντας το κάδρο της επόμενης ημέρας για τη χώρα, περίπου 30-31 δισ. θα διατεθούν μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης, επιπλέον 22-23 δισ. μέσω του νέου ΕΣΠΑ, ενώ υπάρχει και το Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης. Συνολικώς «για την επόμενη 5ετία αθροίζονται δημόσιες επενδύσεις της τάξης των 80 δισ. ευρώ ενώ ταυτόχρονα έχουν αυξηθεί και οι μεγάλες ιδιωτικές επενδύσεις, αλλά και οι μικρότερες». Εν κατακλείδι, «η Ελλάδα σταδιακά, με σταθερά βήματα όμως, αλλάζει προς το καλύτερο».

Ερωτηθείς εάν θα παραλύσει ο δημόσιος τομέας σε μία προεκλογική χρονιά, ο κ. Σκέρτσος εμφανίστηκε κατηγορηματικός πως κάτι τέτοιο δεν θα συμβεί. Η κυβέρνηση έχει αναλάβει, επιχειρηματολόγησε, συγκεκριμένες δεσμεύσεις στο πλαίσιο του Ταμείου Ανάκαμψης, για τα παραδοτέα έργα, αλλά και πολλές μεταρρυθμίσεις, που πρέπει να γίνουν.

Πηγή: ot.gr

Το άρθρο Ταμείο Ανάκαμψης: Με ποιες χρηματοδοτούμενες δράσεις αλλάζει το μέλλον της χώρας εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Το άρθρο Τα Έργα Του Ταμείου Ανάκαμψης εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Είμαι από εκείνους που πιστεύουν ότι η έγκριση των Ταμείων Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον Ιούλιο 2020 αποτέλεσε μια μεγάλη στιγμή τόσο για την πορεία της Ενωσης συνολικά όσο και για τις προοπτικές που άνοιγε σε κάθε χώρα για να μετασχηματιστεί τεχνολογικά με την ψηφιοποίηση και περιβαλλοντικά με την απανθρακοποίηση.

Για την Ελλάδα, τα προβλεπόμενα κεφάλαια θα ήταν της τάξεως των 32 δισ. ευρώ, δηλαδή περίπου το 20% του ΑΕΠ εκείνης της χρονιάς (που το 2020 ήταν 165 δισ. ευρώ με την ύφεση της πανδημίας)! Μεγάλο ποσόν, το οποίο θα μπορούσε να αντισταθμίσει ένα σημαντικό μέρος της αποεπένδυσης που είχε γίνει στα χρόνια των μνημονίων και μοιραία είχε οδηγήσει την ελληνική οικονομία να απολέσει περίπου το 25% του ΑΕΠ.

Η Ελλάδα είχε δύο πλεονεκτήματα εκείνη την περίοδο: πρώτον, ότι υπήρχε μια καθοδήγηση από πλευράς Βρυξελλών ως προς την κατεύθυνση των επενδύσεων με σαφείς στόχους την ΕΕ της επόμενης γενιάς (Next Generation EU). Έτσι κάθε χώρα δεν θα μπορούσε να κάνει ό,τι ήθελε διασπείροντας τα κονδύλια σε μικροέργα πελατειακής στόχευσης, όπως αρκετές φορές είχε παρατηρηθεί στο παρελθόν με τα προγράμματα ΕΣΠΑ. Το φαινόμενο αυτό είχε πάρει ανησυχητικές διαστάσεις στη χώρα μας με την υπερκατάτμηση των έργων για να επιτευχθεί κάποια απορρόφηση, αλλά και να αναπληρωθούν οι βίαιες περικοπές του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων που τόσο αλόγιστα και επιπόλαια επέβαλλαν οι δανειστές στο παρελθόν.

Το δεύτερο πλεονέκτημα ήταν ότι η χώρα μόλις είχε εξέλθει από το ασφυκτικό πλαίσιο των μνημονίων και θα μπορούσε να αφοσιωθεί περισσότερο στον σχεδιασμό και την υλοποίηση ενός νέου κύματος μεγάλων έργων που θα την έβαζαν σε «άλλη πίστα» ανάπτυξης και προόδου. Την εποχή εκείνη είχε μάλιστα κυκλοφορήσει και η «Έκθεση Πισσαρίδη» που περιέγραφε πολλές παθογένειες της ελληνικής οικονομίας και που έπρεπε να βρεθεί μια συγκεκριμένη πολιτική για να τις ξεπεράσει.

Επικράτησε έτσι ένας πρώιμος ενθουσιασμός για το πόσο γρήγορα μπορεί να τρέξει το πρόγραμμα η Ελλάδα, πόσο ψηλά μπορεί να φτάσουν οι επιδόσεις της οικονομίας και πόσο ισχυρά και διαρκή θα ήταν τα αποτελέσματα για όλους: το ολυμπιακό σύνθημα citius-altius-fortius έμοιαζε εκείνη την εποχή κομμένο και ραμμένο για την ελληνική οικονομία!

Πλην όμως τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν σύμφωνα με τους ευσεβείς πόθους. Η Ελλάδα – αλλά και κάμποσες άλλες χώρες της ΕΕ, όπως η Πολωνία – βρέθηκαν προγραμματικά ανέτοιμες για να υποδεχθούν και να διοχετεύσουν τόσο σημαντικούς πόρους σε μεγάλα αναπτυξιακά έργα ή έστω σε δέσμες από μικρότερα έργα που θα είχαν κεντρικό συντονισμό και στόχευση συμβατή με τις ευρωπαϊκές προδιαγραφές. Οι μεν ιδιωτικές επιχειρήσεις με την αρνητική εμπειρία που είχαν από την έλλειψη ρευστότητας του τραπεζικού συστήματος είχαν ξεμάθει τον μακροχρόνιο αναπτυξιακό σχεδιασμό και δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν στις νέες απαιτητικές συνθήκες σε ελάχιστο χρόνο.

Ενώ ο δημόσιος τομέας, αποδεκατισμένος και αυτός από στελέχη και προγραμματικές υπηρεσίες, δεν μπορούσε να εφεύρει ένα μεγάλο στοκ αναπτυξιακών πρωτοβουλιών όσο φιλότιμα και αν προσπαθεί η νεο-ιδρυθείσα γραμματεία ΣΔΙΤ και ιδιωτικών επενδύσεων.

Για να αντιμετωπιστεί αυτή η βραδύτητα στην προετοιμασία νέων σοβαρών επενδύσεων που θα άλλαζαν την πορεία της οικονομίας επιστρατεύθηκαν δύο προσεγγίσεις:

– Μία είναι η παραδοσιακή συνταγή να παραγεμίζεις ένα πρόγραμμα με ό,τι βρεις μπροστά σου μήπως και καταφέρεις και αποφύγεις την απώλεια κοινοτικών πόρων. Ετσι στην πρόσφατη δέσμη έργων που εξαγγέλθηκε τον Μάιο 2022, βλέπουμε πολλά μικροέργα αποκατάστασης, από μικρά μουσεία και τεθλιμμένα ανάκτορα έως ξενοδοχεία και κοιμητήρια, τα οποία μάλιστα περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα «Ιδιωτικές επενδύσεις και μετασχηματισμός της οικονομίας»! Εξαιρέσεις με σωστό προσανατολισμό υπήρξαν και συνεχίζουν, απλώς δεν είναι επαρκείς για να προσδώσουν στο Ταμείο Ανάκαμψης τη δυναμική που νομίζαμε ότι θα έχει.

