Της ΒΑΣΩΣ ΚΙΝΤΗ*

Παρόλη την πρόοδο που έχει σημειώσει η ανθρωπότητα σε ό,τι αφορά τα δικαιώματα, τον σεβασμό ή έστω την ανοχή στη διαφορετικότητα, την απόρριψη της μισαλλοδοξίας και την ειρηνική συνύπαρξη, είναι πραγματικά αδιανόητο πώς εξακολουθεί να επιβιώνει στις μέρες μας ο αρχαϊκός αντισημιτισμός, ο οποίος δεν διστάζει να γίνεται απροκάλυπτος. Το δέος απέναντι στα όσα αδιανόητα υπέστησαν οι Εβραίοι στο Ολοκαύτωμα και η ενοχή της ανθρωπότητας για το αποτρόπαιο αυτό έγκλημα δεν επέτρεπε για αρκετά χρόνια στους αντισημίτες να εκφράσουν ρητά το μίσος τους. Το κάλυπταν με αναθεωρητικές ερμηνείες και με αντι-σιωνιστικές καταγγελίες που χρησιμοποιούνται και σήμερα ως όχημα αντισημιτισμού. Αυτό που διεκδίκησαν και πέτυχαν πολλά έθνη από τον 19° αιώνα – την ίδρυση του εθνικού κράτους τους – δεν αναγνωριζόταν, ούτε καν ιδεολογικά, πολλώ δε μάλλον πρακτικά, ως δικαίωμα στους Εβραίους και στο Ισραήλ.

Σήμερα, η άρνηση αυτού του δικαιώματος εκφράζεται απροκάλυπτα με το σύνθημα “From the river to the sea”, ένα σύνθημα που θέλει να ρίξει τους Εβραίους πολίτες του Ισραήλ στη θάλασσα και να εξαλείψει το κράτος τους από τον χάρτη. Αυτό το σύνθημα ακούγεται από τους εχθρούς του Ισραήλ στη Μέση Ανατολή αλλά δυστυχώς και από πολίτες της Δύσης που θέλουν να ονομάζονται προοδευτικοί. Το επιχείρημα που χρησιμοποιείται, ή μάλλον το πρόσχημα, είναι όσα συμβαίνουν με τον πόλεμο στη Γάζα. Αλλά και εδώ εκδηλώνεται η ειδική μεταχείριση του Ισραήλ. Ένας πόλεμος φέρνει πάντοτε πολλά δεινά και κατά τη διεξαγωγή του δεν αποφεύγονται τα εγκλήματα. Γι’ αυτό πάντα καταδικάζουμε τον πόλεμο και έχουμε αναπτύξει το δίκαιο του πολέμου ώστε να εγκαλούμε τους εμπολέμους όταν το παραβιάζουν. Τον συγκεκριμένο πόλεμο δεν τον ξεκίνησε το Ισραήλ. Τον ξεκίνησαν οι εχθροί του που σχεδίασαν και εκτέλεσαν ένα εγκληματικό, φρικτό σχέδιο, οι λεπτομέρειες και τα αποτελέσματα του οποίον δεν μπαίνουν σε λέξεις γιατί οι συνηθισμένες λέξεις που έχουμε λυγίζουν και συντρίβονται κάτω από το βάρος της ωμής, στυγερής βίας και του μίσους. Οι θηριωδίες της 7ης Οκτωβρίου από τους εχθρούς του Ισραήλ εναντίον κατοίκων του Ισραήλ δεν κινητοποίησαν διαδηλώσεις υπερασπιστικές για τα θύματα αντίστοιχες με αυτές που έγιναν και γίνονται για τη Γάζα. Όπως δεν κινητοποιούν διαδηλώσεις όσα υφίστανται οι πολίτες του στυγνού και αμείλικτου Ιράν, της αυταρχικής Τουρκίας του Ερντογάν ή της πολεμοχαρούς Ρωσίας του Πούτιν, ενός κράτους που καταπατά κάθε έννοια δικαίου είτε μιλάμε για την πολεμική του μηχανή είτε για τους πολίτες στο εσωτερικό του. Η ομηρία ανθρώπων, μωρών, παιδιών και ηλικιωμένων δεν συγκίνησε ώστε να ζητηθεί από τη Χαμάς η απελευθέρωσή τους πριν από κάθε ενέργεια ή διαπραγμάτευση, ώστε να μην χρησιμοποιούνται άνθρωποι σαν εργαλεία εκβιασμών.

