Δεκαπέντε χρόνια μετά την εμφάνιση της κρίσης, η ελληνική οικονομία προσπαθεί να ξαναφτάσει στο σημείο που – σε πραγματικούς και όχι πληθωριστικούς όρους – ήταν πριν από δεκαπέντε χρόνια περίπου (2008-2009). Σε Ισπανία και Πορτογαλία, το catch-up κράτησε 5-6 χρόνια, μέχρι το 2017.

Στα χρόνια 2010-2023 οι χώρες της ευρωζώνης πέτυχαν αύξηση του πραγματικού εισοδήματός τους (ΑΕΠ) 17%. Στην ίδια περίοδο, η Ελλάδα σημείωσε μείωση (-14%). Το άνοιγμα-χάσμα μεταξύ των δύο ξεπερνάει σήμερα το 31% (στοιχεία ΟΟΣΑ).

Η συζήτηση αυτή με τους αριθμούς είναι άχαρη, δεδομένου ότι ανάπτυξη, για τον απλό πολίτη, δεν σημαίνει μόνο μια θεωρητική αυξητική εξέλιξη κάποιων αφηρημένων οικονομικών μεγεθών, που, επιπροσθέτως, με τα παραπάνω δεδομένα, είναι μελαγχολική.

Επιπλέον, η πραγματική ανάπτυξη συνοδεύεται από αξιακούς κώδικες, θεσμικές λειτουργίες, θετική κουλτούρα (των πολιτών, του πολιτικού συστήματος), αξιοπρέπεια στην καθημερινότητα, ποιότητα ζωής και, τελικώς, από ένα συνολικότερο αποτέλεσμα που κάθε πολίτης το αισθάνεται χωρίς να το ψάχνει.

Στις σημερινές συνθήκες στις οποίες πορευόμαστε, η «δύναμη», με όποια σημασία της λέξης, αναδεικνύεται ως κυρίαρχο χαρακτηριστικό στις διεθνοπολιτικές σχέσεις. Και οι διεθνοπολιτικές σχέσεις καθορίζουν κρίσιμες παραμέτρους της αναπτυξιακής διαδικασίας μιας χώρας: το ΑΕΠ, την απασχόληση, το κόστος ενέργειας, την πολιτική-κοινωνική σταθερότητα, τις ισορροπίες με γειτονικές χώρες, τις οικονομικές επιδόσεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που παίζει μεγάλο ρόλο για την οικονομία μας, τις γεωπολιτικές εντάσεις, τα ρίσκα του αύριο κ.ά.

Με αυτά τα δεδομένα, με την εκτίναξη της διεθνούς αβεβαιότητας και αστάθειας, με την απουσία εμπιστοσύνης για τις επιλογές των παγκόσμιων μεγάλων παικτών – και των γειτόνων μας –, με το δυσανάλογο βάρος που παίρνει η «δύναμη», η «συναλλαγή» και η διαφθορά σε πολλές δυτικές δημοκρατίες σε βάρος θεσμών και καθιερωμένων κανόνων παιχνιδιού, δεν μπορεί να υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι η μεγάλη προτεραιότητά μας είναι με ποιον τρόπο οι πολιτικές μας μπορούν να ενισχύσουν τη «δύναμη» της χώρας, την ανθεκτικότητά της απέναντι σε απρόβλεπτες πιέσεις και αναποδιές, την κοινωνική εμπιστοσύνη και μια αίσθηση συλλογικότητας. Υπάρχει η κυνική έκφραση – την είδαμε και στο Ασφαλιστικό του 2001 και όλα τα επόμενα χρόνια: «who cares» («ποιος νοιάζεται») για το τι θα γίνει σε τρία, πέντε ή δέκα χρόνια. Τις οδυνηρές συνέπειες της διάχυτης αυτής αντίληψης τις εισπράξαμε πολλαπλά. Η στάση αυτή δεν θα έπρεπε «να παίζει ξανά» για κανένα μεγάλο πρόβλημα. Παίζει όμως. Και μπορεί σήμερα κούτσα-κούτσα να πηγαίνουν τα πράγματα καλύτερα, αλλά στην παραμικρή αναποδιά στην παγκόσμια οικονομία, που η Ιστορία στα τελευταία 20 χρόνια έδειξε ότι είναι βέβαιη και όχι απλώς πιθανή, πολλά θα ανατραπούν ξανά, ίσως με τρόπο που δεν θα είναι χαρωπός.

Το 2009 και ό,τι ακολούθησε δεν πρέπει να επαναληφθεί ούτε ως μικρογραφία. Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι αν η πραγματικότητά μας είναι γεμάτη «πρωτιές» ή το αντίστροφο.

Και τα δύο ισχύουν, ούτε ως πρωτιές ούτε ως καταστροφή. Ομως το ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί είναι γιατί δεν πετύχαμε να διαμορφώσουμε μια αποτελεσματική αναπτυξιακή πολιτική, ενώ διαμορφώνουμε πολύ αποτελεσματικές πολιτικές σε πολλά πεδία που δεν σχετίζονται με την οικονομική και πολιτική ανάπτυξη της χώρας (Novartis, ΟΠΕΚΕΠΕ, άλλες σημαντικές τέτοιες προτεραιότητες).

Τι ευθύνες έχει η διακυβέρνηση, οι θεσμοί και εμείς, ως κοινωνία πολιτών, στο να ακολουθήσουμε μια πορεία που αντί να περιορίζεται στη ρητορεία θα έχει την ευθύνη να δει και λίγο πιο μπροστά; Το θεσμικό οικοδόμημα που έχουμε σήμερα είναι σημαντικά πιο αδύναμο από ό,τι στα χρόνια πριν από την κρίση. Είτε δούμε τη διαχρονική του πορεία είτε κάνουμε μια διακρατική σύγκριση με άλλες χώρες σε ό,τι αφορά την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης, τη διαφθορά, το κράτος δικαίου, με βάση στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας, δεν γεμίζουμε υπερηφάνεια.

Επιπλέον, παραδείγματα άλλων χωρών – όχι όλων – δείχνουν μια άλλη κυνική πραγματικότητα: ότι ακόμα και με σημαντική διαφθορά και θεσμικές καταπατήσεις, η (οικονομική και διεθνοπολιτική) δύναμη και οι επιδόσεις μιας χώρας μπορεί να ενισχυθούν.

Η Τουρκία σε όλες τις θεσμικές παραμέτρους είναι σε πολύ χειρότερη κατάσταση απ’ ό,τι η Ελλάδα. Οπως και άλλες χώρες στη ΝΑ Ασία. Ομως, η Τουρκία (και άλλοι) πέτυχε μια απρόβλεπτη εκτίναξη του βάρους και της δύναμής της στα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια. Μεταξύ 2013 και 2024 το (πραγματικό) ΑΕΠ της αυξήθηκε κατά πάνω από 63%, ενώ η Ελλάδα κατά περίπου 14%. Δεν θέλω να ζω στο τουρκικό πολιτικο-οικονομικό μοντέλο. Ομως, θα ήθελα να κατανοήσω πώς εξηγείται η διαφοροποίηση αυτή.

Τι εξηγεί ότι μεταξύ 1991 και 2023 η ετήσια ροή κοινοτικών πόρων και τα νέα δάνεια κάθε χρονιάς αντιπροσώπευαν σχεδόν 10% του ΑΕΠ της χώρας μας, αλλά ο μέσος ετήσιος ρυθμός μεγέθυνσης που πετύχαμε ήταν μόλις 1%;

Τι έγινε με τα κεφάλαια αυτά;

Ο Joel Mokyr, ένας από τους τρεις νομπελίστες οικονομολόγους του 2026, κέρδισε το κορυφαίο αυτόν τίτλο επειδή αφιέρωσε σημαντικό τμήμα τους έργου του στην «κουλτούρα της ανάπτυξης», όπως και άλλοι, βέβαια, στο παρελθόν.

Γιατί, σήμερα, αυτό θεωρήθηκε σημαντικό; Η απάντηση είναι γιατί οι φιλελεύθερες δημοκρατίες δεν δείχνουν να ανταποκρίνονται στις σημερινές κοινωνικές απαιτήσεις, απειλές και αδυναμίες, γιατί η διαφθορά, οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες εντείνονται επικίνδυνα.

Επίσης, γιατί οι κυβερνήσεις είτε αδιαφορούν να λύσουν προβλήματα είτε τα σπρώχνουν στο απώτερο μέλλον, στους «επόμενους», εμπεδώνοντας μια γκρίζα ζώνη κοινωνικής δυσανεξίας και πεποίθησης ότι η πολιτική και το «επάνω τμήμα» της κοινωνίας έχουν ελάχιστο ενδιαφέρον για «ό,τι είναι κάτω από τη μέση».

*Ο κ. Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ, πρώην υπουργός

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ (ΟΤ) – ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ

Πηγή: ot.gr

Το άρθρο Ανάπτυξη, θεσμοί, κώδικες αξιών… Του Τάσου Γιαννίτση εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Δημογραφικό, γήρανση και συρρίκνωση εργατικού δυναμικού, δείχνουν μια κοινωνία και ένα πολιτικό σύστημα με ισχυρά συμπτώματα αδράνειας και αυταρέσκειας, που αδυνατεί να αποτρέψει ή να μετριάσει έναν τόσο ισχυρό κίνδυνο και τις συνέπειές του. Η χώρα έχει σήμερα ένα πληθυσμιακό έλλειμμα εκατοντάδων χιλιάδων προσώπων: περίπου 600 χιλ. σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό που είχε το 2011 και περίπου 1 εκατ. σε σχέση με τον ενεργό πληθυσμό, αντίστοιχα.

Δημογραφικό και γήρανση εκδηλώνονται σε μια χώρα, η οποία διολισθαίνει όχι προς τα πίσω αλλά, ακόμα χειρότερα, προς τα εμπρός, προς ένα νέο σύνολο καταστάσεων που συνδέονται με όλο και πιο ευάλωτες και επικίνδυνες τάσεις που επηρεάζουν με προβληματικό τρόπο όλες τις μεγάλες εθνικές μας εξελίξεις και που για να ανατραπούν, χρειάζεται μια γενική κοινωνική και πολιτική εγρήγορση.

Η οικονομική κρίση του 2009 έπαιξε καταλυτικό ρόλο. Οδήγησε στη φυγή εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων (250-300 χιλ. σε καθαρή βάση) και επηρέασε σοβαρά και τη γεννητικότητα. Βλέπουμε σήμερα πόσο μια κρίση στην οποία με ελαφρότητα οδηγηθήκαμε, έχει επιπτώσεις οι οποίες είναι πολύ πιο βαριές και από την οικονομική και πολιτική κατάρρευση που βιώσαμε. Η διολίσθηση αυτή είναι πάντως και αποτέλεσμα του πολιτικού αρνητισμού να καθορίσει και να υπηρετήσει ένα πλέγμα μεγάλων στόχων, οι οποίοι θα εμπνεύσουν σοβαρές παρεμβάσεις, θα ωθήσουν την κοινωνία προς τα εμπρός και θα εκφράσουν μεγάλες εθνικές προτεραιότητες, όπως είχαμε σε τρεις σημαντικές προγενέστερες φάσεις της μεταπολίτευσης (1974-2004).

Το πρόβλημα της γήρανσης του πληθυσμού συνδέεται ευθέως με τη χαμηλή πολιτική προτεραιότητα στην αντιμετώπιση των προβλημάτων των νέων ηλικιών, τις ευκαιρίες όσων είναι κάτω των 40 ετών να βρουν εργασία στο εξωτερικό, τις χαμηλές μισθολογικές αμοιβές και τα προβλήματα στέγασης των νέων εργαζομένων, με μια γενικευμένη διαφθορά στον τρόπο λειτουργίας της κοινωνίας και της πολιτικής, που απογοητεύει και απομακρύνει ιδίως το νεότερο και πιο μορφωμένο πληθυσμό και όσους θέλουν να κρατήσουν ένα επίπεδο αξιοπρέπειας. Συνδέεται, επίσης, με την ιδεοληπτική και μυωπική μη-αντιμετώπιση του μεταναστευτικού ζητήματος στη χώρα και την προβληματική αντιμετώπιση όσων μεταναστών και των παιδιών τους έχουν εγκατασταθεί και ενσωματωθεί εδώ και χρόνια στον ελληνικό χώρο.

Μεταξύ του Δημογραφικού και του τρόπου που λειτουργούν η πολιτική και η οικονομία υπάρχουν στενές αλληλεξαρτήσεις. Όσο διάστημα η πολιτική θα ρίχνει το βάρος σε σχήματα τύπου ΟΠΕΚΕΠΕ και η διαφθορά και τα εύκολα και υψηλά εισοδήματα τέτοιου τύπου θα κερδίζουν απέναντι στα εισοδήματα από την παραγωγική διαδικασία, η πραγματικότητα θα επιβαρύνεται.