– Η δεύτερη προσέγγιση είναι να χαλαρώσουν τα κριτήρια ένταξης των έργων και να πρυτανεύσει μια γαλαντόμος εμπιστοσύνη προς τις επιχειρήσεις που θα σπεύσουν να αναζητήσουν το χρήμα χωρίς πολύ κόπο. Ήδη το αρμόδιο υπουργείο εξήγγειλε ότι αν μια επιχείρηση αναλαμβάνει να χρηματοδοτήσει ένα επενδυτικό πρόγραμμα κατά 20%, μπορεί να το υποβάλει προς αξιολόγηση σε μια τράπεζα για να λάβει το επόμενο 30% και μετά θα έλθει το Ταμείο Ανάκαμψης να καταβάλει το υπόλοιπο 50% χωρίς καμία περαιτέρω αξιολόγηση της επένδυσης! Είναι πανεύκολο να υποθέσει κανείς πώς με μερικά κόλπα υπερτιμολογήσεων μια επιχείρηση μπορεί να κατεβάσει την πραγματική ιδία συμμετοχή της σε ελάχιστα επίπεδα.

Αλλά δεν είναι καν αυτός ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Το μέγα ηθικό και οικονομικό ζήτημα είναι αν οι αξιολογήσεις λάβουν ή όχι υπόψη τους τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων που θα κάνουν τις αιτήσεις – και ιδίως των επιχειρηματιών – στην προγενέστερη φάση των Μη Εξυπηρετούμενων Δανείων (ΜΕΔ). Πιστεύω ότι πρέπει να υπάρξουν «σινικά τείχη» ανάμεσα σε επιχειρήσεις που απέτυχαν και προκάλεσαν βραχυκύκλωμα στο τραπεζικό σύστημα με τα ΜΕΔ και αυτές που τώρα θα βρεθούν ικανές να λάβουν και να διαχειριστούν μεγάλα ποσά από το Ταμείο Ανάκαμψης. Διαφορετικά θα πρόκειται για άλλη μία υπόκλιση στους τζαμπατζήδες όλων των εποχών!

Σιγά-σιγά εμφανίζονται όμως και άλλες ύπουλες στρατηγικές που στοχεύουν στην αθέμιτη υφαρπαγή των δημοσίων πόρων. Παρά το εξαιρετικά γενναιόδωρο σχήμα επιχορηγήσεων, οι περισσότερες επιχειρήσεις δείχνουν τώρα απρόθυμες να συμμετάσχουν και να υποβάλουν προγράμματα στις τράπεζες. Σύμφωνα με όσα κυκλοφορούν, ο λόγος είναι ότι αρκετοί περιμένουν να προκηρυχθούν τα ΕΣΠΑ για να εντάξουν και εκεί τα έργα, και τελικά να μην καταβάλουν σχεδόν τίποτα από την τσέπη τους (βλέπε Κ. Καλλίτσης, «Διλήμματα Πολιτικής», 5/6/2022). Δεν είναι όλοι έτσι, αλλά είναι πολλοί και αν αφεθούν να το κάνουν θα χαντακώσουν τον στόχο που έχει θέσει η χώρα για να ξαναβρεί μια στέρεη επενδυτική πορεία.

Γι’ αυτό το Ταμείο Ανάκαμψης πρέπει επειγόντως να αλλάξει κριτήρια αξιολόγησης για τα επενδυτικά προγράμματα και τους επιχειρηματίες που τα διεκδικούν. Διαφορετικά, αν κυριαρχήσουν οι αεριτζήδες θα στιγματίσουν μια από τις πιο φιλόδοξες αναπτυξιακές προσπάθειες ως άλλη μία βουτιά στα κρατικά ταμεία. Με τα γνωστά αποτελέσματα άλλων – όχι και τόσο πετυχημένων – περιόδων.

*καθηγητής, πρώην υπουργός

Το άρθρο Ταμείο Ανάκαμψης: Μην το χαραμίσουμε σε ασήμαντα μικροέργα… Του Νίκου Χριστοδουλάκη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Το άρθρο Τo Ταμείο Ανάκαμψης Στην Ελλάδα Και Στην Ευρώπη… Του Ηλία Νικολαϊδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

-Τη διετία 2020-2021 οι επιχειρήσεις που ανήκουν στον τομέα του εμπορίου έλαβαν άνω του 1/5 της συνολικής πιστωτικής επέκτασης προς τις επιχειρήσεις του μη χρηματοπιστωτικού τομέα (21,4%, με βάση την καθαρή ροή χρηματοδότησης), το οποίο ήταν το δεύτερο υψηλότερο μερίδιο μετά από εκείνο της βιομηχανίας. Το διάστημα αυτό, οι εμπορικές επιχειρήσεις χρηματοδοτήθηκαν περισσότερο από όλους τους άλλους τομείς μέσω των προγραμμάτων της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας, με ευνοϊκούς όρους (ιδιαίτερα μέσω του Ταμείου Εγγυήσεων υπέρ επιχειρήσεων που επλήγησαν οικονομικά από την πανδημία). Επίσης, το Δεκέμβριο του 2021 ο τομέας του εμπορίου εμφάνισε το δεύτερο υψηλότερο υπόλοιπο (μετά τη βιομηχανία) ως προς το συνολικό απόθεμα επιχειρηματικών δανείων, το οποίο ανήλθε σε 12,1 δισεκ. ευρώ δηλ. 20,9% του συνολικού υπολοίπου.

-Με βάση τα στοιχεία AnaCredit της Τράπεζας της Ελλάδος για εκταμιεύσεις νέων δανείων (όχι καθαρές ροές, εδώ δηλαδή δεν αφαιρούνται από τα νέα δάνεια τα καταβληθέντα από τους δανειολήπτες χρεολύσια) που δόθηκαν προς μη χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις, διαπιστώνεται ότι οι ΜΜΕ του κλάδου του εμπορίου απορρόφησαν το 40% περίπου των νέων δανείων προς ΜΜΕ το 2020, το 23% το 2021 και το 25% κατά το α’ τρίμηνο του 2022, που ήταν το υψηλότερο μεταξύ των επιμέρους κλάδων τις περιόδους αυτές— πρωτιά δηλαδή του κλάδου του εμπορίου μεταξύ των μικρομεσαίων–ενώ ακολουθούν οι ΜΜΕ του κλάδου της μεταποίησης με 19% περίπου στις περιόδους αυτές. Στο σύνολο των επιχειρήσεων (ΜΜΕ και μεγάλες επιχειρήσεις) από όλους τους κλάδους, οι εμπορικές επιχειρήσεις απορρόφησαν το υψηλότερο ποσοστό των νέων δανείων (26%) το 2020 και το δεύτερο υψηλότερο μετά τη μεταποίηση το 2021 και το α’ τρίμηνο του 2022 (17,5% και 19,5% αντίστοιχα). Αν και τα ποσοστά συμμετοχής του κλάδου υποχώρησαν σε σχέση με το 2020, εντούτοις σημειώνεται αύξηση του μεριδίου στο σύνολο των νέων δανείων (τόσο των εμπορικών ΜΜΕ όσο και του συνόλου των επιχειρήσεων του κλάδου) κατά δύο ποσοστιαίες μονάδες μεταξύ 2021 και α’ τριμήνου 2022.

-Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της Έρευνας Τραπεζικών Χορηγήσεων που διεξάγει η Τράπεζα της Ελλάδος ως μέλος του Ευρωσυστήματος τα πιστοδοτικά κριτήρια (οι γενικές αρχές, δηλαδή, με βάση τις οποίες εγκρίνονται ή απορρίπτονται τα αιτήματα δανειοδότησης των εμπορικών επιχειρήσεων) δεν έχουν μεταβληθεί κατά τη τελευταία διετία. Πριν από το ξέσπασμα του πολέμου, οι ελληνικές τράπεζες στο τέλος του 2021 εκτιμούσαν ότι κατά το α’ εξάμηνο του 2022 ότι θα υπάρξει κάποια βελτίωση στους ειδικότερους όρους και προϋποθέσεις των δανείων προς τις εμπορικές επιχειρήσεις, δηλαδή στα επιτοκιακά περιθώρια και στις ζητούμενες εξασφαλίσεις.

-Στο πλαίσιο άλλης έρευνας πεδίου, της έρευνας SAFE για την πρόσβαση των ελληνικών ΜΜΕ σε χρηματοδότηση που διεξάγει η ΕΚΤ σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, για την περίοδο Απριλίου-Σεπτεμβρίου 2021, οι ΜΜΕ στην Ελλάδα (στις οποίες περιλαμβάνονται και πολλές εμπορικές επιχειρήσεις, το 30% περίπου του δείγματος) ανέφεραν βελτίωση στη διαθεσιμότητα τραπεζικών δανείων. Για πρώτη φορά στην εν λόγω έρευνα, οι ΜΜΕ δήλωσαν ότι το βασικότερο πρόβλημά τους ήταν η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού αντί για την πρόσβαση σε χρηματοδότηση όπως καταγραφόταν όλα τα προηγούμενα έτη. Από τους παράγοντες που επηρεάζουν την προσφορά χρηματοδότησης, οι ΜΜΕ δήλωσαν στην τελευταία έρευνα ότι η προθυμία των τραπεζών να χορηγήσουν δάνεια αυξήθηκε περαιτέρω ενώ η ευκολότερη πρόσβαση σε προγράμματα χρηματοδοτικής στήριξης με δημόσιους πόρους επιβεβαιώνεται από τις ΜΜΕ για το 2020 και το 2021.

-Θα ήθελα όμως να δώσω και μία άλλη διάσταση στο θέμα της χρηματοδότησης των ΜΜΕ. Στην κορύφωση της κρίσης, μερικά χρόνια πριν, το ποσοστό των μη-εξυπηρετούμενων προς το σύνολο των δανείων για τις ΜΜΕ συμπεριλαμβανομένων των Πολύ Μικρών Επιχειρήσεων είχε ανέλθει στα δυσθεώρητα επίπεδα του 60-65% περίπου. Μπορεί μεγάλο μέρος του χρέους αυτού να έχει μεταφερθεί πλέον εκτός τραπεζικού συστήματος, εντούτοις η δανειακή επιβάρυνση παραμένει, για εταιρείες πολλές εκ των οποίων είναι ακόμα σε λειτουργία. Η διαχείριση των δανείων αυτών από τους NPLs servicers με την παροχή αποτελεσματικών λύσεων ρύθμισης στις ‘βιώσιμες’ επιχειρήσεις είναι εξαιρετικά σημαντική και θα μπορούσε να τις οδηγήσει –υπό όρους και κριτήρια- ξανά εντός του δανειακού χαρτοφυλακίου των πιστωτικών ιδρυμάτων. Από εκεί και πέρα –και με την ελπίδα ότι η τρέχουσα αναταραχή λόγω της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία και της αύξησης του πληθωρισμού θα αποκλιμακωθεί- η βελτίωση του οικονομικού περιβάλλοντος και των προσδοκιών θα βελτιώσει αναμφισβήτητα την πρόσβαση των ΜΜΕ στον κλάδο του εμπορίου όπως και σε άλλους κλάδους στην τραπεζική χρηματοδότηση.

-Η χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF) αποσκοπεί στην προαγωγή της ανθεκτικότητας, στην τεχνολογική πρόοδο και τον εκσυγχρονισμό της οικονομίας. Το RRF θα συμβάλει στην προσέλκυση επενδύσεων, θα αποτελέσει το έναυσμα για την εφαρμογή διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και θα συντελέσει στην αύξηση της παραγωγικότητας και του δυνητικού ρυθμού ανάπτυξης της οικονομίας. Ένα από τα ευνοϊκά αποτελέσματα των επενδύσεων που θα χρηματοδοτήσουν τα κεφάλαια του RRF είναι η πράσινη μετάβαση, η οποία είναι καίριας σημασίας δεδομένης της ενεργειακής κρίσης που ζούμε σήμερα.

-Η διαδικασία αξιολόγησης της καταλληλότητας των επενδυτικών σχεδίων για συμμετοχή στα δάνεια του Ταμείου Ανάκαμψης περιλαμβάνει δυο στάδια:

(1) αξιολόγηση του πιστωτικού κινδύνου από τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που θα συμμετέχουν στο έργο και

(2) αξιολόγηση από ανεξάρτητο ελεγκτή ως προς την τήρηση των κριτηρίων συμμόρφωσης που τίθενται από την Ευρωπαϊκή Ένωση για την εκπλήρωση των συμφωνημένων στόχων του NGEU.

-Η αξιολόγηση είναι απαραίτητη διότι δεν είναι ποτέ δυνατό να επιτευχθούν οι στόχοι του Σχεδίου Ανάκαμψης στηρίζοντας επιχειρήσεις και επενδυτικά σχέδια που απορρίπτονται με βάση τραπεζικά κριτήρια. Αν τα κεφάλαια του RRF χρησιμοποιηθούν για να δοθεί παράταση ζωής σε επιχειρήσεις που δεν έχουν προοπτικές τότε δεν θα βελτιωθεί η ευημερία του κοινωνικού συνόλου και οι τράπεζες θα ζημιώσουν. Μην ξεχνάμε ότι ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δίνει πολύ μεγάλη βαρύτητα στην αποτελεσματική αξιοποίηση των πόρων, με τον πλέον οικονομικά αποδοτικό τρόπο. Μάλιστα αν παρουσιασθούν πολλά μη εξυπηρετούμενα δάνεια συνδεόμενα με κεφάλαια του RRF, υπάρχει κίνδυνος να δυσχερανθεί η εκταμίευση των επόμενων δόσεων του RRF. Θα έχουμε επίσης νέα χειροτέρευση της ποιότητας των ισολογισμών των τραπεζών αν ξαναδημιουργηθούν μη εξυπηρετούμενα δάνεια, με αποτέλεσμα να περιοριστούν ξανά οι δυνατότητες των τραπεζών να χρηματοδοτήσουν την πραγματική οικονομία.

-Πρέπει να επισημάνω ότι στα δάνεια του Ταμείου Ανάκαμψης θα έχουν πρόσβαση τόσο μεγάλες επιχειρήσεις όσο και ΜΜΕ. Τα δάνεια αναμένεται να χρηματοδοτήσουν σημαντικά έργα υποδομής, τα οποία αναπόφευκτα εκτελούνται από μεγάλους ομίλους. Παράλληλα όμως υπάρχουν χρηματοδοτικά εργαλεία (όπως αυτό της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας) στο οποίο έχουν πρόσβαση και επιχειρήσεις μικρότερου μεγέθους.

Συγκεκριμένα υπάρχουν τρεις δίαυλοι χρηματοδότησης αποκλειστικά προς τις ΜΜΕ:

Το Εθνικό σχέδιο περιλαμβάνει ως προτεραιότητα επενδύσεις και μεταρρυθμίσεις μεταξύ άλλων για την προώθηση της υιοθέτησης ψηφιακών τεχνολογιών από τις ΜΜΕ (π.χ. εγκατάσταση τεχνολογιών κυβερνοασφάλειας, συμμετοχή σε πλατφόρμες ηλεκτρονικού εμπορίου κ.λπ.)