Το Κράτος του Ισραήλ, αντίθετα με άλλα κράτη του κόσμου όπου τυχόν απειλές είναι περιστασιακές, είναι αναγκασμένο να ζει διαρκώς, από την ίδρυσή του, σε κατάσταση εγρήγορσης και ετοιμότητας, περικυκλωμένο καθώς είναι από τους εχθρούς του που μεθοδεύουν κάθε στιγμή τρόπους για να το εξαφανίσουν. Οι πολίτες του έχουν δικαίωμα κι αυτοί, όπως όλοι οι πολίτες του κόσμου, να απολαμβάνουν μια ξένοιαστη ειρηνική ζωή χωρίς τη διαρκή απειλή βίας. Δικαιούνται την υποστήριξή μας. Το οφείλουμε στις εβραϊκές κοινότητες σε όλον τον κόσμο. Το οφείλουμε στην ανθρωπότητα.

*Ομότιμη Καθηγήτρια Φιλοσοφίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ. Το άρθρο της δημοσιεύτηκε σε ειδικό αφιέρωμα του περιοδικού «Χρονικά» του Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος.

Το άρθρο From the river to the sea… Της ΒΑΣΩΣ ΚΙΝΤΗ εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Το φθινόπωρο του 2020 είχαμε μια ημερίδα για τo «θαυμάζειν και απορείν» στη φιλοσοφία στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Εγώ μίλησα για το έργο του Αυστριακού φιλοσόφου Ludwig Wittgenstein που έζησε το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Γράφοντας το κείμενο, διαπίστωσα ότι η θέση του Πλάτωνα πως το θαυμάζειν είναι η αρχή της φιλοσοφίας, και του Αριστοτέλη πως από περιέργεια και θαυμασμό άρχισαν για πρώτη φορά οι άνθρωποι να φιλοσοφούν, αποτελούσε κοινό τόπο για μια σειρά φιλοσόφους από την αρχαιότητα μέχρι τον 20ό αιώνα. Η απορία (μία εκδοχή του θαυμασμού) και η συνεπαγόμενη ταραχή γίνονται, για τον Σέξτο Εμπειρικό, το έναυσμα για να στραφεί κανείς στη φιλοσοφική έρευνα. «Ο θαυμασμός είναι το θεμέλιο όλης της φιλοσοφίας», για τον Montaigne. «Αφού θαυμάσουν οι άνθρωποι αρχίζουν να φιλοσοφούν», έγραφε ο Bacon, για τον οποίο επίσης ο θαυμασμός ήταν ο «σπόρος της γνώσης»· αρχή της γνώσης ήταν o θαυμασμός για τον Descartes, αρχή της γνώσης και της φιλοσοφίας για τον Hobbes και τον Adam Smith. Ολες αυτές οι αναφορές παραπέμπουν ρητά ή σιωπηρά στον Πλάτωνα ή τον Αριστοτέλη. Ο Wittgenstein θεωρεί την απορία και τη διανοητική δυσφορία αρχή της φιλοσοφίας, ενώ χρησιμοποιεί για τη θέαση του κόσμου ως περιορισμένου όλου την ίδια γερμανική λέξη (Anschauung) που χρησιμοποιεί και ο Schleiermacher για να μεταφράσει τη «θεωρία» στην «Πολιτεία» του Πλάτωνα. Τον ίδιο όρο χρησιμοποιεί και ο Schopenhauer για να μιλήσει για την αντιληπτική γνώση των πλατωνικών ιδεών και τη βαθιά κατανόηση του κόσμου διά της αντίληψης.