Όμως, το παίγνιο των επιφανειακών κινήσεων τελείωσε. Η απάντηση στην πρόκληση δεν είναι κάποια επιφανειακά μέτρα που θα ανακυκλώνονται κάθε 2-3 χρόνια, όταν θα έχει φανεί -για άλλη μια φορά- ότι ήταν αναποτελεσματικά. Χρειάζεται μακρύς χρόνος, συνέχεια και συνέπεια της πολιτικής από διαδοχικές κυβερνήσεις.

Επιπλέον, το σύνθημα δεν είναι «γεννάτε γιατί χανόμαστε». Είναι «να ξυπνήσουμε γιατί χανόμαστε», και όχι μόνο στο Δημογραφικό. Θέλει το κράτος να αλλάξει τον τρόπο λειτουργίας των δημόσιων φορέων, θέλει να αναβαθμίσει το σύστημα υγείας και τα πανεπιστήμια; Θέλει να βελτιώσει την ασφάλεια των πολιτών που κάθε μέρα πλήττεται ή τις συνθήκες ζωής των πιο επιβαρυμένων στρωμάτων της κοινωνίας; Η απάντηση που δίνει η ίδια η πραγματικότητά μας είναι μονοσήμαντη: δεν θέλει, δεν ξέρει, δεν αντέχει τέτοιες αλλαγές.

Συχνά αναφέρεται ότι τα κενά στην αγορά εργασίας μπορεί να καλυφθούν αν περισσότερος γυναικείος πληθυσμός επιλέξει ή αναγκαστεί να εργαστεί. Όμως, όταν λόγω χαμηλών αμοιβών εργασίας και έλλειψης κοινωνικών υποδομών πιέζεται τμήμα του γυναικείου πληθυσμού να μετατοπιστεί στην αγορά εργασίας χωρίς μορφές κοινωνικής υποστήριξης και υποδομών, η γεννητικότητα πλήττεται ακόμα περισσότερο.

Η Ελλάδα πλέον χάνει σε όλα τα πεδία του Δημογραφικού. Χάνει στα πρόσωπα υψηλής εξειδίκευσης, χάνει και στα πρόσωπα χαμηλής εξειδίκευσης, που αδυνατεί να συγκρατήσει. Χάνει και γενικότερα, καθώς το πρόβλημα της γήρανσης δεν είναι αριθμητικό ή πρόβλημα ισοζυγίου μεταναστευτικών ροών και γεννήσεων.

Θέτει, επίσης, το τεράστιο ζήτημα της γλώσσας, της ιστορικής συνέχειας, συνείδησης, των πολιτισμικών δεσμών κατοίκων και χώρας, των αξιών και της συνεκτικής πορείας μας ως έθνος. Η δημογραφική υπεργήρανση θέτει εντελώς νέα προβλήματα.

Με αναλογία ηλικιωμένων-νεότερων ηλικιών σχεδόν 0,9:1 (δηλαδή ηλικίες πάνω από 65 προς 18-65 ετών), όσοι εργάζονται θα σημαίνει ότι ίσα-ίσα θα διασφαλίζουν μια σύνταξη στους πρώτους; Ποια «χέρια» θα τους φροντίζουν στο σπίτι; Θα μπορούν οι εργαζόμενοι μεγάλης ηλικίας να αναλάβουν επενδύσεις με ρίσκο, να κατανοήσουν και να προωθήσουν τεχνολογικές αλλαγές και καινοτομίες και να προωθήσουν την ανάπτυξη;

Σε τελική ανάλυση, το Δημογραφικό δεν είναι μόνο μια σχέση νεότερων και μεγαλύτερων ηλικιών, αλλά του συνολικού τρόπου που θα λειτουργεί και θα πορεύεται η κοινωνία μας σε ένα μελλοντικό περιβάλλον θεαματικών ανατροπών. Ο μετριασμός του Δημογραφικού θα εξαρτηθεί από το αν μπορεί να δημιουργηθεί ένα συνολικό περιβάλλον, στο οποίο θα είναι βελτιωμένα όχι απλώς κάποια αριθμητικά δεδομένα αλλά βασικές σχέσεις και αξίες που αγγίζουν ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Συνεπώς, θα ήταν σωστό να προσθέσουμε «στο κάδρο» των κρίσιμων παραγόντων και τα οικονομικά-κοινωνικά αποτελέσματα της «συνολικής διακυβέρνησης».

*Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής ΕΚΠΑ και πρώην υπουργός

Πηγή: euro2day.gr

Το άρθρο Δημογραφικό: Η αυριανή εθνική μας κρίση… Του Τάσου Γιαννίτση εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου

Όταν πρωτογνώρισα τον Τάσο Γιαννίτση, πριν πολλά χρόνια, , ο βασικός του προβληματισμός, ήταν αυτός με τον οποίον ξεκινά η εισαγωγή του στο βιβλίο του και στην οποίαν, μεταξύ άλλων γράφει:

«Από την αρχή της μεταπολεμικής περιόδου, τα μεγάλα ερωτήματα της οικονομικής πολιτικής ήταν πώς η Ελλάδα, μια χώρα που τότε κατατασσόταν στις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες, θα προωθούσε την οικονομική της ανάπτυξη, πώς θα ξεπερνούσε τα πλήγματα της Κατοχής και της εμφύλιας σύγκρουσης και πώς θα εξελισσόταν κοινωνικά και πολιτικά στα χνάρια των τότε αναπτυγμένων χωρών. Η διαδρομή που ακολούθησε ήταν αυξητική, αλλά όχι με γραμμικό τρόπο. Εκτός από ταλαντώσεις ή παρεκκλίσεις, που κάθε χώρα βιώνει, η πορεία της χώρας βρέθηκε αντιμέτωπη με τρία θεμελιακά ρήγματα: την κατάργηση της δημοκρατίας και την επιβολή δικτατορίας το 1967, την απόπειρα κατάλυσης της πολιτειακής τάξης στην Κύπρο με τη συνακόλουθη τουρκική εισβολή και την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα, το 1974, και την οικονομική κατάρρευση του 2009-2010.

Το 1983, σε ένα από τα πρώτα κείμενά μου για την ανάπτυξη της χώρας, σε μια περίοδο στην οποία κρίση, αποβιομηχάνιση και πολιτικές ανακατατάξεις άλλαζαν ριζικά το τοπίο μέσα στο οποίο κινούνταν η οικονομία, θεωρούσα ότι «η σημερινή περίοδος είναι μια από τις στιγμές που διευκολύνουν την αναλυτική θεώρηση και τις πολιτικές επιλογές, που επιτρέπουν να μπουν οι βάσεις για μια νέα μορφή ανάπτυξης. Οι επιλογές που τελικά θα γίνουν, και ο τρόπος με τον οποίο η οικονομία θα πετύχει να ξεπεράσει την κρίση αυτή, θα προσδιορίσουν για σημαντικό διάστημα το είδος, τη μορφή, τις προοπτικές και τα όρια της κοινωνίας που θα διαμορφωθεί, όπως οι επιλογές που έγιναν την πρώτη μεταπολεμική δεκαετία προσδιόρισαν τη μετέπειτα πορεία της ελληνικής ανάπτυξης». Τότε, ακόμα, υπήρχαν βεβαιότητες, υπήρχαν χώρες, η εξέλιξη των οποίων μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για την Ελλάδα, υπήρχαν κενά που ήταν ρεαλιστικό ή υπήρχε η προσδοκία ότι θα μπορούσαν να καλυφθούν, έστω εν μέρει.

Πενήντα χρόνια αργότερα, σήμερα, θα ήταν σκόπιμο να γίνει ένας ειλικρινής απολογισμός. Γιατί αυτή η αντίθεση μεταξύ προσδοκιών και μαχητικότητας για κάτι καλύτερο (το 1974) και κατάρρευσης (το 2009-2010); Τι προσέθεσαν τόσες γενιές σε όσα παραλάβαμε το 1974; Δημοκρατικούς θεσμούς με ισχυρές αδυναμίες; Υλικό πλούτο και ευημερία; Αξίες; Ένα αποτελεσματικό κράτος; Ένα κοινωνικό κράτος; Μια ισχυρότερη διεθνοπολιτική παρουσία; Απρονοησία και ουτοπικές ψευδαισθήσεις; Ένα μείγμα των παραπάνω;»

Στα ερωτήματα αυτά και στον γόνιμο προβληματισμό που εμπεριέχουν, ο συγγραφέας απαντά με έναν μοναδικό περιγραφικό τρόπο, ο οποίος πριν από όλα δείχνει άνθρωπο με βαθιά κριτική σκέψη και απαλλαγμένη ιδεολογικών στερεοτύπων γνώση.

Όπως γράφει ο ομότιμος καθηγητής Οικονομικών Επιστημών του ΕΚΠΑ Κώστας Κωστής στα Προλεγόμενα του βιβλίου, «ο Τάσος Γιαννίτσης, δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις στο ελληνικό κοινό. Η πρόσφατη υποψηφιότητά του για το αξίωμα της Προεδρίας της Δημοκρατίας αποτελεί, ανεξαρτήτως του αποτελέσματος, την κορύφωση μιας ακαδημαϊκής και πολιτικής σταδιοδρομίας ιδιαίτερα ζηλευτής. Ωστόσο, στο πέρασμα των χρόνων η πολιτική σταδιοδρομία είναι εκείνη που αφήνει το αποτύπωμά της σε σχέση με το όνομα του Τάσου Γιαννίτση και πολύ λιγότερο η επιστημονική. Μοιραία συνέπεια, θα πουν πολλοί, και δεν θα έχουν, ως έναν βαθμό, άδικο. Η «μεταρρύθμιση Γιαννίτση» είναι εκείνη που έχει μείνει και μνημονεύεται σε σχέση με το πρόσωπο του, τη στιγμή που σωρεία άλλων παρεμβάσεων του στην πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας παραμένουν παραγνωρισμένες. Στην ίδια λογική και η επιστημονική παραγωγή του υποβαθμίζεται πολύ συχνά σε σύγκριση με την πολιτική δραστηριότητα του.

Και όμως ο Τάσος Γιαννίτσης, ακόμη και στις εποχές που ήταν «φορτισμένος» και επιβαρυμένος με άλλα, πολιτικά ως επί το πλείστον καθήκοντα, δεν σταμάτησε να κάνει πολιτικές παρεμβάσεις με ακαδημαϊκό περιεχόμενο, δηλαδή να δημοσιεύει βιβλία και γενικότερα κείμενα που αφορούσαν την οικονομική και κοινωνική ζωή της χώρας».

Ασφαλώς δε, αυτό κάνει και σήμερα ο συγγραφέας, μέσα από προσωπικές μαρτυρίες για τη διαδικασία οικονομικού μετασχηματισμού που πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Και με βάση αυτές τις εμπειρίες και γνώσεις που απέκτησε στην διάρκεια της περιόδου που περιγράφει, ο Τάσος Γαννίτσης επισημαίνει ότι η χώρα βρέθηκε σε «ιδεολογική και πολιτική διάσταση με βασικά στοιχεία-κλειδιά της σύγχρονης ανάπτυξης, καθώς χαρακτηρίστηκε από έναν ιδιότυπο αρνητισμό για πολιτικές όπως»: α} η ενίσχυση του παραγωγικού της συστήματος μέσα από μεταρρυθμίσεις ενός ευρύτερου φάσματος σχέσεων, όπως εκπαιδευτικό σύστημα, έρευνα-καινοτομία, φορολογικό σύστημα, κοινωνική προστασία, παραοικονομία, φοροδιαφυγή, επίτευξη εύκολου κέρδους και προσόδων, β}. αναπροσανατολισμός των επενδύσεων από συγκριτικά εύκολες και τεχνολογικά απλές δραστηριότητες που οδηγούν σε ανθεκτικότερες επιχειρήσεις και θέσεις εργασίας υψηλότερης προστιθέμενης αξίας, γ}. ενίσχυση της εξωστρέφειας, ώστε οι ελληνικές επιχειρήσεις να επωφεληθούν από τις διεθνείς αγορές, δ}. ανεύρεση συναινετικών διαδικασιών μεταξύ κοινωνικών εταίρων, ώστε να υπάρξει σύγκλιση απόψεων σε κρίσιμα ζητήματα και ε}. η συγκρότηση ενός κράτους που θα μπορούσε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης.»