Η Ελλάδα θα διοχετεύσει 500 εκατ. ευρώ από το σύνολο των πόρων του RRF μέσω του προγράμματος InvestEU. Με τους πόρους αυτούς θα καλυφθούν εγγυήσεις προκειμένου να υλοποιηθούν ιδιωτικές επενδύσεις και θα χρηματοδοτηθούν μετοχικά κεφάλαια των ΜΜΕ ειδικότερα.

Η Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα Επενδύσεων θα χρηματοδοτήσει επενδύσεις των ΜΜΕ, με 500 εκατ. ευρώ από τα κονδύλια του RRF. Τα κεφάλαια αυτά θα διατεθούν μέσω νεοσύστατου ταμείου (του “Καινοτόμου Υπερταμείου Συνεπενδύσεων”) με συμμετοχή του σε εταιρίες διαχείρισης επενδυτικών κεφαλαίων (Mezzanine Fund of Funds) (με συμμετοχή του Ταμείου κατά 70% της αξίας των επενδύσεων και ιδιωτική συμμετοχή κατά 30%).

Δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι τα επενδυτικά σχέδια τα οποία θα στηρίξει το RRF που δεν θα πραγματωθούν από ΜΜΕ δεν σημαίνει ότι δεν θα έχουν οφέλη για τις ΜΜΕ. Σε όλες τις οικονομίες οι ΜΜΕ χρηματοδοτούνται σε σημαντική έκταση από μεγάλες επιχειρήσεις οι οποίες ενεργούν συνήθως ως προμηθευτές τους. Η διαθεσιμότητα και οι όροι αυτών των εμπορικών πιστώσεων θα βελτιωθούν στο μέτρο που η πρόσβαση των μεγάλων επιχειρήσεων στην τραπεζική χρηματοδότηση θα διευρύνεται με τη στήριξη του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Τέλος ας μην ξεχνάμε ότι παράλληλα με το Ταμείο Ανάκαμψης, υπάρχουν και άλλα ευρωπαϊκά προγράμματα (ΕΣΠΑ) που απαιτούν την συγχρηματοδότηση με τον ιδιωτικό τομέα. Επομένως, οι ΜΜΕ έχουν πρόσβαση σε πλήθος ευρωπαϊκών κονδυλίων, πάντα με την προϋπόθεση υποβολής βιώσιμων επενδυτικών σχεδίων.

Ως προς το ενδεχόμενο αναξιοποίητων πόρων, η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες της Ευρωπαϊκής ΄Ένωσης που αναμένεται να κάνουν πλήρη χρήση των δανείων του Ταμείου Ανάκαμψης, εξασφαλίζοντας μάλιστα το σύνολο των πόρων που δικαιούται. Συνολικά, η χώρα σχεδιάζει να λάβει €12,7 δισεκ. σε δάνεια από το Ταμείο Ανάκαμψης μέχρι το 2026.

Η πανδημία δημιούργησε έντονη αβεβαιότητα, άρα δεν ήταν δυνατό να έχουμε γενική και αξιόλογη άνοδο των επενδύσεων σε εξοπλισμό το 2020, δηλαδή το πρώτο έτος της πανδημίας. Όμως, μετά από μια ανεπαίσθητη μείωση των επενδύσεων παγίου κεφαλαίου το 2020, το 2021 οι επενδύσεις αυξήθηκαν κατά 20% περίπου και αναμένεται να αυξάνονται με ρυθμό πάνω από 10% τα επόμενα χρόνια. Επίσης, η αντιμετώπιση της πανδημίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο οδήγησε στη σύσταση του Ταμείου Ανάπτυξης και Ανθεκτικότητας (RRF) που για τη χώρα μας σημαίνει στήριξη κυρίως με κεφάλαια και δευτερευόντως με χαμηλότοκα δάνεια 31 δισεκ. ευρώ, πράγμα που κατ’ εξοχήν θα οδηγήσει κατά τα επόμενα έτη στην κινητοποίηση πολλαπλάσιων πόρων και σε επιτάχυνση των επενδύσεων.

Όσον αφορά τις καταθέσεις, τον Απρίλιο 2022, οι καταθέσεις του ιδιωτικού τομέα διαμορφώθηκαν σε €178 δις και παρουσιάζουν αύξηση κατά €35 δις σε σχέση με τον Δεκ. 2019. Παρά την σημαντική αύξησή τους τα τελευταία χρόνια, οι καταθέσεις ακόμα υπολείπονται από τα επίπεδα του 2009-10, που ξεπερνούσαν τα €200 δις.

Η αύξηση των καταθέσεων συνδέεται με την στήριξη που παρείχε η κυβέρνηση και οι ελληνικές τράπεζες αλλά και η ευρωπαϊκή επιτροπή στα νοικοκυριά και στις επιχειρήσεις, εν μέρει με τη μορφή δανειακών πόρων, προκειμένου να μην πληγούν από την απότομη μείωση της οικονομικής δραστηριότητας στην οποία οδήγησε η πανδημία. Έτσι η στήριξη που μεταφράσθηκε και σε άνοδο των καταθέσεων απέτρεψε πολυετή καθίζηση των επενδύσεων η οποία θα συνέβαινε αν οι συνέπειες της πανδημίας έμεναν χωρίς αντιστάθμιση. Η αύξηση των καταθέσεων συνδέεται και με τη αναβολή καταναλωτικών και άλλων (επενδυτικών) δαπανών οι οποίες δεν ήταν δυνατό να πραγματοποιηθούν κατά τις οξείες φάσεις της πανδημίας είτε διότι τα καταστήματα ήταν κλειστά είτε διότι παρατηρούνταν παγκόσμιες ελλείψεις προϊόντων. Εδώ και μερικούς μήνες η συσσώρευση των καταθέσεων από τις επιχειρήσεις αντιστρέφεται σιγά-σιγά υποβοηθώντας την αύξηση της συνολικής δαπάνης της οικονομίας και αντισταθμίζοντας την αρνητική επίδραση των αυξήσεων των τιμών της ενεργείας και των τροφίμων.

Όσο για αύξηση των επιτοκίων που απειλεί τις επενδύσεις—τα τραπεζικά επιτόκια είναι επί του παρόντος σε ιστορικώς χαμηλά επίπεδα και σε ονομαστικούς όρους υπολείπονται σημαντικά του πληθωρισμού δηλαδή τα πραγματικά επιτόκια είναι πολύ χαμηλότερα από ό,τι σε προηγούμενα έτη.

Με βάση τα δημοσιευμένα στοιχεία της ΕΚΤ, το κόστος δανεισμού στην Ελλάδα είναι από τα υψηλότερα στην ευρωζώνη, τόσο για επιχειρήσεις όσο και για νοικοκυριά. Οι διαφορές είναι μεγαλύτερες στα σχετικά μικρά επιχειρηματικά δάνεια, τα δάνεια δηλαδή ποσών κάτω του 1 εκατ. ευρώ. Τον Μάρτιο 2022 το επιτόκιο των δανείων αυτών στην Ελλάδα ήταν 3,90%, ενώ ο μέσος όρος στη ζώνη του ευρώ ήταν 1,68%, δηλαδή 2,22 εκατοστιαίες μονάδες χαμηλότερα.