Την εμπλουτίζουμε, τη διορθώνουμε, τη διευρύνουμε, την αναθεωρούμε, ανακαλύπτουμε καινούργια εργαλεία, χρησιμοποιούμε τα παλαιά αλλιώς, αλλά αυτά έχουμε και μ’ αυτά δουλεύουμε. Δεν πετάμε το παρελθόν μας ακόμη κι αν το επικρίνουμε. Αλλωστε, δεν μπορούμε να απαλλαγούμε από αυτό, όπως δεν μπορούμε να απαλλαγούμε από τη μητρική μας γλώσσα. Με αυτήν την αφετηρία γνωρίσαμε τον κόσμο και συγκροτήσαμε μια ταυτότητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να μάθουμε κι άλλες γλώσσες και μέσω αυτών να γνωρίσουμε νέους κόσμους, να εκτιμήσουμε τη συνεισφορά τους, να δούμε μέσα από τη δική τους οπτική τη δική μας εξέλιξη. Οχι μόνο μπορούμε, αλλά επιβάλλεται να δούμε την ταυτότητα και τη διαδρομή μας, τόσο εκ των έσω όσο και εξωτερικά. Απέναντι στο παρελθόν μας, αναλαμβάνουμε την ευθύνη για τις επιτυχίες και τις αποτυχίες αυτών που αναγνωρίζουμε ως προγόνους μας, για τις κατακτήσεις τους αλλά και για τα λάθη, τις αστοχίες και τα κρίματα. Είναι οι αποσκευές μας που φέρουμε στο ταξίδι της ζωής.

Μελετώντας τα κλασικά γράμματα γνωρίζουμε τον εαυτό μας, αλλά συγχρόνως τους εκάστοτε άλλους, συνδεόμαστε με την ανθρωπότητα και υπερβαίνουμε τα στενά όρια του σημερινού ορίζοντα. Μπορούμε να το κάνουμε δοξαστικά, κριτικά, αναθεωρητικά, διερευνητικά. Οπως κι αν το κάνουμε, πρέπει να το κάνουμε σοβαρά. Δεν είναι πολυτέλεια, είναι καθήκον.

* Η κ. Βάσω Κιντή είναι καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο ΕΚΠΑ.

Πηγή: kathimerini.gr

Το άρθρο Η σημασία των κλασικών σπουδών… Της Βάσω Κιντή εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.

Της Βάσως Κιντή*

Είναι προοδευτική η Αριστερά; Εξαρτάται πως εννοούμε τους όρους. Και οι δύο, «πρόοδος- προοδευτικός» από τη μία και «Αριστερά» από την άλλη αντιστοιχούν σε διαφιλονικούμενες έννοιες που έχουν αλλάξει με τη χρήση στη διαδρομή του χρόνου. Η νεότερη και σύγχρονη έννοια της προόδου δεν υπήρχε στην αρχαιότητα, ούτε στον Μεσαίωνα. Ποια είναι αυτή η έννοια; Η ιδέα μιας αέναης, μη αναστρέψιμης, συνεχούς βελτίωσης των κοινωνιών και της ανθρώπινης κατάστασης. Βελτίωσης ως προς τι; Ως προς την ελευθερία (περισσότερη ελευθερία), τη γνώση (διεύρυνση και αύξηση της γνώσης), ως προς το πλήθος των διαθέσιμων αγαθών, την ικανοποίηση αναγκών, επιθυμιών και δικαιωμάτων, την υποχώρηση των δεισιδαιμονιών, τη μείωση του πόνου, της φτώχειας, της δυστυχίας. Όλα θα γίνονται όλο και καλύτερα. Είτε με μικρές βαθμιαίες αλλαγές, είτε με μεγάλες επαναστάσεις, η πρόοδος θα ήταν αναπότρεπτη και, παρά τις τυχόν υποτροπές ή οπισθοχωρήσεις, μη ανασχέσιμη. Είναι μια ιδέα που ξεκίνησε από τον Francis Bacon και συνδέθηκε κυρίως με τον διαφωτισμό. Όπως έχει ειπωθεί μοιάζει με υποκατάστατο της Θείας Πρόνοιας, με εγγυητή αυτή τη φορά όχι τον Θεό, αλλά τον ίδιο τον άνθρωπο, που με τον λόγο και τις ικανότητές του, την επινοητικότητα και την επιστήμη του θα εξασφάλιζε τα μέσα για την ανάπτυξή του και θα έχτιζε όλο και μεγαλύτερες κοινωνίες, με αποκορύφωμα αυτή στην οποία ο καθένας θα απολάμβανε τελικά τη ζωή του μέσα σε μια κατάσταση αφθονίας, γαλήνης και ευτυχίας. Η ιδέα αυτή δεν θα μπορούσε να υπάρχει στην αρχαιότητα με την κυκλική αντίληψη του χρόνου όπου την πρόοδο διαδέχεται η φθορά ούτε στον Χριστιανικό μεσαίωνα όπου, παρά την ευθύγραμμη αντίληψη του χρόνου, η σωτηρία παραπέμπεται εκτός ιστορίας. Άλλωστε στον Χριστιανισμό υπάρχει η Πτώση και στην αρχαιότητα η ιδέα της Αιώνιας Επιστροφής.