Και το ερώτημα που τελικά θέτει στον ίδιο τον εαυτό του ο Τάσος Γιαννίτσης και συνοψίζει όλη τη συλλογιστική του βιβλίου του βρίσκεται στις εξής λίγες γραμμές: «Δεν αναρωτιόμαστε γιατί η άρνηση μας να ακολουθήσουμε μια ρεαλιστική γραμμή χωρίς ψευδαισθήσεις για το αύριο οδηγεί συστηματικά σε αυτό που φοβόμαστε: μια πραγματικότητα που σταθερά διαψεύδει τις συλλογικές προσδοκίες μας για το μέλλον».

Και από την άποψη αυτή, ο Τάσος Γιαννίτσης, θα έπρεπε ίσως να ηγηθεί μιας προσπάθειας που θα επέτρεπε σε ευρύ κοινωνικό επίπεδο να γίνουν γνωστές οι πραγματικές προκλήσεις της εποχής μας.

Γεωπολιτικές ανακατατάξεις, μεταναστευτικά ρεύματα, τεχνητή νοημοσύνη, ασιατική ανάδυση στο νέο διεθνή καταμερισμό της εργασίας, υπερπληθυσμός της Αφρικής, πρόκληση της μακροζωίας, πολιτιστική κρίση του δυτικού κόσμου, υβριδικοί πόλεμοι και άνοδος του αυταρχισμού, είναι μια σειρά από καίριες προκλήσεις, που κάθε άλλο παρά συνάδουν με την εγχώρια γελοιότητα της πολιτικής αντιπαράθεσης και τη σταδιακή έκπτωση μιας δημοσιογραφίας που μάχεται τη μάθηση.

Ακόμα χειρότερα, όσο στη χώρα θα παραμένουν στο προσκήνιο οι δυνάμεις που ακύρωσαν «τη μεταρρύθμιση Γιαννίτση» των αρχών του 21^ου αιώνα, το μέλλον της θα παραμένει στην καλύτερη περίπτωση μέγα ερωτηματικό.

Το άρθρο ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ – ΥΠΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΑΣΟΥ ΓΙΑΝΝΙΤΣΗ… Του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Ειδικά σε ό, τι αφορά τους δασμούς, ο καθηγητής εκτιμά ότι «είμαστε σε μια φάση διαπραγματευτική. Ο Τραμπ νομίζει ότι θα περάσουν έτσι οι δασμοί. Φυσικά θα υπάρχει αντίλογος και υπάρχει ήδη. Αυτό θα καταλήξει κάπου. Κανείς δεν θα πάει σε σκληρή σύγκρουση. Όμως, μια ισχυρή σύγκρουση είναι ικανή να δημιουργήσε προβλήμταα και στην αμερικανική και στην παγκόσμια οικονομία».

Οπως εξήγησε, οι επιλογές του Τραμπ είναι ενδεικτικές ενός ηγεμόνα, αυτού του μεταπολεμικού κόσμου, ιδιαίτερα εξασθενημένου. «Αυτές τις κινήσεις δεν τις κάνει κάποιος που είναι πραγματικός ηγεμόνας. Δείχνει ότι έχει ανάγκη από μέτρα που δεν έχει χρησιμοποιήσει ποτέ και προσφεύγει σε αυτά».

Μιε μεγάλη παράπλευρη αρνητική επίδρση για τις ΗΠΑ και τον Τραμπ, σύμφωνα με τον κ. Γιαννίτση, θα είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης στο δολάριο, μια εξέλιξη που θα φέρει ανακατατάξεις στο παγκόσμιο σύστημα με την ανάδειξη άλλων περιοχών και ενώσεων χωρών.

Επιπτώσεις στην ελληνική οικονομία

Σε ό, τι αφορά την Ελλάδα, ανέφερε ότι «το πρόβλημα δεν είναι οι δασμοί σε κάποια ελληνικά προϊόντα, που, εάν τα πράγματα μείνουν εκεί που έχει λεχθεί, είναι ελέγξιμα» και έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στις δευτερογενείς επιπτώσεις που θα επηρεάσουν τη χώρα μας, ξεκινώντας από την ΕΕ. Εάν, είπε, η ΕΕ, που είναι ο μεγαλύτερος προορισμός ελληνικών προϊόντων, προχωρήσει σε συνθήκες ύφεσης λόγω των αμερικανικών δασμών, θα δημιουργήσει και στην ελληνική οικονομία πρόβλημα. Σύμφωνα με τον ίδιο, εάν επαληθευτούν οι εκτιμήσεις απώλειες της τάξης του 0,4% – 0,5% στο ελληνικό ΑΕΠ, είναι πολύ σημαντικό ποσοστό, επί του 2% στο οποίο υπολογίζεται η ανάπτυξη.

«Η Ελλάδα είναι προτελευταία στην ΕΕ σε όρους κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Το 2025 ήταν στη 14η θέση και τώρα είναις την 26η. Τα πράγματα για εμάς δεν είναι τα καλύτερα. Αν όλη αυτή αναστάτωση σε βρει σε μια κατάσταση που μόλις βγήκες από δύο μεγάλες κρίσεις, αλλά και σε μια κατάστη που έχεις σοβαρά προβλήματα -και η Ελλάδα έχει- πρέπει να σκεφτείς πολύ περισσότερο τι επιπτώσεις μπορείς να έχεις: πρώτον αύξηση στις τιμές των προϊόντων, δεύτερον να μειωθούν οι εξαγωγές, τρίτον να υποστούμε αρνητικές επιδράσεις στον ρυθμό μεγέθυνσης λόγω του περιορισμού της ανάπτυξης στην ΕΕ, ως μεγαλύτερου αγοραστή ελληνικών προϊόντων, τέταρτον επιπτώσεις στην απασχόληση και στους μισθούς», είπε χωρίς περιστροφές ο κ. Γιαννίτσης.

Διατύπωσε, όμως, την άποψη ότι ενώ σίγουρα θα επηρεαστεί η κατανομή εισοδήματος στην Ελλάδα, οι μειώσεις του μέσου εισοδήματος μπορεί να έρθουν λόγω πληθωρισμού, δεν θα υπάρξουν, όμως, «αυτήν τη στιγμή» πραγματικές μειώσεις.

Πώς πρέπει να απαντήσει η Ελλάδα

Ερωτηθείς από τον δημοσιογράφο του ΟΤ πώς πρέπει να απαντήσει η Ελλάδα σε ό, τι καινούργιο φέρνουν οι καιροί που διανύουμε, ο κ. Γιαννίτσης ήταν κατηγορηματικός: «Δίνοντας έμφαση σε κάτι που δεν έχει δώσει έμφαση [η χώρα] για όλα τα χρόνια μετά την οικονομική κρίση. Και αυτό είναι οι επενδύσεις», οι οποίες, όπως τόνισε, αυξάνονται, μεν, από ένα πολύ χαμηλό επίπεδο, δε. «Είναι το τελευταίο στην ΕΕ και παρασάγκας χαμηλότερο από αυτό που είχαμε πριν την κρίση ως ποσοστό του ΑΕΠ».

Ο ίδιος, απέδωσε το γεγονός ότι οι επενδύσεις δεν έχουν «ξεκολλήσει», σε ζητήματα που έχουν να κάνουν με την αβεβαιότητα που γεννούν οι εσωτερικές συνθήκες στην Ελλάδα και όχι μόνο οι εξωτερικές. Στην Ελλάδα, οι θεσμοί αλλάζουν κάθε τόσο και αυτό λειτουργεί ανασταλτικά στις επενδύσεις, είπε.

Δεν έχουμε βγει από την κρίση

«Τα μέτρα που έχουν παρθεί είναι ανεπαρκή. Αν τα μετρήσουμε με άλλες χώρες είμαστε πολύ πίσω. Ας δούμε τι έγινε στην Ισπανία και στην Πορτογαλία που ήταν επίσης σε κρίση. Εμείς ό, τι και να λένε ακόμη δεν έχουμε βγει από την κρίση. Πολλά μεγέθη μας είνμαι πολύ χαμηλότερα από ό, τι το 2008- 2009. Είμαστε ακόμη πίσω», υπογράμμισε μεταξύ άλλων ο κ. Γιαννίτσης.

Αναφερόμενος στις επενδύσεις στο real estate, χαρακτήρισε «τεράστια κηλίδα» τα ακίνητα. «Η ανάπτυξη της Ελλάδας», εξήγησε, «σε υπερβολικό βαθμό στηρίζεται στο real estate. Αυτή δεν είναι πάντα επένδυση. Είναι εν μέρει επένδυση», για να προσθέτει ότι «πρέπει να πάμε σε παραγωγικές δραστηριότητες με υψηλή παραγωγικότητα».

Πηγή: ot.gr

Το άρθρο OT Delphi Economic Forum X – Γιαννίτσης (ΕΚΠΑ): Η Ελλάδα δεν έχει βγει ακόμη από την κρίση εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Του Aθαν. Χ. Παπανδρόπουλου

Η επιλογή του ΠΑΣΟΚ να προτείνει τον Τάσο Γιαννίτση για υποψήφιο πρόεδρο της Δημοκρατίας, φέρνει στη σκέψη τη γνωστή ρήση: «κάλλιο αργά παρά ποτέ». Με 25 χρόνια καθυστέρηση, το ΠΑΣΟΚ, αναγνωρίζει, πόσο λάθος ήταν η τότε επιλογή του να απορρίψει την ασφαλιστική μεταρρύθμιση του τότε υπουργού εργασίας, με αποτέλεσμα έξι χρόνια αργότερα η χώρα να μπει στο δρόμο της πτώχευσης.

Ακόμα χειρότερα, η μη αποδοχή εκείνα τα χρόνια της ασφαλιστικής μεταρρύθμισης Γιαννίτση, εμπόδισε και την πραγματοποίηση βαθύτερων μεταρρυθμίσεων, σε μια φάση όπου η παγκόσμια οικονομία και μαζί με αυτήν και η ευρωπαϊκή, έμπαιναν σε μια περίοδο δημογραφικών αλλαγών αλλαγών και τεχνολογικών μετασχηματισμών.

Υπό αυτή την έννοια, η ακύρωση της ασφαλιστικής μεταρρύθμισης το 2001 αποτελεί τραγικό λάθος εθνικής πολιτικής, για το οποίο η ευθύνη φέρουν όλο το μεταπολιτευτικό πολιτικό σύστημα και μια πρωτοφανής λαϊκή ανευθυνότητα.

Είναι όντως θλιβερό να βλέπει κανείς γονείς να υπονομεύουν το μέλλον των παιδιών τους για λόγους συντεχνιακής πολιτικής και εφήμερης κομματικής «δόξας».

Και πάνω στο τεράστιο αυτό θέμα, πριν λίγες μέρες, ο Τάσος Γιαννίτσης, πριν ακόμα προταθεί από το ΠΑΣΟΚ για το ύπατο αξίωμα στην Ελλάδα, έγραφε τα ακόλουθα στην «Καθημερινή»:

«…….Κανένα Ασφαλιστικό και κανένα μεγάλο θέμα δεν μπορεί να επιβληθεί, αν μια κοινωνία και οι οργανωμένες συνιστώσες της αντιδρούν λυσσαλέα. Και αυτό συνιστά και κεντρικό στοιχείο της δημοκρατίας. Η υπόθεση ότι θα μπορούσε να περάσει το Ασφαλιστικό επειδή θα πίεζε ο πρωθυπουργός είναι ουτοπική Όταν μεγάλα τμήματα της κοινωνίας και όλο το πολιτικό σύστημα, σωστά ή λανθασμένα, αντιδρούν, πρέπει να βρεθεί διέξοδος που να αποτρέψει διχασμούς και αποσταθεροποιήσεις Το 2001 η κοινωνία ήταν σε πολύ διαφορετικά μήκη κύματος Η νίκη της ΟΝΕ ήταν μεθυστική και δεν άφηνε χώρο για καμιά ανησυχία. Μια εμμονή στην επιβολή της ασφαλιστικής μεταρρύθμισης, πέρα από το ότι θα αποτύγχανε, θα οδηγούσε άμεσα σε κυβερνητική αποσταθεροποίηση ή και κατάρρευση, θα έδινε πρόσχημα σε άλλες προσωπικές φιλοδοξίες για αρχηγισμούς, θα μπλοκάριζε το έργο της περιόδου 2001- 2004 που ακολούθησε και θα έριχνε τη χώρα σε έναν ακόμα κύκλο παλινδρόμησης, ακριβώς τη στιγμή που μόλις είχε ορθοποδήσει.