Στην Ελλάδα πάντως, τα δανειακά επιτόκια των τραπεζών έχουν μειωθεί σημαντικά τον τελευταίο καιρό: το μέσο επιτόκιο των τοκοχρεωλυτικών δανείων προς μικρομεσαίες επιχειρήσεις, το Μάρτιο 2022, διαμορφώθηκε στο 3,19% σε σχέση με 3,75% τον Ιανουάριο 2020. Το επιτόκιο των αλληλόχρεων λογαριασμών (μέσω των οποίων κυρίως δανείζονται οι μικρομεσαίες εμπορικές επιχειρήσεις) διαμορφώνεται σε υψηλότερο επίπεδο, 4,43%, το οποίο πάντως έχει μειωθεί κατά 0,62 εκατοστιαίες μονάδες σε σχέση με τον Ιανουάριο 2020.

Αξίζει να αναφερθεί ότι η απόκλιση στο κόστος δανεισμού των επιχειρήσεων μεταξύ Ελλάδος και ζώνης του ευρώ περιορίστηκε τα τελευταία χρόνια: σε 170 μονάδες βάσης (μ.β.) κατά μέσο όρο την περίοδο 2020-2022 έναντι 290 μ.β. κατά μέσο όρο την περίοδο 2011-2019. Αυτό βεβαίως ήταν σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της διευκολυντικής ενιαίας νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ.

Το ύψος των επιτοκίων τραπεζικού δανεισμού αντανακλά και τον πιστωτικό κίνδυνο κάθε χώρας, αλλά και την ανάγκη των τραπεζών να αποφύγουν την καταγραφή μεγάλων ζημιών, λόγω του σχετικά υψηλού αποθέματος μη εξυπηρετούμενων δανείων, και να αποτρέψουν τη διάβρωση της κεφαλαιακής τους βάσης. Όσο ανακάμπτει η οικονομική δραστηριότητα, όσο πλησιάζουμε προς την επίτευξη επενδυτικής βαθμίδας για τους τίτλους του Ελληνικού Δημοσίου και όσο προχωρεί η εξυγίανση των τραπεζικών ισολογισμών, τόσο η διαφορά του κόστους του χρήματος στην Ελλάδα έναντι των άλλων ευρωπαϊκών χωρών θα μικραίνει.

Τέλος, το κόστος χρηματοδότησης των επιχειρήσεων εξαρτάται και από διαρθρωτικούς παράγοντες της οικονομίας. Για παράδειγμα, η αύξηση του μέσου μεγέθους των επιχειρήσεων, η ενίσχυση της εξωστρέφειας και της ανταγωνιστικότητάς τους, αλλά και η ανάπτυξη της εγχώριας κεφαλαιαγοράς υποβοηθούν την πρόσβαση των επιχειρήσεων σε φθηνή χρηματοδότηση. Με την ανάπτυξη της κεφαλαιαγοράς οι τράπεζες έρχονται αντιμέτωπες με επιπλέον ανταγωνισμό ως προς την παροχή χρηματοδοτικών πόρων προς τις ΜΜΕ και ο ανταγωνισμός οδηγεί ως συνήθως σε μειώσεις των τιμών.

Πηγή: lykavitos.gr

Το άρθρο Γιάννης Στουρνάρας: Στα δάνεια του Ταμείου Ανάκαμψης θα έχουν πρόσβαση τόσο οι μεγάλες επιχειρήσεις όσο και οι ΜμΕ εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η αξιοποίηση του Ταμείου Ανάκαμψης αποτελεί – δικαιολογημένα – μία από τις σημαντικότερες συνισταμένες της πορείας της μεταπανδημικής ελληνικής οικονομίας. Μόλις την προηγούμενη Δευτέρα, η Επιτροπή ενέκρινε επιπλέον πόρους 2 δισ. ευρώ για κρατική ενίσχυση ελληνικών επιχειρήσεων με στόχο τη βιώσιμη ανάπτυξη σε συνάρτηση με το Ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Εξάλλου, η νέα διεθνής πραγματικότητα, όπως διαμορφώνεται μετά την ουκρανική κρίση, δημιουργεί οικονομικές αβεβαιότητες τόσο σε εθνικό όσο και ενωσιακό επίπεδο, οι οποίες δεν επιτρέπουν αστοχίες ή αβελτηρία στη διαχείριση των πόρων του Ταμείου.

Η μέχρι σήμερα εμπειρία στη χώρα μας έχει καταδείξει δύο βασικά ζητούμενα που εν πολλοίς θα καθορίσουν και την επιτυχία του ευρωπαϊκού αυτού εγχειρήματος για την Ελλάδα.

Πρώτο ζητούμενο η πραγματική ενίσχυση των ελληνικών μικρομεσαίων επιχειρήσεων (ΜμΕ). Σε μια χώρα που το 99,9% των επιχειρήσεων του μη χρηματοπιστωτικού τομέα είναι ΜμΕ, με αυτές να συμβάλλουν δε στο 83% της απασχόλησης, η συμμετοχή των περισσότερων εξ αυτών στην αξιοποίηση του Ταμείου αποτελεί σημαντική αναγκαιότητα. Η επιλογή, ωστόσο, της διοχέτευσης των πόρων του Ταμείου κατά κύριο λόγο μέσω των τραπεζών, η οποία συνεπάγεται την επικράτηση της εναλλακτικής του δανεισμού έναντι της επιχορήγησης, θέτει εν αμφιβόλω την επιτυχία του προγράμματος. Τα χαμηλά επιτόκια μπορεί να είναι μεν ελκυστικά, ωστόσο πολλές επιχειρήσεις μένουν de facto εκτός δανεισμού καθώς συχνά δεν πληρούν τις προϋποθέσεις που θέτουν οι τράπεζες.

Αλλα κράτη-μέλη συνειδητοποίησαν τον κίνδυνο αυτόν και έχουν κατανείμει ήδη διαφορετικά τους πόρους, ώστε να υπάρχει επαρκής χώρος για επιχορηγήσεις. Ενδεικτικά, τα παραδείγματα της Φινλανδίας, με την παροχή επιχορηγήσεων επιχειρηματικής ανάπτυξης και ενίσχυσης των ικανοτήτων διεθνοποίησης των ΜμΕ, της Λετονίας με χορηγούμενες δράσεις για τις ψηφιακές δεξιότητες και στόχο την επανειδίκευση και την αναβάθμιση δεξιοτήτων και την υποστήριξη καινοτόμων ψηφιακών υποδομών των ΜμΕ, και τέλος της Γαλλίας η οποία θα στηρίξει την ενεργειακή ανακαίνιση των ΜμΕ με μέτρο έκπτωσης φόρου και με ειδικό πρόγραμμα επιχορηγήσεων για την υποστήριξη βιοτεχνών, μικρεμπόρων και αυτοαπασχολουμένων.

Η άμεση, δικαιότερη κατανομή των πόρων, ώστε χρήματα του Ταμείου να καταλήγουν μέσω επιχορηγήσεων και στις ελληνικές ΜμΕ, καθώς και ένα σύστημα κρατικής εγγύησης που θα τους επιτρέπει τον δανεισμό μέσω χαμηλών επιτοκίων, στα πρότυπα αντίστοιχων συστημάτων που ενεργοποιήθηκαν τα χρόνια της κρίσης για την υποστήριξη των ελληνικών τραπεζών λόγω της έκθεσής τους σε Μη Εξυπηρετούμενα Ανοίγματα, αποτελούν ρεαλιστικές προτάσεις για την αντιμετώπιση της κατάστασης που φαίνεται να διαμορφώνεται.