H πρόοδος της νεωτερικότητας κοίταζε με αισιοδοξία και ελπίδα το μέλλον. Αυτήν την ιδέα ενστερνίστηκαν πολιτικές δυνάμεις που προσέβλεπαν στα αγαθά που θα έφερνε η επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη και εργάστηκαν για τον αντίστοιχο μετασχηματισμό των κοινωνιών. Η αριστερά ήταν μία από αυτές τις δυνάμεις που πίστευε και πιστεύει πως η σοσιαλιστική κοινωνία θα συνιστούσε πρόοδο σε σχέση με την καπιταλιστική και ότι η εξέλιξη αυτή είναι περίπου αναπόφευκτη, παρά τις δυσκολίες. Όμως, τον 20ό αιώνα, αυτή η έννοια προόδου επικρίθηκε. Οι ουτοπίες με τις οποίες συνδέθηκε σκούριασαν και απαξιώθηκαν τόσο θεωρητικά όσο και πολιτικά. Η χωρίς όρια τεχνολογική ανάπτυξη και η ασύδοτη κατανάλωση είχαν μια σειρά από ανεπιθύμητες παράπλευρες συνέπειες, από οικολογικές καταστροφές έως μεγάλες ανισότητες. Το Ολοκαύτωμα, οι μεγάλοι πόλεμοι του 20ού αιώνα, η κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού με όλα τα δεινά που αποκάλυψε, ήταν μεγάλα επιπλέον πλήγματα στην προοδευτική αισιοδοξία.

Παρά ταύτα, οι λέξεις ‘πρόοδος’ και ‘προοδευτικός’ εξακολουθούν να είναι λέξεις-παράσημα. Όλοι θέλουν να είναι προοδευτικοί, κανείς οπισθοδρομικός. Παρά τη νοσταλγία που συχνά αισθανόμαστε για το παρελθόν, λίγοι αναζητούν σήμερα έναν χαμένο παράδεισο. Όλοι προσβλέπουν στο μέλλον. Υπ’ αυτή την έννοια είναι και οι αριστεροί προοδευτικοί, όπως σχεδόν όλοι. Όμως, δεν το εννοούν έτσι. Δεν δηλώνουν απλώς προοδευτικοί, δεν το διεκδικούν. Θεωρούν ότι έχουν ήδη κατοχυρώσει την ετικέτα και είναι μόνο αυτοί που θέλουν την πρόοδο. Οπότε, όλοι οι άλλοι είναι αντιδραστικοί, ή ακόμη χειρότερα ακροδεξιοί, φασίστες ή χούντα. Το φως και το σκοτάδι. Αυτός ο μανιχαϊσμός είναι βολικός, ειδικά όταν η προοδευτικότητα που επικαλούνται είναι είτε κενή (δεν έχει δηλαδή περιεχόμενο) είτε περιλαμβάνει τα πάντα. Λέω τα πάντα διότι σήμερα αριστεροί προοδευτικοί σε όλο τον κόσμο υποστηρίζουν συγχρόνως κοσμοπολίτικες και κοινοτιστικές θέσεις, διεθνιστικές και εθνικιστικές, είναι υπέρ της οικολογίας αλλά συγχρόνως και υπέρ του λιγνίτη, υπέρ των εναλλακτικών μορφών ενέργειας αλλά κατά των ανεμογεννητριών, είναι υπέρ της επιστήμης αλλά κατά των ειδικών, συχνά κατά των εμβολίων και υπέρ των συνωμοσιολογικών θεωριών. Είναι υπέρ μιας εξομοιοτικής ισότητας και υπέρ της διάκρισης των επιμέρους ταυτοτήτων. Πρόκειται για να ένα συνονθύλευμα αντικρουόμενων θέσεων που χαρακτηρίζει, αδιακρίτως, και ανθρώπους από άλλους πολιτικούς χώρους. Είμαστε στην επικράτεια του λαϊκισμού -όλα και τα αντίθετά τους, χωρίς συναίσθηση κάποιας μεταξύ τους έντασης. Η αριστερά, που έστελνε στα γκουλάγκ αυτούς που θεωρούσε πως διαφοροποιούνταν, έστω και ανεπαίσθητα, από το δόγμα και τη γραμμή, σήμερα ψαρεύει από δω και από εκεί θέσεις για να ικανοποιήσει ένα ετερόκλητο ακροατήριο. Δεν ηγείται, ακολουθεί για να μπορέσει να υπάρξει.