Οι αντιδράσεις στο Ασφαλιστικό εκφράζουν την αναζήτηση ενός άλλοθι για όσους συνέβαλαν στη συνολική οικονομική, κοινωνική και πολιτική κατάρρευση που ακολούθησε Πρακτικά, για το Ασφαλιστικό κατασκευάστηκε ένα διπλό αντιφατικό αφήγημα. Πρώτον, ότι οι αντιδράσεις εκείνες οδήγησαν σε μια μεγάλη νίκη ενάντια στην πρόθεση συρρίκνωσης δικαιωμάτων Αποσιωπάται το παράλληλο τεράστιο κοινωνικό κόστος που έφερε η «νίκη» εκείνη για τη χώρα, όχι μόνο για τους συνταξιούχους, αλλά και για τους εργαζομένους, τους νέους, την ανάπτυξη, όλους. Δεύτερον ότι ο τότε πρωθυπουργός έφταιγε γιατί δεν τίναξε το 2001 την πορεία της χώρας στον αέρα, προκειμένου να ξεπεράσει τα πρωτόγνωρα πολιτικά εμπόδια που του είχαν στήσει όσοι στη συνέχεια τον επέκριναν για το ότι επέμεινε στον στόχο του. Η επίκριση του Κ. Σημίτη ότι δεν εμπόδισε την ανατροπή της ασφαλιστικής μεταρρύθμισης είναι μια μεγάλη πολιτική φάρσα. Τα δεδομένα του Ασφαλιστικού για πολλά χρόνια μετά το 2001, μέχρι και σήμερα, είναι δραματικά χειρότερα από ό,τι ήταν το 2001…

Το Ασφαλιστικό παρέμεινε και αβγάτισε. Η χρηματοδότηση των ελλειμμάτων του από 2% περίπου το 2000 αυξήθηκε στο 4,5% το 2009 και στο 7,1% το 2022. Με την κρίση οι συντάξεις περικόπηκαν σε ατομικό επίπεδο κατά 15% μέχρι 50%, τα ποσοστά αναπλήρωσης σε σχέση με τους μισθούς συρρικνώθηκαν από το 100%-110% το 2001, στο 50%-57% το 2018, και μάλιστα με μισθούς χαμηλότερους κατά τουλάχιστον 20% σε σχέση με πριν. Σήμερα το Ασφαλιστικό επηρεάζει την ανάπτυξη, τις επενδύσεις, την ανεργία, τα δημοσιονομικά, το χρέος και αποτελεί ένα τεράστιο βάρος που πλέον λειτουργεί αθροιστικά με το βάρος που προκαλούν νέες και παράλληλες απειλές (υπογεννητικότητα, γήρανση, κλιματική αλλαγή, ενεργειακά, υπερχρέωση, ανεργία κ.ά.), που στο παρελθόν δεν υπήρχαν ακόμα.

Η Ελλάδα το 2009 κατέρρευσε. Μεταξύ 2009 και 2019 (πριν από την κρίση του κορωνοϊού), σε σύγκριση με το 2008, χάθηκαν λόγω μείωσης του ΑΕΠ σε σύγκριση με το 2008, αθροιστικά 533 δισεκατ. ευρώ (48 δισεκατ. ευρώ κάθε χρόνο). Η ανεργία έπληξε εκατοντάδες χιλιάδες άτομα, οι συντάξεις μειώθηκαν δραστικά, αλλά και οι μισθοί και όλα τα εισοδήματα. Αυτό ήταν το έπαθλο της νίκης από τη ματαίωση της ασφαλιστικής μεταρρύθμισης του 2001. Ας μη μείνουμε σε αριθμούς. Αλλά ας κατανοήσουμε ότι το κόστος της απερισκεψίας και της δήθεν κοινωνικής ευαισθησίας σε έναν κόσμο που αδυνατεί να επιδοθεί σε εκτιμήσεις και υπολογισμούς, σημαίνει αναλγησία.

Στην πραγματικότητα, τίποτα δεν διασφαλίζει και ότι, αν είχε περάσει η μεταρρύθμιση του 2001, θα είχε αποτραπεί η κρίση. Είναι αναρίθμητες οι περιπτώσεις νομοθετημάτων που, αφού ψηφιστούν, δεν εφαρμόζονται ή ακυρώνονται στην πράξη από επόμενες αποφάσεις, οπότε τα πράγματα μένουν ως έχουν. Ακόμα και αν ο Κ. Σημίτης κατάφερνε να περάσει την ασφαλιστική μεταρρύθμιση, το πιο πιθανό είναι ότι στη συνέχεια αυτή θα ακυρωνόταν ή με κάποιον τρόπο θα πάγωνε. Υπάρχει επίσης και το ενδεχόμενο τα ελλείμματα που θα είχαν εξοικονομηθεί από το Ασφαλιστικό, να είχαν δώσει τη δυνατότητα q$. κυβερνήσεις να αυξήσουν τα ελλείμματα για άλλους σκοπούς, οπότε, από αναπτυξιακή σκοπιά, η κατάσταση θα ήταν ίδια. Όμως η κατάρρευση δεν θα είχε προκληθεί από το Ασφαλιστικό και η κατανομή των συνεπειών και των βαρών θα ήταν διαφορετική………».

Όλα αυτά όμως, ως φαίνεται, είναι ψιλά γράμματα για ένα πολιτικό – μιντιακό σύστημα που προτιμά να χαϊδεύει αυτιά και να υπόσχεται φύκια για μεταξωτές κορδέλες. Και γιατί όχι, όταν σε λαϊκό επίπεδο, το αίσθημα της προσωπικής ευθύνης έχει πάει περίπατο.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Τάσος Γιαννίτσης, λαμπρός επιστήμονας, σεμνός πολιτικός και δημοκράτης με ορθολογικό τρόπο σκέψης, ήταν μια πολύ σωστή επιλογή.

Το άρθρο ΤΑΣΟΣ ΓΙΑΝΝΙΤΣΗΣ: Η ΣΩΣΤΗ ΕΠΙΛΟΓΗ… Του Aθαν. Χ. Παπανδρόπουλου εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Περνάμε σε μια εποχή με όλο και ισχυρότερες πιέσεις και με μια οικονομία που εξασθένησε σημαντικά από την κρίση. Θα επικεντρωθώ σε ορισμένες πιέσεις που διαγράφονται: πληθωρισμός-ακρίβεια, ισοζύγιο πληρωμών, δημόσιο χρέος και διεθνοπολιτικές εξελίξεις σε σχέση με Ευρώπη και Τουρκία.

1. Πληθωρισμός – ακρίβεια: Η ακρίβεια πλήττει ήδη τα εισοδήματα, ιδιαίτερα των οικονομικά πιο αδύναμων κοινωνικών στρωμάτων. Η ακρίβεια δεν είναι απλώς ένα θέμα τιμών και κατανομής εισοδήματος μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών. Οσο σε διεθνές επίπεδο θα ανατρέπονται ισορροπίες στα ενεργειακά, στον ομαλό ανεφοδιασμό της παγκόσμιας οικονομίας, στις πολιτικές προστασίας ή στις σχέσεις παλαιών και νέων ανταγωνιστικών πόλων, οι πιέσεις στις τιμές θα είναι η «φυσιολογική» και μη αναστρέψιμη συνέπεια, ενώ οι παραγωγοί θα βρίσκουν ευκαιρία για αύξηση κερδών. Υπάρχει και μια ακόμα, διαρθρωτική, διάσταση που ευνοεί τον πληθωρισμό. Τα δημόσια χρέη που έχουν συσσωρευτεί σε πολλές χώρες – και στην Ελλάδα. Τα χρέη αυτά κάνουν περιορισμένες αυξήσεις στον πληθωρισμό σιωπηλά αποδεκτές, ακόμα και επιθυμητές, στις πολιτικές και οικονομικές ηγεσίες. Πληθωριστικές τάσεις σβήνουν σιωπηλά και αφανώς ένα τμήμα του χρέους, που, διαφορετικά, θα έπρεπε να αποπληρωθεί μέσω αυξημένης φορολογίας ή μειωμένων κρατικών δαπανών, που πάλι θα μείωναν το εισόδημα, αλλά με εμφανή τρόπο, που οι κυβερνήσεις αποφεύγουν. Τα χρέη αυτά πρέπει όμως να εξυπηρετηθούν, και ο πληθωρισμός αποτελεί το πολιτικά λιγότερο πιεστικό εργαλείο.
2. Το ισοζύγιο πληρωμών: Οι ανισορροπίες στο ισοζύγιο πληρωμών ήταν ο ένας από τους δύο μεγάλους μοχλούς που προκάλεσαν την κρίση του 2009. Το εξωτερικό έλλειμμα ως ποσοστό του ΑΕΠ συρρικνώθηκε από 15,3% (2008) στο 2,7% (2019). Από το 2014 και μετά, σημειώθηκε μια ενδιαφέρουσα αύξηση της εξαγωγικής επίδοσης της βιομηχανίας, που επέτρεψε – και σωστά – ερμηνείες για βελτίωση της εξωστρέφειας των επιχειρήσεων. Ομως, από το 2023, η τάση αυτή ανακόπτεται και το έλλειμμα διευρύνεται. Είναι νωρίς για να διατυπωθούν βεβαιότητες. Ωστόσο, οι σημαντικά μειωμένες επενδύσεις μετά το 2009 κάνουν λογική την υπόθεση ότι η συγκράτηση των εξαγωγών – και η διόγκωση του εξωτερικού ελλείμματος – είναι αποτέλεσμα της επενδυτικής αδυναμίας και της συνακόλουθης αδύναμης ανταγωνιστικότητας. Αν σημειωθεί σοβαρή αύξηση των επενδύσεων, το έλλειμμα θα επιδεινωθεί σημαντικά, λόγω των εισαγωγών επενδυτικού εξοπλισμού. Στην ουσία, έχουμε ένα οξύμωρο trade-off: η αδύναμη επενδυτική δραστηριότητα περιορίζει τις εισαγωγές επενδυτικών αγαθών, αλλά υπονομεύει την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας, ενώ μια αύξηση επενδύσεων θα οδηγεί σε πρώτη φάση σε μεγαλύτερο εξωτερικό έλλειμμα, αλλά, στη συνέχεια, σε υψηλότερη μεγέθυνση, ανταγωνιστικότητα και εισοδήματα. Εχουμε μια σχέση πολύ δυσκολότερη απ’ ό,τι φαίνεται.
3. Το δημόσιο χρέος: Το χρέος της χώρας έχει μειωθεί ως ποσοστό του ΑΕΠ, αλλά παραμένει εξαιρετικά υψηλό, ενώ στο ορατό χρέος προστίθεται και ένα λιγότερο ορατό: το ιδιωτικό χρέος, τα ετήσια ελλείμματα του ασφαλιστικού και περίπου 37 δισ. ευρώ που έχει δανειστεί η Κεντρική Κυβέρνηση, αλλά τυπικά δεν αποτυπώνονται στα μεγέθη του χρέους που μετρά η Eurostat. Η παραπάνω βελτίωση οφείλεται εν μέρει στο ότι το χρέος αυξάνεται, αλλά λιγότερο από το ονομαστικό ΑΕΠ, και, κυρίως, στο ότι, όπως αναφέρθηκε, αφαιρείται συνεχώς και αφανώς εισόδημα μέσω του αυξημένου πληθωρισμού. Η διαδικασία αυτή δεν επιβαρύνει όλους με τον ίδιο τρόπο, και έχει συνέπειες για την ανισότητα και το βιοτικό επίπεδο των αδύναμων κοινωνικών τμημάτων. Μακροοικονομικά, το χρέος θα αποτελέσει σοβαρό πρόβλημα, αν σημειωθεί, ξανά, κάποια νέα διεθνής αναταραχή, που θα φέρει στην επιφάνεια τα αδύναμα σημεία της οικονομίας (κόκκινα δάνεια, ασφαλιστικό κ.ά.).
4. Το διεθνοπολιτικό τοπίο και η Ευρώπη: Προβλέψεις για το διεθνές τοπίο έχουν μεγάλο βαθμό αβεβαιότητας. Η Δύση «γερνάει» και οι «τριγμοί» είναι πολλοί. Οπωσδήποτε γερνάει η Ευρώπη, που πορεύτηκε με εφησυχασμό μέχρι τώρα, με επιδράσεις που περιγράφονται στις εκθέσεις Λέτα και Ντράγκι. Το διεθνές γεωπολιτικό σκηνικό γίνεται όλο και πιο θολό. Για την Ελλάδα, ο αντίκτυπος θα είναι οικονομικός και πολιτικός. Υφεση στη Γαλλία, τη Γερμανία και την ΕΕ θα έχει αντίκτυπο στις ελληνικές εξαγωγές, στη μεγέθυνση και τα εισοδήματα, ίσως και στον πληθωρισμό, αλλά και στη δυνατότητα των (πρώην) ισχυρών να μεταφέρουν πόρους στις πιο αδύναμες χώρες. Η επόμενη περίοδος θα συνδέεται, συνεπώς, με μειωμένες προσδοκίες, που θα θέσουν χώρες-μέλη, όπως η Ελλάδα, απέναντι στο δίλημμα: είτε αυξημένες εσωτερικές προσπάθειες είτε αυξημένα προβλήματα.
5. Ελλάδα και Τουρκία: Στο μέτωπο αυτό, το τοπίο μετασχηματίζεται με απρόβλεπτο τρόπο, και παγιωμένες πρακτικές και ισορροπίες αλλάζουν προς κατευθύνσεις που κάνουν αναγκαίες συνεχείς προσαρμογές. Ισως, οι συνθήκες προσφέρονται – ακόμα – για μια αντιμετώπιση των προβλημάτων των δύο χωρών, σε πεδία που θα συμφωνηθούν. Το αύριο (πέντε ή δεκαπέντε χρόνια αργότερα) δύσκολα μπορεί να προβλεφθεί. Το ερώτημα είναι τι πιθανότητες έχει κάθε χώρα να χάσει ή να κερδίσει ευκαιρίες, που σε μελλοντικές συνθήκες μπορεί να μην είναι δεδομένες, και με τι συνέπειες.