Δεύτερο ζητούμενο, η επαρκής ενημέρωση όλων των ενδιαφερόμενων μερών για τις δυνατότητες αξιοποίησης των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης. Παρατηρείται στην αγορά κλίμα αμφιβολίας και εν μέρει αμφισβήτησης του Ταμείου, που προέρχεται ακριβώς από την ελλιπή ενημέρωση για τη διαδικασία και τις αρμόδιες να αξιολογούν σχετικές αιτήσεις ελληνικών επιχειρήσεων υπηρεσίες. Οι εξωτερικοί σύμβουλοι που προσφέρουν σχετικές υπηρεσίες δεν επαρκούν, είναι συχνά υποενημερωμένοι και οι ίδιοι, ενώ το κόστος τους επιβαρύνει σημαντικά τις ΜμΕ. Προϋποθέσεις εξάλλου για καλύτερη ενημέρωση μπορούν να δημιουργήσουν τα δωρεάν προγράμματα κατάρτισης από πόρους του Ταμείου, τα οποία ήδη έχουν ξεκινήσει σε κράτη-μέλη, όπως η Δανία και η Κροατία.

Η σωστή και χωρίς τις παραδοσιακές κωλυσιεργίες αξιοποίηση της ιστορικής συγκυρίας, την οποία διανύουμε, μέσω και των εργαλείων που δημιουργήθηκαν για την αντιμετώπισή της σε ενωσιακό επίπεδο, όπως το Ταμείο Ανάκαμψης, πρέπει να αποτελέσει εθνική στρατηγική προτεραιότητα τόσο για την παρούσα όσο και για τις επόμενες κυβερνήσεις.

*O Ορέστης Ομράν είναι δικηγόρος, με έδρα τις Βρυξέλλες. Ειδικός στο ευρωπαϊκό ρυθμιστικό δίκαιο.

Πηγή: ot.gr

Το άρθρο Πώς θα αξιοποιηθεί αποτελεσματικά το Ταμείο Ανάκαμψης… Του Ορέστη Ομράν εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Τους πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας ενεργοποιεί η κυβέρνηση προκειμένου τα νέα επενδυτικά σχέδια που θα ενταχθούν σε αυτό να λειτουργήσουν ως αντίβαρο στο σοκ που δέχεται η οικονομία από την ενεργειακή κρίση και τον πόλεμο.

Όπως επισημαίνεται στον χρηστικό οδηγό της Grant Thornton Ελλάδος που δίνει απαντήσεις σε ερωτήματα για την υπαγωγή επενδυτικών σχεδίων στις ενισχύσεις του Ταμείου Ανάκαμψης, το Ταμείο αναμένεται να συμβάλει καθοριστικά στην ενίσχυση της εγχώριας οικονομίας, ενώ απώτερος στόχος είναι η ανασύσταση και ο μετασχηματισμός της οικονομίας, κυρίως μέσα από τους πυλώνες της πράσινης μετάβασης και του ψηφιακού μετασχηματισμού.

1. Ποιοι είναι οι διαθέσιμοι πόροι;
Μέσα από το Ταμείο Ανάκαμψης η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα πρόσβασης σε πόρους €31 δισ., τα οποία θα διοχετευθούν με τη μορφή επιδοτήσεων και δανείων και τα οποία αποσκοπούν στην υλοποίηση δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων. Ειδικότερα, οι επιδοτήσεις αντιπροσωπεύουν το 60% των πόρων και ανέρχονται σε €18,4 δισ., ενώ τα δάνεια αποτελούν το 40% και ανέρχονται σε €12,7 δισ.

Το χρονοδιάγραμμα ολοκλήρωσης των ενεργειών προϋποθέτει την ολοκλήρωση των νομικών δεσμεύσεων έως τις 31/12/2023 (σκέλος επιδοτήσεων), όπως επίσης την υποχρέωση εκταμίευσης του συνόλου των πόρων έως τις 31/12/2026.

2. Πώς μπορούν να αξιοποιηθούν οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ);
Η αξιοποίηση των πόρων του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας είναι δυνατό να πραγματοποιηθεί μέσα από 3 άξονες:

– Επιδοτήσεις: Οι συνολικοί πόροι των επιδοτήσεων ανέρχονται σε €18,4 δισ. και αναμένεται να διοχετευτούν στην εγχώρια οικονομία προκειμένου να υλοποιηθούν δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις που θα καλύπτουν συγκεκριμένα κριτήρια από τους τέσσερις κύριους πυλώνες του προγράμματος: 1) την πράσινη μετάβαση, 2) την ψηφιακή μετάβαση, 3) την απασχόληση, τις δεξιότητες και την κοινωνική συνοχή και 4) τις ιδιωτικές επενδύσεις και τον μετασχηματισμό της οικονομίας.

– Δάνεια: Η παροχή των δανείων ύψους €12,7 δισ. θα υποστηριχθεί συνολικά από τις τράπεζες προκειμένου να υλοποιηθούν επενδύσεις που θα καλύπτουν συγκεκριμένα κριτήρια, σύμφωνα με τις πέντε κατευθύνσεις του προγράμματος: 1) την πράσινη μετάβαση, 2) την ψηφιακή μετάβαση, 3) την έρευνα και καινοτομία, 4) την εξωστρέφεια και 5) τις συγχωνεύσεις και εξαγορές.

– Συμμετοχή στην υλοποίηση έργων: Η επιχείρηση μπορεί να αξιοποιήσει τους πόρους του ΤΑΑ συμμετέχοντας ως α) ανάδοχος, β) υπεργολάβος και γ) προμηθευτής σε δημόσια και ιδιωτικά έργα.

3. Πώς θα διοχετευθούν οι πόροι του ΤΑΑ μέσω επιδοτήσεων;
Στον τομέα των επιδοτήσεων (€18,4 δισ.) οι πόροι του ΤΑΑ θα διοχετευθούν ως εξής:

– Στην πράσινη μετάβαση (€6,2 δισ.) μέσω της υιοθέτησης μοντέλων και συστημάτων φιλικών προς το περιβάλλον, της προώθησης πράσινων συστημάτων μεταφορών και της ενεργειακής αναβάθμισης κτιρίων.

– Στον ψηφιακό μετασχηματισμό (€2,2 δισ.) μέσω της υιοθέτησης καινοτόμων ψηφιακών συστημάτων σε επίπεδο λειτουργίας επιχειρήσεων, της προώθησης συνδεσιμότητας για τους πολίτες, τις επιχειρήσεις και το κράτος και, τέλος, διά μέσου του ψηφιακού μετασχηματισμού δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.

– Στην απασχόληση και κοινωνική συνοχή (€5,2 δισ.) μέσω του εκσυγχρονισμού επαγγελματικής εκπαίδευσης, της βελτίωσης του συστήματος Υγείας και της ενίσχυσης πρόσβασης σε κοινωνικές πολιτικές.

– Στις ιδιωτικές επενδύσεις και στον μετασχηματισμό (€4,8 δισ.) μέσω της ενδυνάμωσης της ανταγωνιστικότητας και εξωστρέφειας των επιχειρήσεων, όπως επίσης και διά μέσου της βελτίωσης της φορολογικής διοίκησης και του συστήματος Δικαιοσύνης.

4. Πώς θα διοχετευθούν οι πόροι του ΤΑΑ μέσω δανείων;
Στον τομέα των δανείων (€12,7 δισ.) οι πόροι του ΤΑΑ θα διοχετευθούν:

– Στην πράσινη μετάβαση (€4,9 δισ.) και στον ψηφιακό μετασχηματισμό (€2,6 δισ.) όπως αντίστοιχα θα συμβεί στον τομέα των επιδοτήσεων.

– Στην έρευνα και καινοτομία (€1,3 δισ.) μέσω της ενίσχυσης της έρευνας και καινοτομίας αλλά και μέσω της προώθησης πρωτοποριακών και καινοτόμων υποδομών.