Παλαιότερα απέναντι στην πρόοδο και στους προοδευτικούς δεν ήταν η αντίδραση και οι αντιδραστικοί, αλλά η συντήρηση και οι συντηρητικοί που έδιναν έμφαση στην παράδοση και στα έθιμα, στην οικογένεια και στην πατρίδα, σε ό,τι είναι οικείο και προσφιλές. Απέναντι στην αποφασισμένη, ορθολογική, καινοτόμα και καθαρή πρόοδο, προέβαλαν την εμπειρία, το συναίσθημα και τη φρόνηση· τη θαλπωρή του επενδυτή της συνήθειας απέναντι στον αμείλικτο γυμνό λόγο, την περίτεχνη καλλιέργεια του παλαιού απέναντι στην αστόλιστη στιλπνότητα του νέου. Αλλά κι οι συντηρητικοί θέλουν αλλαγές, δεν είναι καθηλωμένοι σε ένα παρελθόν λείψανο· στρέφονται προς και προετοιμάζουν το μέλλον. Σήμερα, επίσης, αριστεροί προοδευτικοί αγκαλιάζουν, όπως είπαμε, συντηρητικά προτάγματα ενώ δεξιοί συντηρητικοί υιοθετούν κεντροαριστερές θέσεις (βλ. π.χ., στάση Γερμανών συντηρητικών απέναντι σε μετανάστες και πρόσφυγες). Οι διαχωριστικές γραμμές δεν είναι πια τόσο σαφείς, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το δίπολο αριστερά-δεξιά δεν έχει πλέον νόημα. Κι αυτό διότι είναι ζήτημα αυτοπροσδιορισμού και διότι οι ταυτότητες δεν συγκροτούνται αφηρημένα. Αντλούν από την εκάστοτε παράδοση, έχουν ιστορία και χτίζονται μέσα από τις τρέχουσες επιλογές.

Είπαμε ότι η προοδευτικότητα που επικαλείται η αριστερά, εκτός από το να περιλαμβάνει τα πάντα, μπορεί να είναι και κενή. Τι σημαίνει αυτό; Ότι δεν υπάρχει ένα ανεξάρτητο κριτήριο με βάση το οποίο να κρίνεται εάν κανείς είναι προοδευτικός. Το τι συνιστά πρόοδο, μεταβάλλεται. Η αριστερά, πάντως, βαφτίζει προοδευτικό αυτό που η ίδια κάνει. Οι ίδιες κινήσεις είναι προοδευτικές εάν γίνονται από έναν αριστερό και αντιδραστικές εάν γίνονται από έναν αντίπαλο. Θυμίζει τη γελοιογραφία του Γιάννη Ιωάννου όπου ο Ανδρέας Παπανδρέου κρατούσε ο ίδιος τον οδοδείκτη που έδειχνε τον δρόμο προς τον σοσιαλισμό. Όπου πήγαινε ο Παπανδρέου, εκεί βρισκόταν και ο σοσιαλισμός.

Έτσι και με την αριστερά. Ό,τι κάνει αυτή, είναι εξ ορισμού- δηλαδή χρίεται-, προοδευτικό. Αλλά αυτό δεν μας λέει και πολλά πράγματα. Οπότε, αντί να μάς απασχολούν οι ταμπέλες, καλύτερα να κρίνουμε πράξεις και πολιτικές για το πώς ανταποκρίνονται στις περιστάσεις.

*καθηγήτρια Φιλοσοφίας

Το άρθρο Είναι προοδευτική η Αριστερά; … Της Βάσως Κίντη εμφανίστηκε πρώτα στο NewIdeas | Το κανάλι με άποψη.