Συμπερασματικά

Το πιο κρίσιμο ρίσκο που έχουμε μπροστά μας είναι οι μορφές ατομικής, συλλογικής και θεσμικής λειτουργίας μας, η ικανότητα ορθών εκτιμήσεων, οι επιλογές, οι παραλείψεις μας, η άρνησή μας να προνοήσουμε ή να προλάβουμε αντίξοες εξελίξεις (κλιματική αλλαγή, διεθνοπολιτικά, τεχνολογικό και επενδυτικό χάσμα, γήρανση κ.ά.). Εχουμε αναπτύξει μια ολόκληρη κουλτούρα αυταρέσκειας, που βλέπει απωθητικά ό,τι είναι κάπως πιο μακροπρόθεσμο ή συνεπάγεται κάποιο πρόσκαιρο βάρος, και μετά αναζητά την ευθύνη για τις αντιξοότητες που προκύπτουν «σε άλλους». Ξανά και ξανά, λείπει κάθε αναστοχαστική διάθεση, από την κορυφή μέχρι τη βάση της κοινωνίας – με μειοψηφικές εξαιρέσεις. Σε ναυτική γλώσσα, πηγαίνουμε να συναντήσουμε το μέλλον μας μέσα από μια «τυφλή πορεία». E la nave va (Fr. Fellini).

*Ο κ. Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, π. υπουργός.

Πηγή: ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ (ΟΤ) – ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, ot.gr

Το άρθρο Τo πιο κρίσιμο ρίσκο… Του Τάσου Γιαννίτση εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

«Τα αποτελέσματα του διαγωνισμού PISA του ΟΟΣΑ για το 2022 αντιμετωπίζονται σε εμάς με αρκετή δόση απαξίωσης ή αδιαφορίας. Αναμφίβολα, διεθνείς ή εθνικές μετρήσεις και διαπιστώσεις συχνά πρέπει να τις βλέπει κανείς με μια σχετικότητα. Όταν, όμως, τα ευρήματα επαναλαμβάνονται και επιδεινώνονται, και όταν μια έκθεση αφορά το σύνολο της κοινωνίας των νέων για πολλά χρόνια, μια τέτοια στάση είναι περίεργη», γράφει ο Τάσος Γιαννίτσης σε άρθρο του στο K Report.

«Αν απαξιώνουμε την έκθεση PISA, γιατί να μην το κάνουμε και για αντίστοιχες διεθνείς εκθέσεις πάνω σε θέματα διαφθοράς, Κράτους Δικαίου, trafficking, ανάπτυξης, ανισότητας, κακομεταχείρισης γυναικών και παιδιών, ελευθερίας του λόγου; Πού θα φτάσουμε έτσι;

Από τα αποτελέσματα της Έκθεσης, θα μείνω στα εξής ευρήματα:

Οι ελληνικές επιδόσεις σημείωσαν μια αισθητή βουτιά (περίπου 20 μονάδες) σε σχέση με προηγούμενες χρονιές, και, αντίθετα με ό,τι θέλουμε να πιστεύουμε, είμαστε τελευταίοι στην Ε.Ε. (με εξαίρεση τη Ρουμανία και εν μέρει τη Βουλγαρία) και πολύ χαμηλά στις διεθνείς συγκρίσεις.

Οι επιδόσεις των μαθητών μας στα μαθηματικά συγκρίνονται με τις επιδόσεις των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, της Ρουμανίας, του Καζακστάν και της Μογγολίας, στην κατανόηση κειμένου συγκρίνονται με τις επιδόσεις της Σερβίας και της Ισλανδίας, και στις Επιστήμες, συγκρινόμαστε με τη Σερβία, την Ισλανδία, το Μπρουνέι, τη Χιλή και την Ουρουγουάη.

Σε κάθε πεδίο, η επίδοση της Ελλάδας είναι χαμηλότερη από το σκορ του Βιετνάμ και της Τουρκίας.

Το πρώτο μεγάλο ερώτημα που απορρέει από τις διαπιστώσεις αυτές αφορά το επίπεδο απασχόλησης και ανεργίας στη χώρα. Οι αδύναμες γνώσεις και ικανότητες ενός μεγάλου τμήματος του ανθρώπινου δυναμικού μας σημαίνουν, αναπόφευκτα, υψηλή ανεργία και παραγωγικές διαδικασίες χαμηλής ειδίκευσης, αξίας και ζήτησης. Έτσι, σημαντικό τμήμα του παραγωγικού μας συστήματος δεν επιδιώκει να έχει εργαζόμενους με υψηλή ειδίκευση. Άλλωστε, παραοικονομία και φοροδιαφυγή -η «βαριά βιομηχανία» μας- συνδέονται με δραστηριότητες χαμηλής παραγωγικότητας.

Τo 2022, το 31% του συνόλου των άνεργων ήταν τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και το 64% των άνεργων ήταν κάτω των 30 ετών, ενώ έχουμε και την απόλυτη πρωτιά στην ανεργία των νέων στην Ευρωπαϊκή Ένωση (10,6% του πληθυσμού των νέων 16-29 ετών, έναντι μέσου όρου Ε.Ε. 6,3%).

Τι γνώσεις έδωσε μια εκπαίδευση διάρκειας 16-20 ετών στον κόσμο αυτό, ώστε να φτάσουμε σε τέτοιες επιδόσεις; Ότι η οικονομία μας έχει μακροχρόνιο ετήσιο ρυθμό μεγέθυνσης μόνο 0,9% είναι η εμβληματική έκφραση των προβληματικών μας δεδομένων. Θα ήταν ανόητο να υποστηρίξει κανείς ότι η ανεργία, οι χαμηλοί μισθοί, η αναπτυξιακή καθίζηση οφείλονται στο εκπαιδευτικό σύστημα (μόνο). Εξίσου ανόητο θα ήταν να θεωρήσει κανείς ότι το εκπαιδευτικό σύστημα δεν επηρεάζει σημαντικά τέτοιες σχέσεις.

Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα συνδέεται με τις σχέσεις του ανθρώπινου δυναμικού μας με την καινοτομία. Άτομα με γνώσεις, δεξιότητες, αυξημένη ικανότητα κατανόησης και αντίληψης, κριτικό πνεύμα, ευχέρεια συνεχούς ανανέωσης των γνώσεών τους και με ανοικτό ορίζοντα σκέψης, έχουν μεγαλύτερες δυνατότητες να δημιουργήσουν παραγωγικές πρωτοβουλίες με μεγαλύτερη αναπτυξιακή επίδραση.

Σε έναν κόσμο όπου η ανάπτυξη στηρίζεται στη συνεχή ανανέωση της γνώσης (knowledge-driven economic growth), ο ανταγωνισμός δεν αφορά πια τα ρούχα ή τα έπιπλα. Συνδέεται με τις νέες τεχνολογίες σε ένα πλανητικό σύστημα. Το πρόβλημα έχει ξεφύγει από τη σύγκριση των επιδόσεων των νέων της Αθήνας, της Αλεξανδρούπολης ή των Χανίων. Ο ανταγωνισμός είναι μεταξύ Ελλήνων, Ινδών, Καναδών, Τούρκων -δηλαδή με όλους. Είναι στο ποιος, πόσο και σε ποιους τομείς καταφέρνει να αγγίξει ή να μετατοπίσει τα σύνορα της γνώσης, τα οποία μεταβάλλονται συνεχώς, και ποιος καταφέρνει να κινηθεί γρηγορότερα και αποτελεσματικότερα στα νέα σύνορα της γνώσης, που έστω έχουν δημιουργήσει άλλοι.

Το τρίτο πρόβλημα, που απορρέει και από τα προηγούμενα, αφορά τις αμοιβές, τα εισοδήματα, τις ανισότητες και το επίπεδο διαβίωσης του κόσμου των εργαζόμενων. Το 47% περίπου των μισθωτών αμείβεται με λιγότερα από χίλια ευρώ τον μήνα μικτά, άρα κάτω από περίπου 850 ευρώ καθαρά, και άλλο 23% αμείβεται με 800-1.200 ευρώ (καθαρά) τον μήνα (στοιχεία ΕΡΓΑΝΗ). Εκπαίδευση πολλών ετών δεν καταφέρνει να εξασφαλίσει στο 70% των εργαζόμενων -και σε πολύ μεγαλύτερο ποσοστό των νέων- παρά χαμηλές αμοιβές και προβληματικές συνθήκες εργασίας.

Το θέμα δεν είναι αριθμητικό. Είναι πρωτίστως ηθικό, πολιτικό και κοινωνικό. Με ποια ηθική βάση, συνολικά και ατομικά, αδιαφορούμε για τον κεντρικό μοχλό της αναπτυξιακής προοπτικής μας, επιτρέποντας να επηρεάζει καταλυτικά την καθημερινότητα και τη ζωή εκατοντάδων χιλιάδων νέων; Με ποια δικαιολογία μπορούμε να αρνούμαστε να δούμε την πραγματικότητα για τη σχέση αμοιβών, αξιοπρέπειας και εξεύρεσης εργασίας, για το πώς πράγματι λειτουργούν σχολεία και πανεπιστημιακά τμήματα, για το τι και πώς διδάσκεται, και τι θα σημαίνουν αύριο κλιματική αλλαγή, γήρανση, ενεργειακό, γεωπολιτικές ανακατατάξεις για όλα αυτά;

Ένα σημείο ακόμα: Έντονη υπογεννητικότητα και γήρανση στις επόμενες τρεις δεκαετίες που θα συνδυάζονται με συρρικνούμενο νεανικό πληθυσμό χαμηλών ή μεσαίων γνώσεων, δεξιοτήτων και παραγωγικότητας κάνουν ένα δυστοπικό μίγμα. Σε ένα τέτοιο τοπίο, ένα τμήμα του καλύτερου δυναμικού θα φεύγει -φεύγει ήδη- από τη χώρα. Ήδη, μαζί με ανεργία έχουμε έλλειψη εργαζόμενων.

Τα παραπάνω αποτελούν το τίμημα των μαχών της ακινησίας. Η καθυστέρηση φαίνεται να έχει γοητεία -θυμίζει την εξωτική Ανατολή. Τα πάντα μπορεί να έχουν μια ιδιαίτερη γοητεία, αρκεί να πειστεί κανείς γι’ αυτό. Όμως, τη γοητεία αυτή την επιβάλλουν και την εισπράττουν λίγοι, ενώ τις συνέπειές της τις υφίστανται πολλοί.

Το 2024 θα μπορούσε να γίνει αφετηρία μιας σταδιακής αλλά ανατρεπτικής αλλαγής στο πεδίο της εκπαίδευσης και της τεχνολογικής αναβάθμισης. Γιατί ειδικά το 2024; Μα γιατί δεν έγινε νωρίτερα. Και γιατί αν δεν αρχίσει έγκαιρα, πιθανό μια τέτοια αρχή θα γίνεται όλο και δυσκολότερη. Και επειδή για να αλλάξει το σημερινό σκηνικό, θα πρέπει, για μια εικοσαετία, να υπάρξει συστηματική, συνεπής και αποτελεσματική γραμμή στο χώρο της εκπαίδευσης. Όχι απλώς επιμέρους διευθετήσεις.

Αυτό δεν είναι θέμα ενός -ούτε καν δέκα- υπουργού, πρωθυπουργού ή ηγετών της αντιπολίτευσης. Είναι θέμα πρακτικών πολλών δεκαετιών. Είναι, επίσης, θέμα των εκπαιδευτικών όλων των βαθμίδων και πολλών άλλων. Είναι και θέμα μιας ολόκληρης κουλτούρας, που διατρέχει οριζόντια μεγάλα τμήματα της κοινωνίας. Θεσμικές αλλαγές είναι αναγκαίες, αλλά δεν είναι αυτές που θα κρίνουν το αποτέλεσμα.