– Στην εξωστρέφεια (€3,2 δισ.) μέσω της ενίσχυσης της εξωστρέφειας των επιχειρήσεων προς την τοπική και διεθνή οικονομία.

– Στις συγχωνεύσεις και εξαγορές (€0,7 δισ.) μέσω της δημιουργίας οικονομιών κλίμακας αλλά και της προώθησης συγχωνεύσεων και εξαγορών.

5. Η αξιοποίηση των πόρων του ΤΑΑ θα πρέπει να είναι σε συνάρτηση με τους κανόνες κρατικών ενισχύσεων;
Η αξιοποίηση των πόρων του ΤΑΑ θα πρέπει να είναι σε συνάρτηση με τους κανόνες κρατικών ενισχύσεων που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατά την έναρξη της διαδικασίας αξιολόγησης εξετάζεται η συμβατότητα με τις κρατικές ενισχύσεις και ειδικότερα αξιολογείται η εκάστοτε επένδυση βάσει προσκλήσεων του ΤΑΑ, ενώ ταυτόχρονα εξετάζεται το καθεστώς συμβατότητας της ενίσχυσης και επιλεξιμότητας των δαπανών επί του κόστους επένδυσης. Εν συνεχεία, πραγματοποιείται ο προσδιορισμός του ποσού ενίσχυσης, με βάση επιλεγμένο άρθρο του Γενικού Απαλλακτικού Κανονισμού (ΓΑΚ), όπου εξετάζεται το όριο του ποσού. Εφόσον αφορά συγκεκριμένο είδος επένδυσης, εξετάζεται με βάση ειδικό άρθρο του ΓΑΚ ή βάσει χάρτη περιφερειακών ενισχύσεων (άρθρο 14 – ΓΑΚ). Για ποσά ήσσονος σημασίας, ο προσδιορισμός ενίσχυσης γίνεται διά μέσου διακανονισμού (μέγιστο ποσό €200.000 ανά επιχείρηση για περίοδο τριών ετών). Τέλος, όσον αφορά την εξέταση του ορίου κοινοποίησης, η ωφέλεια (μέγεθος προς ένταση ενίσχυσης) θα πρέπει να είναι σύμφωνη με τα όρια κοινοποίησης, ενώ εάν υπερβαίνει τα όρια κοινοποίησης, γίνεται αναπροσαρμογή της ωφέλειας ή κοινοποίηση της σχετικής υπέρβασης στην ΕΕ.

6. Υπάρχουν επιδοτήσεις που αφορούν τον ιδιωτικό τομέα;
Ναι, υπάρχουν επιδοτήσεις που αφορούν τον ιδιωτικό τομέα, οι οποίες αναμένεται να δημοσιευθούν σταδιακά μέχρι και τα τέλη του 2022. Οι προσκλήσεις επιδοτήσεων περιλαμβάνουν τομείς που καλύπτουν σημαντικό κομμάτι της ελληνικής οικονομίας, ενώ η πράσινη μετάβαση και ο ψηφιακός μετασχηματισμός συνδέονται έμμεσα ή άμεσα με ένα μεγάλο μέρος των εν λόγω επιδοτήσεων.

Ενδεικτικά, να αναφέρουμε δράσεις που αφορούν· «Εξοικονομώ Επιχειρώντας», ψηφιακός μετασχηματισμός μικρομεσαίων επιχειρήσεων, μεταρρύθμιση του συστήματος Clawback, μονάδες παιδικής μέριμνας σε χώρους εργασίας, εγκαταστάσεις συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας, δημιουργία πράσινης βιομηχανίας, υποδομές παροχής και εξοικονόμησης πόσιμου νερού, τουριστική ανάπτυξη, μεταρρύθμιση των ενεργητικών πολιτικών απασχόλησης, μετασχηματισμός στον γεωργικό τομέα κ.ά. Το ποσοστό ενίσχυσης ποικίλλει ανάλογα με το είδος της δράσης και μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να καλύπτει το 100% της δαπάνης. Λόγω του εύρους που καλύπτουν οι πυλώνες του ΤΑΑ, οι επιχειρήσεις που δικαιούνται τις εν λόγω επιδοτήσεις μπορούν να προέρχονται από διάφορους κλάδους, ανάλογα με το είδος της εκάστοτε επιδότησης.

7. Ποιο είναι ένα ενδεικτικό χρηματοδοτικό σχήμα δανείων ΤΑΑ;
Ολόκληρη η διαδικασία υποβολής για τη χορήγηση δανείου θα υποστηριχθεί συνολικά από τα τραπεζικά ιδρύματα, χωρίς να υπάρχει εμπλοκή του Δημοσίου. Τα επενδυτικά σχέδια των επιχειρήσεων δύναται να υλοποιηθούν σύμφωνα με το χρηματοδοτικό σχήμα που έχει οριστεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση, βάσει του οποίου το ανώτερο ποσοστό ενίσχυσης που μπορεί να λάβει μια επιχείρηση από το Ταμείο ανέρχεται στο 50%.

Το ποσοστό ενίσχυσης θα καθοριστεί από το είδος και την κατεύθυνση που θα έχουν οι επιλέξιμες δαπάνες βάσει της κάλυψης κριτηρίων ανά πυλώνα. Αντίστοιχα, τουλάχιστον το 30% του εκάστοτε επενδυτικού σχεδίου θα πρέπει να χρηματοδοτηθεί από εμπορικό δάνειο τραπεζικού ιδρύματος, ενώ τουλάχιστον το 20% του σχεδίου θα πρέπει να χρηματοδοτηθεί από ίδια κεφάλαια, συμπεριλαμβανομένων και τυχόν εισφορών σε είδος έως το 10% του προϋπολογισμού του επενδυτικού σχεδίου.

8. Ποια είναι τα κρίσιμα σημεία για τη λήψη ενός δανείου ΤΑΑ;
Υπάρχουν συνολικά δέκα κρίσιμα σημεία που πρέπει να λάβουν υπ’ όψιν τους οι επιχειρήσεις κατά τη διαδικασία λήψης ενός δανείου ΤΑΑ:

– Όλη η διαδικασία «τρέχει» μέσω των τραπεζών χωρίς εμπλοκή του Δημοσίου (πέραν της αξιολόγησης συγκεκριμένων σημείων από ανεξάρτητο ελεγκτή του Ταμείου).

– Το ελάχιστο επιτόκιο χορήγησης των δανείων του ΤΑΑ ορίζεται στο 0,35%.

– Στα δάνεια εφαρμόζεται η αρχή parri passu μεταξύ τράπεζας και Δημοσίου ως προς τις αποπληρωμές, τις εξασφαλίσεις και τις ζημίες.

– Η διάρκεια του δανείου δεν θα είναι μικρότερη των τριών (3) ετών και μεγαλύτερη των δεκαπέντε (15) ετών, ανάλογα και με τη φύση της επένδυσης.

– Η αξιολόγηση του επενδυτικού σχεδίου θα πραγματοποιείται εντός εύλογου διαστήματος και σε κάθε περίπτωση δεν θα ξεπερνάει τους τέσσερις μήνες.

– Η ενίσχυση θα πρέπει να είναι συμβατή με τους κανόνες και τα όρια των κρατικών ενισχύσεων.

– Δεν προβλέπεται η δυνατότητα αναχρηματοδότησης του ύψους υφιστάμενων δανείων μέσω του ΤΑΑ (εκτός από περιπτώσεις bridge financing για δάνεια ΤΑΑ).

9. Ποιες είναι οι ενδεικτικές επενδύσεις στον πυλώνα εξαγορών και συγχωνεύσεων;
Τα επενδυτικά σχέδια στην κατεύθυνση εξαγορών και συγχωνεύσεων θα πρέπει να στοχεύουν στην ανάπτυξη οικονομιών κλίμακας. Ενδεικτικές επενδύσεις στον πυλώνα εξαγορών και συγχωνεύσεων είναι η συγχώνευση ή εξαγορά επιχείρησης για καθετοποίηση δραστηριότητας και δημιουργία οικονομιών κλίμακας. Αντίστοιχα ενδεικτική επιλέξιμη δαπάνη είναι το κόστος που προκύπτει από τη συγχώνευση ή την εξαγορά μιας επιχείρησης.

Σχετικά με τη μορφή συνεργασίας για:

Yφιστάμενες και νέες επιχειρήσεις:

– Δέσμευση του επενδυτή για συμμετοχή στον νέο ή υφιστάμενο συνεργατικό σχεδιασμό για τα επόμενα πέντε (5) έτη.

– Το 20% των επιλέξιμων δαπανών του ΕΣ αφορούν δαπάνες σύμφωνα με τη σύμβαση συνεργασίας.

– Κύκλος εργασιών νέου προσώπου > 50% κύκλου εργασιών του μεγαλύτερου νομικού προσώπου μεταξύ των συμμετεχόντων (μ.ό. 3 ιστορικών ετών).

Νέο σχήμα «Εξαγορά/Συγχώνευση»:

– Το ΕΣ περιλαμβάνει νέο σχήμα, το οποίο προκύπτει από εξαγορά ή συγχώνευση κατόπιν της Υπουργικής Απόφασης.

– Κύκλος εργασιών νέου προσώπου > 50% κύκλου εργασιών του μεγαλύτερου νομικού προσώπου μεταξύ των συμμετεχόντων (μ.ό. 3 ιστορικών ετών). Αξιολόγηση σε επίπεδο ομίλου.

Το άρθρο Ποιες επενδύσεις και πώς θα χρηματοδοτηθούν εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Τα κεφάλαια του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας έχουν αναμφισβήτητα τον ρόλο του προωθητή της ενίσχυσης της οικονομίας, σε μια περίοδο γεμάτη προκλήσεις και ανατροπές, γι’ αυτό και η ταχεία και αποδοτική απορρόφησή τους, στα ανελαστικά χρονοδιαγράμματα που έχουν τεθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, είναι μονόδρομος.

Τα έργα που θα χρηματοδοτηθούν από το Ταμείο Ανάκαμψης και με τον χαρακτηρισμό τους ως στρατηγικής σημασίας αναλαμβάνουν το ΤΑΙΠΕΔ και το PPF, η αρμόδια Μονάδα του, να ωριμάσουν και να φέρουν εις πέρας μέχρι και την υλοποίηση για πολλά από αυτά, θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στο κομμάτι της ανθεκτικής και βιώσιμης οικονομίας. Είναι μοχλοί ανάπτυξης και επενδύσεων. Αλλά δεν περιορίζονται εκεί. Δεν είναι σημαντικά μόνο με τους τυπικούς οικονομικούς όρους. Εξίσου σημαντική είναι η υψηλή ποιότητα υπηρεσιών που θα απολαμβάνουν οι πολίτες με την ολοκλήρωσή τους.

Έργα πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας υγείας, επιτάχυνση απόδοσης δικαιοσύνης, δράσεις με «πράσινο» χαρακτήρα για τη βελτίωση του περιβάλλοντος και την προστασία των δασών, είναι μερικές από τις αναθέσεις που έχει κάνει η πολιτεία στο ΤΑΙΠΕΔ και θα διαμορφώσουν μια νέα, πιο φιλική, ανθρώπινη και ποιοτική καθημερινότητα για τους πολίτες της χώρας μας.

Τα κεφάλαια του Ταμείου Ανάκαμψης είναι ο τροφοδότης και το PPF του ΤΑΙΠΕΔ γίνεται ο επιταχυντής για να δημιουργήσουμε ένα νέο αποδοτικότερο μοντέλο λειτουργίας και υπηρεσιών των φορέων του Δημοσίου με τελικό αποδέκτη όλους μας.

Είναι χαρακτηριστικό ότι αναλαμβάνουμε να κάνουμε τη μεγαλύτερη παρέμβαση στις υπηρεσίες Υγείας από καταβολής ΕΣΥ, με την ανακαίνιση και αναβάθμιση υποδομών νοσοκομείων με στόχο την επέκταση, τον εκσυγχρονισμό των κτιριακών υποδομών 80 νοσοκομείων της χώρας, καθώς και την προμήθεια νέου ιατροτεχνολογικού εξοπλισμού. Επιπλέον, θα ανακαινιστούν και θα αναβαθμιστούν ενεργειακά οι υποδομές 156 Κέντρων Υγείας, Περιφερειακών και Τοπικών Ιατρείων και Πολυδύναμων Περιφερειακών Ιατρείων της χώρας, ενώ επιπλέον θα αναπτυχθούν δομές για τη διαχείριση των χρόνιων νοσημάτων εντός των Κέντρων Υγείας κ.τ.λ.

Αποδέκτες αυτών των έργων είναι οι πολίτες, που θα δουν την ποιότητα και την αποτελεσματικότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας να βελτιώνονται δραστικά.

Η στέγαση του Πρωτοδικείου Αθηνών και της Εισαγγελίας σε ένα σύγχρονο κτίριο, το οποίο θα πληροί τις σύγχρονες απαιτήσεις για τη λειτουργία της Δικαιοσύνης, θα οδηγήσει σε αναβάθμιση του κύρους της ελληνικής Δικαιοσύνης προς όφελος των πολιτών και των επιχειρήσεων. Με την υλοποίηση του έργου από το ΤΑΙΠΕΔ θα τοποθετηθούν στον ίδιο χώρο όλες οι υπηρεσίες της πολιτικής και ποινικής Δικαιοσύνης, γεγονός που θα οδηγήσει σε καλύτερες συνέργειες και συνεργασία.

Επίσης, φέτος για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια, η χώρα θα υποδεχθεί το καλοκαίρι με δεκάδες δάση και δρυμούς να έχουν καθαριστεί, με δράσεις αντιπυρικής προστασίας σε περιοχές άμεσης προτεραιότητας, με συντηρημένο το δασικό οδικό δίκτυο κ.ά. Είναι ένα έργο που προχωράμε με ταχύτατους ρυθμούς με στόχο τη θωράκιση των δασικών οικοσυστημάτων της χώρας από πυρκαγιές.

Η παροχή υψηλού επιπέδου υπηρεσιών ανοίγει μια νέα σελίδα στις σχέσεις Πολιτείας – πολιτών, οδηγώντας τη χώρα μας στον δρόμο της προόδου και της βιώσιμης ανάπτυξης. Το ΤΑΙΠΕΔ πρωτοστατεί στη δημιουργία αυτού του ευοίωνου μέλλοντος με τους δύο πυλώνες δραστηριότητάς του, την ανάπτυξη και αξιοποίηση της δημόσιας περιουσίας και την ωρίμαση και επιτάχυνση έργων στρατηγικής σημασίας.

*εντεταλμένος σύμβουλος του ΤΑΙΠΕΔ

Το άρθρο Τα έργα του Ταμείου Ανάκαμψης σφραγίζουν την αναβάθμιση υπηρεσιών προς τους πολίτες… Του Παναγιώτη Σταμπουλίδη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.