Το πρόβλημα δεν είναι νομικό ή θεσμικό. Η εμπειρία μας δείχνει ότι οι θεσμοί παραχαράσσονται, κακοποιούνται ή εφαρμόζοντα a la carte, ανάλογα με τις ισορροπίες και τα πρόσωπα που τους λειτουργούν.

Όλα αυτά κάθε χρόνο βάζουν το πετραδάκι τους -ή την ταφόπετρα- στο εκπαιδευτικό μας σύστημα και ωθούν το αποτέλεσμα προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση. Και επειδή ξέρουμε πώς λειτουργούμε ως χώρα και ξέρουμε πόσο δύσκολα αλλάζει η κουλτούρα μιας κοινωνίας, ξέρουμε ότι λίγα πράγματα θα αλλάξουν και ότι η πορεία μας είναι προκαθορισμένη.

Η ανάπτυξη και η θέση μιας κοινωνίας στο διεθνές σύστημα είναι το αποτέλεσμα μιας μεγάλης σύγκρουσης, στην οποία παραγωγικότητα, ικανότητα κατανόησης των μεγάλων συλλογικών απειλών που διαγράφονται, ικανότητα συμμετοχής στην επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης και πολλά συναφή με το εκπαιδευτικό σύστημα αποτελούν τα εργαλεία της μάχης.

Προς ποια κατεύθυνση; Δεν ορίζεται σε λίγες αράδες. Προς μια κατεύθυνση, πάντως, που θα αξιοποιεί τις εμπειρίες χωρών όπως η Φινλανδία, η Εσθονία, η Ισπανία, η Πορτογαλία και πολλών άλλων, που έχουν κατακτήσει μια καλύτερη από τη δική μας θέση στην πυραμίδα της γνώσης. Προς μια κατεύθυνση, που θα λαμβάνει υπόψη τις ραγδαίες εξελίξεις που μεταβάλλουν συνεχώς το τοπίο της γνώσης και των ικανοτήτων και τις απαιτήσεις των μεγάλων κοινωνικών προβλημάτων του αύριο. Προς μια κατεύθυνση, όπου δεν θα ανακαλύπτουμε κάθε τόσο ότι αγωνιζόμαστε για να μείνουν ανέγγιχτα κάποια ιερά και όσια, για τα οποία δεν θέλουμε να ξέρουμε ότι αυτό αποτελεί τον καλύτερο τρόπο υπονόμευσής τους.

Τα παραπάνω δεν αφορούν έναν ολόκληρο κόσμο εκπαιδευτικών και μη, που προσπαθεί. Χωρίς αυτούς, το πρόβλημα θα ήταν μεγαλύτερο».

(*) Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Oι απόψεις που διατυπώνονται σε ενυπόγραφο άρθρο γνώμης ανήκουν στον συγγραφέα και δεν αντιπροσωπεύουν αναγκαστικά, μερικώς ή στο σύνολο, απόψεις του Euro2day.gr.

Πηγή: euro2day.gr

Το άρθρο Η PISA, αμοιβές, απασχόληση και ανάπτυξη: Οι διασυνδέσεις εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Αν δεν εμφανιστούν σημαντικές εξωγενείς ανατροπές, προσδοκούμε να επιστρέψουμε σε μια νέα ομαλότητα, που όμως ήδη απειλείται από σοβαρές ανακατατάξεις σε διεθνή κλίμακα και αλλαγές στο εσωτερικό πεδίο.

Μπορεί κανείς να απαριθμήσει διάφορες προτεραιότητες, άλλες από τις οποίες αφορούν το άμεσο μέλλον και άλλες τα επόμενα χρόνια. Όμως το βασικό ζητούμενο ξεπερνάει την προσέγγιση αυτή. Ο κόσμος είναι επιφυλακτικός, καταλαβαίνει τις δυσκολίες των καιρών, έχει μάθει ότι φαινομενικά θετικές εξελίξεις μπορεί να συνδέονται στη συνέχεια με αρνητικές εξελίξεις, διαισθάνεται ότι δεν είναι σοφό να έχει μεγάλες προσδοκίες, έχει μάθει ότι ο προεκλογικός λόγος είναι ένα σκηνικό χαμηλής αξιοπιστίας, ανησυχεί για το αύριο χωρίς να ξέρει γιατί, θέλει να έχει μια αίσθηση ότι δεν θα περάσει ξανά σε μεγάλους κλυδωνισμούς, ούτε καν σε μικρότερους.

Η απάντηση σε αυτά δεν έχει να κάνει ούτε με την επενδυτική βαθμίδα, ούτε με κάποιες αυξήσεις εδώ κι εκεί, ούτε με διαβεβαιώσεις διεθνών οίκων ή άλλων φορέων, ούτε με δημοσιονομικούς χειρισμούς, επικοινωνιακές παρεμβάσεις ή άλλα παρεμφερή. Η εμπιστοσύνη ενσταλάζεται στο συλλογικό συνειδητό ή υποσυνείδητο μέσα από πολλά μικρά, μεσαία και μεγάλα δείγματα γραφής, που λειτουργούν αργά, αυξητικά και σωρευτικά και σχετίζεται με πειστικές δράσεις σε περισσότερα σημαντικά μέτωπα: Οικονομία, κοινωνική προστασία, μόρφωση, ποιότητα ζωής, ασφάλεια κ.α.

Μια ειδική αναφορά πρέπει να γίνει για τον αγροτικό τομέα. Οι προοπτικές του μπορούν να είναι εξαιρετικά σημαντικές και η Ελλάδα έχει μια ευκαιρία να αξιοποιήσει ένα δυνητικό πλεονέκτημα με ιδιαίτερη σημασία στο αυριανό τοπίο, προφανώς βάζοντας σε κίνηση πολιτικές για τις οποίες η ιστορία της δεν έδωσε ευοίωνα αποτελέσματα.

Η χώρα σήμερα μπορεί να μη βρίσκεται σε συνθήκες κάποιας εθνικής έξαρσης ή συναρπαστικής εξέλιξης, ούτε όμως βρίσκεται αντιμέτωπη με την προοπτική μιας νέας κρίσης. Βρίσκεται αντιμέτωπη με πολλά ρίσκα και αβεβαιότητες για τα επόμενα χρόνια: Με την προοπτική μιας σταθερά ισχνής οικονομικής μεγέθυνσης, με ό,τι σημαίνει αυτό για τον μέσο πολίτη και τους νέους, με τη γήρανση και τη μείωση του εργατικού δυναμικού στην παραγωγική διαδικασία, παράλληλα με υψηλή ανεργία, με τις πιέσεις από την κλιματική αλλαγή και το ενεργειακό, με τις αβεβαιότητες ενός ελλειμματικού ασφαλιστικού συστήματος, με τη συνεχή αποδυνάμωση της ανταγωνιστικότητας και με υψηλές ανισότητες, που δεν καταγράφονται στους γνωστούς δείκτες ανισότητας, διαμορφώνουν όμως ένα κλίμα επιφύλαξης ή και απογοήτευσης.

Η εξαιρετικά αδύναμη τεχνολογική και καινοτομική ικανότητα των επιχειρήσεων και η χαμηλή ικανότητά τους να αξιοποιήσουν σε ευρύτερη κλίμακα τις τεχνολογικές εξελίξεις, ακόμα και τις λιγότερο σύνθετες, ώστε να οικοδομήσουν πάνω σε αυτές και να παρακολουθήσουν τις πρωτόγνωρες μεταβολές που συνδέονταν με την παγκοσμιοποίηση, έχει σοβαρές επιπτώσεις στην ικανότητα μεγέθυνσης της οικονομίας και στο εισόδημα εκατομμυρίων οικογενειών.

Ακόμα και η μετάβαση προς τον τομέα των υπηρεσιών αφορά δραστηριότητες που χαρακτηρίζονται από χαμηλά επίπεδα γνωστικών και τεχνολογικών ικανοτήτων, παραγωγικότητας και ποιότητας παραγωγής. Το πρόβλημα δεν είναι τεχνολογικό, και αφορά όλους τους κεντρικούς συντελεστές: Παραγωγικό δυναμικό και επιχειρήσεις, εργαζόμενους, κράτος. Είναι θέμα κουλτούρας, σώρευσης ικανοτήτων, ιεράρχησης προτεραιοτήτων, κλαδικής εξειδίκευσης, κατανομής εισοδήματος, προσπάθειας να αναπτύξουμε την ικανότητα να παρακολουθήσουμε πράγματι, και όχι ως θεατές, τις ραγδαίες διεθνείς εξελίξεις.

Μια εκτίμηση για την επόμενη δεκαετία δείχνει, ότι οι πιέσεις για αντιμετώπιση απειλών ή έκτακτων καταστάσεων θα δημιουργήσει σοβαρά διλήμματα στην πολιτική. Από τη μια, θα απαιτηθούν πρόσθετοι πόροι τόσο για επενδυτικούς-αναπτυξιακούς, όσο και για λόγους κοινωνικής προστασίας ευάλωτων πληθυσμιακών τμημάτων. Από την άλλη, οι πόροι αυτοί στο μέτρο που θα προέλθουν από δανειακά κεφάλαια θα κρατούν παγιδευμένη την οικονομία σε χαμηλά επίπεδα μεγέθυνσης. Αν προέλθουν από εσωτερική αποταμίευση θα σημαίνουν αύξηση της φορολογίας ή ανακατανομή κρατικών δαπανών και μεταβολή του σημερινού πρότυπου δημόσιας δαπάνης.

Στην πρώτη περίπτωση, η κοινωνία θα κινείται σε αναιμικά επίπεδα μεγέθυνσης, με ό,τι σημαίνει αυτό για το βιοτικό επίπεδο και την κάλυψη βασικών κοινωνικών προσδοκιών. Στη δεύτερη περίπτωση, θα σημειωθούν σημαντικές μεταβολές στην κατανομή του εισοδήματος, οι συνέπειες των οποίων δεν είναι εύκολα προβλέψιμες, ενώ οι αναπτυξιακές επιδόσεις δεν θα διαφέρουν. Μια τρίτη περίπτωση αφορά τους κοινοτικούς πόρους, που θα κινηθούν μεν αυξητικά, αλλά δεν γνωρίζουμε την ποιοτική τους επίδραση.

Έπειτα από μια μακρά περίοδο έντονων μακροοικονομικών ανισορροπιών, η ισορροπία της σχέσης μακροοικονομικής και διαρθρωτικής πολιτικής με επίκεντρο το παραγωγικό σύστημα είναι καίριος όρος επιτυχίας ή αποτυχίας. Η ανάπτυξη θα αποτελέσει το κεντρικό κριτήριο -και προϋπόθεση- της επιτυχίας ή της αποτυχίας των δημοσιονομικών και άλλων παρεμβάσεων για την έξοδο από την κρίση.

Η επίτευξη κάθε στόχου που έχουμε μπροστά μας, είτε για τα δημοσιονομικά, είτε για την ανεργία, είτε για τις κοινωνικές πιέσεις, είτε για τα εθνικά συμφέροντα και την εθνική κυριαρχία θα εξαρτηθεί από την ταυτόχρονη επιτυχία στο δίπολο «δημοσιονομική εξισορρόπηση και ανάπτυξη».

Η δημοσιονομική εξυγίανση από μόνη της δεν θα βοηθήσει, αν μεσομακροπρόθεσμα ο μέσος ρυθμός μεγέθυνσης δεν μπορέσει να ξεπεράσει τουλάχιστον το 3%, εξέλιξη που καθορίζεται από ένα σύνολο πολιτικών και άλλων παραγόντων. Επίσης, μεγέθυνση χωρίς δημοσιονομική σταθεροποίηση είναι μη βιώσιμη. Μάλιστα, όσο οι ρυθμοί μεγέθυνσης είναι ισχνοί, τόσο περισσότερο οι δημοσιονομικές ανισορροπίες θα τείνουν να διογκώνονται, επιδεινώνοντας την ίδια την αναπτυξιακή διαδικασία. Με το ποσοστό αποταμίευσης και επένδυσης στο χαμηλότερο επίπεδο της Ε.Ε. το ερώτημα είναι πώς η χώρα θα μετατοπιστεί από τις διαδικασίες απόκλισης από την Ε.Ε. της τελευταίας δεκαπενταετίας και θα περάσει ξανά σε διαδικασίες σύγκλισης. Ένας οποιοσδήποτε νέος κλονισμός (οικονομικός, υγειονομικός ή άλλος) θα αποτελέσει κρίσιμο πλήγμα για τη χώρα, καθώς οι επιπτώσεις του παρελθόντος δεν έχουν ξεπεραστεί.

Μπορεί η νέα κυβέρνηση να ανταποκριθεί στις προσδοκίες αυτές; Μπορεί να δώσει μια σημαντική ώθηση στην ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον στην επόμενη τετραετία; Ακόμα περισσότερο: Αντιμετωπίζοντας ένα σημαντικά ευρύτερο σύνολο προκλήσεων από ό,τι στο παρελθόν, μπορεί μια κυβέρνηση από μόνη της να υλοποιήσει τις σημαντικές αλλαγές που απαιτούνται ή μήπως πρέπει να υπάρξουν κάποιες κρίσιμες αλλαγές στο γνωστό συγκρουσιακό-διχοτομικό μοντέλο πολιτικής λειτουργίας; Τι ρόλο μπορεί να παίξει μια μεγαλύτερη συνεννόηση και συνεργασία πολιτικών δυνάμεων σε εξαιρετικά μεγάλα θέματα, που όσο παραμερίζεται θα ευνοεί συνεχείς αναστατώσεις στο εθνικό επίπεδο και θα αποσταθεροποιεί κάθε τόσο οποιαδήποτε κυβερνητικό σχήμα ή και το πολιτικό σύστημα συνολικά, όπως έγινε μετά την κρίση του 2009; Είναι αυτά ρεαλιστικά και ποια θα ήταν τα κέντρα βάρους μιας τέτοιας πολιτικής θεώρησης;

Oι απόψεις που διατυπώνονται σε ενυπόγραφο άρθρο γνώμης ανήκουν στον συγγραφέα και δεν αντιπροσωπεύουν αναγκαστικά, μερικώς ή στο σύνολο, απόψεις του Euro2day.gr.

Πηγή: euro2day.gr

Το άρθρο Τάσος Γιαννίτσης: Νέες προκλήσεις και διλήμματα για την Ελλάδα εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η αντιμετώπιση των μεγάλων προβλημάτων της χώρας, οικονομικών και μη οικονομικών, περιθωριοποιείται συστηματικά χάριν άλλων σκοπιμοτήτων που κυριαρχούν στη δημόσια συζήτηση. Ως αποτέλεσμα, τα προβλήματα αντί να λύνονται διογκώνονται. Το μέλλον μας μένει μετέωρο. Τα κεντρικά μας προβλήματα, όμως, έχουν ισχυρά διαρθρωτικά και διαχρονικά χαρακτηριστικά, που δεν ξεπερνιούνται με επιφανειακές κινήσεις ή σε σύντομο χρόνο.

Στην οικονομία, συνδέονται με την τεχνολογική και γνωσιολογική υστέρηση του παραγωγικού μας συστήματος ή με το είδος των προϊόντων και υπηρεσιών που παράγουμε. Το αποτέλεσμα το βλέπουμε: μια  συνεχής και σημαντική απόκλιση της ανάπτυξής μας στην περίοδο 2010-2021 (ή όποια υποπερίοδο θέλει κανείς), σε σύγκριση με την ευρωζώνη (γύρω στις 2,5 ποσοστιαίες μονάδες ΑΕΠ διαφορά κάθε χρόνο, δηλαδή σχεδόν 30% σε μια δεκαετία) ή με χώρες όπως Πορτογαλία ή Ισπανία (γύρω στις 2 ποσοστιαίες μονάδες ΑΕΠ διαφορά τον χρόνο ή σχεδόν 25% στη δεκαετία).

Σε συνθήκες όπου γεωπολιτικές συγκρούσεις, ενεργειακοί, υγειονομικοί, εσωτερικοί πολιτικοί παράγοντες ή υπνοβατικές τάσεις μπορεί να εξελιχθούν με απρόβλεπτο τρόπο, προβλέψεις για το 2023 έχουν υψηλό ρίσκο αστοχίας.

Επιπλέον, οι πρόσφατες αποκαλύψεις ελληνικής εμπλοκής σε σκάνδαλο στην Ευρωβουλή θέτουν ένα νέο ερώτημα: είναι πιθανό να επηρεαστούν οι εκτιμήσεις των διεθνών φορέων για το πολιτικό ρίσκο της χώρας και τη μορφή του πολιτικού σκηνικού μετεκλογικά; Θα κάνουν τις οικονομικές προβλέψεις πιο επισφαλείς; Θα επηρεάσουν εκλογικές επιλογές; Οι όποιες απαντήσεις αφορούν ευθέως και τα οικονομικά της χώρας.

Ανεξάρτητα από το πολιτικό σκηνικό, οι οικονομικές εξελίξεις που ενδιαφέρουν είναι περισσότεροι. Είναι πλέον σαφές ότι σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, ο ρυθμός οικονομικής μεγέθυνσης θα είναι σημαντικά χαμηλότερος από το 2022. Αν παραμείνει θετικός, έστω και σε χαμηλό επίπεδο (στο 1%), η ανεργία ίσως μειωθεί λίγο.

Το ισοζύγιο πληρωμών πάντως, λογικά θα επιδεινωθεί ακόμα περισσότερο από φέτος, δεδομένου ότι η διεθνής κάμψη θα οδηγήσει σε σοβαρή συρρίκνωση των εξαγωγών και οι εκροές εθνικού εισοδήματος για ενεργειακές εισαγωγές θα εξακολουθήσουν να αντιπροσωπεύουν σημαντικότατα ποσά. Στα δημοσιονομικά, τις εκτεταμένες επιδοτήσεις, εκταμιεύσεις και τα ελλείμματα της τελευταίας τριετίας θα πρέπει να διαδεχθούν πλεονασματικά δημοσιονομικά αποτελέσματα, που σε συνδυασμό με τα παραπάνω, θα κάνουν πιο ισχυρές τις περιοριστικές επιδράσεις στην παραγωγή και στα εισοδήματα. Μέχρι το 2022, η οικονομία ακολούθησε το γνωστό μονοπάτι των δίδυμων ελλειμμάτων (διεύρυνση δημοσιονομικού και εξωτερικού ελλείμματος).

Η Τράπεζα της Ελλάδος το χαρακτηρίζει ως προσωρινό, όμως επισημαίνει ότι μια συνέχιση αυτής της τάσης θα είναι μακροοικονομικά επικίνδυνη – και ο νοών νοείτω. Ολα αυτά σπρώχνουν πίσω την προσαρμογή της χώρας σε θέματα κλιματικής αλλαγής, με οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες που δεν είναι εύκολο να εκτιμηθούν, είναι όμως υπαρκτές. Οι εξελίξεις αυτές αναπόφευκτα θα επιτείνουν τις ανισότητες, που τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι ήδη διογκώθηκαν το 2020-2021.

Μια τέτοια εξέλιξη δεν ενδιαφέρει μόνο την οικονομία ή την ηθική. Αποτέλεσε πάντα παράγοντα εντάσεων με αποσταθεροποιητικές κοινωνικές-πολιτικές προεκτάσεις.

Το ερώτημα πώς θα είναι το 2023 έχει και μια άλλη όψη: αν απλώς προβλέπουμε ή αν κάνουμε κάτι για να βελτιωθεί το αύριο. Ακόμα και μήπως κάνουμε το ανάποδο. Το «κάνουμε» δεν αφορά μόνο τις κυβερνήσεις. Αφορά το άθροισμα των ενεργειών και συμπεριφορών των κοινωνικών τμημάτων, των πολιτικών δυνάμεων, των επιχειρήσεων, των ατόμων, των συλλογικών φορέων, που προφανώς δεν είναι μονολιθικό. Ομως δεν παύει να είναι «άθροισμα».

Το πολιτικό σκηνικό επιτρέπει διακρίσεις, αλλά το συνολικό αποτέλεσμα δεν διασπάται σε κυβερνητικές πολιτικές (τους επάνω) και στις συμπεριφορές των «άλλων» (τους κάτω), όπου μονοσήμαντα το κάτω καθορίζεται από το επάνω. Με μια γενικότερη έννοια, όλοι είναι επάνω και κάτω ταυτόχρονα.

Το ερώτημα που θα έπρεπε να κυριαρχήσει είναι πώς θα αναστρέψουμε μια προβληματική πορεία, που επειδή μέχρι τώρα ταλαντεύεται πότε επάνω και πότε κάτω, μας δίνει κατά καιρούς τη θετική αίσθηση ότι βελτιώνουμε τη θέση μας, όταν αυτό που πετυχαίνουμε είναι μια προσωρινή παλινδρόμηση: να αφήνουμε πίσω μας την πτώση που υποστήκαμε, ώστε να επιστρέψουμε σε μια προηγούμενη κατάσταση, που μας φαίνεται – και είναι – μεν καλύτερη από αυτήν που βρεθήκαμε πρόσφατα, αλλά όχι και από αυτήν που ξεκινήσαμε λίγο πιο πριν.

Σε ένα σκηνικό σημαντικών διεθνών αλλαγών και προβλημάτων, είναι υπαρξιακή ανάγκη να δούμε γιατί επιτέλους δεν μπορούμε να προχωρήσουμε καλύτερα και τι παραλείπουμε να κάνουμε. Το θέμα δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Ομως, η χώρα πέρασε δύο μεγάλες κρίσεις και έχει βρεθεί πίσω πολύ περισσότερο από άλλες. Ακριβώς, η εμπειρία αυτής της δεκαπενταετίας κάνει ισχνές τις παραπάνω προσδοκίες.

Το αποτέλεσμα είναι να περιπλέκεται το πρόβλημά μας, καθώς κάθε τόσο θα προστίθενται νέοι απρόβλεπτοι παράγοντες, που θα κάνουν το τοπίο πιο απαιτητικό. Ηδη είναι φανερό ότι, για πολλές αιτίες, σε παγκόσμια και εθνική κλίμακα οι κρίσεις γίνονται συχνότερες και πιο έντονες και σηματοδοτούν μια πορεία προς μια νέα ιδιαίτερα θολή τάξη πραγμάτων.

Παρά ταύτα, θεωρώ ότι το μεγάλο ζητούμενο σε ένα δυστοπικό αύριο είναι πώς θα διαρρήξουμε τις συστημικές αδυναμίες μας, ώστε να μπορέσουμε κάποτε να αντιμετωπίσουμε τα μεγάλα εθνικά μας προβλήματα. Η απάντηση δεν είναι μόνο οικονομική και γι’ αυτό γίνεται δύσκολη.

Το 2023 είναι έτος εκλογών. Στις συνθήκες που διαγράφονται, θα έπρεπε να αναμένει κανείς ότι το κυβερνητικό σχήμα που θα προκύψει, θα δει τη μεγάλη εικόνα και θα κατανοήσει την ανάγκη υπέρβασης του προβληματικού κύκλου της χώρας στην τελευταία δεκαπενταετία, ώστε να τη στρέψει προς πιο θετική τροχιά. Τα ίδια ισχύουν για όλους και για τον χρόνο από σήμερα μέχρι τις εκλογές.

*Ο κ. Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής, π. υπουργός.

Πηγή: ot.gr

Το άρθρο Προβληματισμοί για το αύριο της χώρας… Του Τάσου Γιαννίτση εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Η συζήτηση για την Κεντροαριστερά ή τη σοσιαλδημοκρατία είναι χαμένη από χέρι, όσο γίνεται σε τόνους μοιρολατρικούς ή νοσταλγικούς, με το βλέμμα σε ένα ένδοξο, αλλά ξεπερασμένο παρελθόν, που θα έπρεπε οπωσδήποτε να ανακτηθεί. Θα έπρεπε πράγματι. Όμως προϋποθέτει πάθος, πατροκτονία, νέες ιδέες και ιδίως απαντήσεις στα σημερινά μεγάλα προβλήματα. Απαντήσεις που θα είναι διακριτές από άλλα πολιτικά αφηγήματα, όχι μόνο ιδεολογικά, αλλά και πρακτικά, θα είναι πραγματιστικές, και γι’ αυτό θα εμπνέουν ελπίδα υπεροχής και όχι μίσος καταστροφής, και, επίσης, θα αφορούν ευρύτερα τμήματα της κοινωνίας. Καθώς, πλέον, τα σημερινά προβλήματα είναι ιδιαίτερα πολύπλοκα, πολύ πιο δύσκολα και πιο πολλά μαζί, η διάσταση του πραγματισμού είναι κρίσιμη. Τα αδύναμα κοινωνικά στρώματα, τα οποία εξ ορισμού θα βρίσκονταν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, δεν χρειάζεται να πληρώσουν –για πολλοστή φορά– ένα μεγάλο κόστος εξαιτίας της φαντασίωσης, της ρητορικής υπεροψίας ή της πολιτικής ελαφρότητας ηγεσιών που θέλουν να καθοδηγήσουν τον μεγάλο αυτόν χώρο. Έχουν πληρώσει ήδη πολλά, έχουν υποστεί πολλές απογοητεύσεις, είναι «ψαγμένα» και καχύποπτα.

Οι πολλές μορφές της Αριστεράς –κεντρώας, σοσιαλιστικής, ριζοσπαστικής ή ό,τι άλλο– αρκετές φορές έδειξαν ότι αγνοούσαν ή αδιαφόρησαν για μια αρχή που κάθε δύναμη αλλαγής, ιδίως του «αριστερού από τον συντηρητισμό χώρου», θα έπρεπε να έχει στην κορυφή της σκέψης της: τον συσχετισμό δύναμης σε κάθε διάστασή του, σε κάθε ιστορική στιγμή. Όταν θες να αλλάξεις την πραγματικότητα, έχεις υποχρέωση να ξέρεις «μέχρι πού φτάνει το μπόι σου και το μπόι των άλλων», ότι θα έρθεις σε συγκρούσεις, και στις συγκρούσεις αυτές προέχουν τέσσερα στοιχεία: το αποτέλεσμα της σύγκρουσης να πείθει ευρύτερα ότι αξίζει, να μην πηγαίνεις «ξυπόλυτος στα αγκάθια», να γνωρίζεις και να έχεις κάνει σαφές τι κόστος θα προκύψει, καθώς και να ξέρεις από πριν πώς θα παλέψεις για να πετύχεις τον στόχο σου. Διαφορετικά, δημιουργούνται χαοτικές, στείρες και συγκρουσιακές καταστάσεις, χωρίς αποτέλεσμα, με μεγάλο κόστος και με μεγάλους χαμένους, που το πληρώνουν για μεγάλο διάστημα όσοι προσβλέπουν σε κάτι καλύτερο, αλλά φτάνουν να δουν κάτι χειρότερο. Άγνοια ή αφέλεια δεν χωρούν.

Οι δυνάμεις της Αριστεράς και της σοσιαλδημοκρατίας, μέχρι πρόσφατα, βίωσαν παντού σχεδόν μια εντυπωσιακή υποχώρηση – και στην Ευρώπη. Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί οι δυνάμεις της Κεντροαριστεράς υποχωρούν σε μια φάση στην οποία πολλά αδύναμα τμήματα είναι ήδη ευάλωτα, η κοινωνική αλληλεγγύη είναι πιο αναγκαία από το παρελθόν, η ανεργία ή ο κίνδυνος ανεργίας είναι υψηλά, οι ανισότητες γίνονται όλο και πιο ανησυχητικές, οι οικονομικές επιδόσεις κινούνται σε χαμηλή τροχιά και οι συμβατικές πολιτικές επικρίνονται από πολλές πλευρές; Ίσως γιατί η σοσιαλδημοκρατία κέρδισε σε μια φάση γενικής ανόδου, όπου ήταν εύκολα η πολιτική αναδιανομής και το κοινωνικό κράτος, αλλά χάνει στη δύσκολη φάση, καθώς, όταν οι οικονομίες κινούνται σε χαμηλή αναπτυξιακή τροχιά, και πολύ περισσότερο σε αρνητική, πιθανώς να υπάρχει αδυναμία πολιτικού management. Ίσως, γιατί οι απαντήσεις είναι μεν κοινωνικές, αλλά ρητορικές και κοινωνικά ξεπερασμένες, χωρίς να μετουσιώνονται σε πραγματικότητα, γιατί ο βολονταρισμός δεν περνάει.

Η δύσκολη θέση στην οποία έχουν βρεθεί σοσιαλδημοκρατία, Κεντροαριστερά και Αριστερά δεν έχει μια εξήγηση, ούτε οι λόγοι είναι ίδιοι για όλους. Ερμηνείες υπάρχουν πολλές και σε διαφορετικούς συνδυασμούς, σε κάθε περίπτωση και περίοδο, όπως:

Τους έχει ξεπεράσει η πραγματικότητα. Ο αδύναμος κόσμος και ο μέσος πολίτης έχουν ανάγκη για απαντήσεις σε προβλήματά που είναι πάρα πολύ διαφορετικά από ό,τι ήταν 20 ή 30 χρόνια πριν. Πολλές από τις παλιές απαντήσεις είναι αραχνιασμένες, γιατί τα δεδομένα έχουν αλλάξει: η φύση των προβλημάτων είναι πολύ διαφορετική, οι πολιτικές συνταγές ηχούν ξεκούδουνες, οι περιορισμοί στις επιλογές έχουν αλλάξει, στο εθνικό και παγκόσμιο σκηνικό έχει αναδειχθεί ένας άλλος κόσμος.

Βρίσκονται σε μειονεκτική θέση σε σχέση με τις mainstream δυνάμεις. Μέσα από δεκαετίες εναλλαγής στην εξουσία και εμπειριών, δεξιές και αριστερές δυνάμεις έκαναν συνεχώς διορθωτικές κινήσεις, που μείωσαν το ιδεολογικό και πρακτικό χάσμα που τους χώριζε. Επήλθε κάποια σύγκλιση. Ωστόσο, ο καπιταλισμός έδειξε πολύ μεγαλύτερη ευελιξία, ικανότητες προσαρμογής (ιδεολογικές και πρακτικές), ακόμα και υπέρβασης των αντιθέσεών του, ενώ Κεντροαριστερά και Αριστερά αναζητούν συνεχώς νέες αφετηρίες και σημεία αναφοράς, που δεν καταφέρνουν να επιζήσουν πολύ, και αναδεικνύονται ευάλωτα, βραχύβια ή αδιέξοδα. Αδυνατούν να ξεπεράσουν πεθαμένες ιδέες και στερεότυπα που τις εγκλωβίζουν και παγιδεύονται σε απλή διαχείριση καταστάσεων.

Οι μεγάλοι προγραμματικοί στόχοι της σοσιαλδημοκρατίας συχνά έχουν υποκατασταθεί από ευκαιριακές συμπεριφορές, φθηνές συνθηματολογίες, υπεραπλουστευμένες στοχεύσεις με μηδενικό ιδεολογικό υπόβαθρο. Σε αυτά προστίθεται ένας έντονος απολιτικός αρνητισμός που μπορεί ευκαιριακά να κερδίσει εκλογές, αλλά όχι να οικοδομήσει μια ισχυρή βάση και να δώσει αύρα στην ψυχή των ανθρώπων.

Δεν θα αναφερθώ σε καταστάσεις όπου κομματικά συστήματα, για ετερόκλιτους λόγους, ξέπεσαν σε διαπροσωπικές διαπλοκές και, όπως γράφει ο Πιερ Ροζανβαλόν, «η διαμάχη των ιδεών έφτασε να έχει δευτερεύουσα αξία, και έδωσε τη θέση της σε μια σύγκρουση προσώπων και τάσεων που είχαν αποσυνδεθεί από κάθε προσπάθεια θεωρητικής εμβάθυνσης στο σοσιαλιστικό ιδεώδες».

Τα ερωτήματα είναι απλά, οι απαντήσεις δύσκολες, αλλά αναγκαίες και εφικτές. Μόνο που θέλουν προσπάθεια απεγκλωβισμού από το παρελθόν, στοχαστική επένδυση στο αύριο και ανάδειξη αυτού του αύριο στην κεντρική πολιτική σκηνή, στη θέση της εμμονής στον εκλογικό κύκλο. Η Ευρώπη, ο κόσμος και η χώρα μας βρίσκονται αντιμέτωποι με όλο και περισσότερα μεγάλα αθροίσματα μακρόχρονων προβλημάτων –αποτέλεσμα αδιαφοριών στο παρελθόν– και με επώδυνες επιλογές. Πολλαπλές επισημάνσεις συστημικών οργανισμών (ΔΝΤ, ΟΟΣΑ κ.ά.) τονίζουν τις προοπτικές επιδείνωσης των ανισοτήτων στο ορατό μέλλον και το κόστος των πολιτικών αντιμετώπισης των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής, της γήρανσης του πληθυσμού, των πανδημιών, του ασφαλιστικού, της ενεργειακής αναδιάρθρωσης, των μεταναστευτικών ρευμάτων λόγω κλιματικής αλλαγής, της παγκόσμιας υπερχρέωσης κ.ά., για να μείνω σε οικονομικές σχέσεις. Αυτό που έχει σημασία είναι τι καινούργιο, πειστικό και ρεαλιστικό έχει να προτείνει η κάθε απόχρωση «των αριστερά από τον συντηρητισμό πολιτικών δυνάμεων»;

Σε ένα τέτοιο δυστοπικό αύριο έχει τεράστια σημασία όχι απλώς ποιος κατά καιρούς θα κερδίζει την εξουσία, αλλά ποιος θα παρεμβαίνει και θα επηρεάζει τη διαμόρφωση των εξελίξεων. Κάθε παρέμβαση σημαίνει κάποια σύγκρουση με την πραγματικότητα. Σύγκρουση όμως που να έχει θετικό αποτέλεσμα. Ένα τέτοιο τοπίο κάνει εξαιρετικά αναγκαία την ισχυρή παρουσία δυνάμεων που θα προσπαθούν να προστατέψουν αποτελεσματικά όσους πλήττονται, και είτε θα αντιμετωπίζουν από θέσεις εξουσίας τους κινδύνους και τα προβλήματα είτε θα έχουν το βάρος να πιέσουν για πιο ισόρροπες και συμπεριληπτικές (inclusive) πολιτικές.

Η εξελικτική διαδικασία είναι στην Ιστορία η κινητήρια δύναμη της επιτυχίας. Ακριβώς το γεγονός ότι σήμερα η εξέλιξη απειλείται ή φτάνει σε κρίση μπορεί να οδηγήσει είτε σε παθητική αποδοχή των εξελίξεων είτε σε νέες επιλογές, νέους συνδυασμούς πολιτικής, πρακτικών, παραγωγικών σχημάτων, ανακαλύψεων, που πολλές φορές στην Ιστορία έγιναν τα εργαλεία υπέρβασης αδιεξόδων και κρίσεων, και, τελικά, επιβίωσης και μετεξέλιξης. Οι αντιφάσεις έγιναν το εργαλείο που έδινε κίνηση στην εξέλιξη και τη μετεξέλιξη σε ορισμένα συστήματα, όταν άλλα καθηλώνονταν στη στασιμότητα. Σοσιαλδημοκρατία, Κεντροαριστερά και Αριστερά, σαν το Σίσυφο, προβληματίζονται ξανά και ξανά πώς θα αλλάξουν τον κόσμο με τη δύναμη της αδράνειας, ενώ η πραγματικότητα αλλάζει ξανά και ξανά χωρίς οι δυνάμεις αυτές να μπορούν να παρακολουθήσουν ή να επηρεάσουν σοβαρά τη δυναμική των εξελίξεων, αν και θα μπορούσαν.

Κάτι δεν πάει καλά, και απαντήσεις στα ερωτήματα που τέθηκαν έχουν κρίσιμη σημασία, γιατί μια φάση χαμηλής ανάπτυξης και επώδυνων προσαρμογών δεν είναι αδιανόητη στο μελλοντικό σκηνικό. Συνεπώς, το πώς θα ασκείται η πολιτική σε δύσκολες συνθήκες, προκειμένου να μην πέσουν οι κοινωνίες σε καταστάσεις πολιτικού αυταρχισμού και ακραίου συντηρητισμού, επειδή ακριβώς αποτύχαμε να απαντήσουμε στο τι δεν πάει καλά, έχει υπαρξιακή σημασία. Αν δεν είμαστε ανιστόρητοι, γνωρίζουμε ότι η άνοδος κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων που καλλιεργούν τον φανατισμό, τον αυταρχισμό, την τυφλή σύγκρουση, ακόμα και το παράλογο ποτέ στην Ιστορία δεν είχε καλό αποτέλεσμα για τις κοινωνίες που αφέθηκαν στη μαγεία τους. Το τίμημα ήταν πάντα πολύ βαρύ για όσους αδιαφόρησαν, για όσους δεν αδιαφόρησαν, αλλά και για τις δυνάμεις που ακόμα και άθελά τους οδήγησαν στο αποτέλεσμα αυτό.

Στις σημερινές συνθήκες, ιδίως στην Ελλάδα, το ανοικτό θέμα για την Κεντροαριστερά είναι να βρει τρόπους να καταλάβει τι την έριξε στα πολύ χαμηλά, να ξεπεράσει τα λάθη της, να πείσει για την ουσιαστική διαφορά της με τις επιλογές άλλων δυνάμεων και να ανακτήσει την αίσθηση των καιρών, όπως στη δεκαετία του 1970 και του 1990. Τότε, όλα θα ξεκινήσουν να παίρνουν τη θέση τους.

*Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην υπουργός.

Πηγή: athensvoice.gr

Το άρθρο O Τάσος Γιαννίτσης γράφει για τη σοσιαλδημοκρατία εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.