Του Λεωνίδα-Φοίβου Κόσκου
Όταν κατά τους ισχυρισμούς της κυβέρνησης ολοκληρώθηκε το έργο της ψηφιοποίησης η μικρή ομάδα που σχεδίασε και εκτέλεσε το έργο μετακινήθηκε σε άλλες θέσεις ευθύνης. Με την μετακίνηση φάνηκε η έλλειψη γενικότερου στρατηγικού σχεδίου με συνέχεια. Το έργο παρέμεινε υπόθεση μιας μικρής ομάδας τεχνοκρατών που επιβλήθηκε άνωθεν χωρίς να υπάρξει σε βάθος εκπαίδευση των χρηστών για την υποδοχή του ή απόπειρα αναδιοργάνωσης των υπηρεσιών και διόρθωσης των διαδικασιών και χωρίς κάποια κοινωνική ομάδα να έχει κίνητρο για την αξιοποίηση και την ολοκλήρωσή του.
Όμοια περίπτωση που υποδεικνύει τις αντοχές του προσοδοθηρικού συστήματος αποτελεί και το λεγόμενο επιτελικό κράτος. Ο όρος αναφέρεται στον Ν.4622/2019 ο οποίος έχει ως αντικείμενο τον προσδιορισμό των αρμοδιοτήτων της εκτελεστικής λειτουργίας, του πρωθυπουργού και της Προεδρίας της κυβέρνησης ως «αυτοτελούς επιτελικής δημόσιας υπηρεσίας». Η Προεδρία της κυβέρνησης και το γραφείο του πρωθυπουργού οργανώθηκαν σύμφωνα με τον εν λόγω νόμο ως πυρήνας σχεδιασμού, εκτέλεσης, συντονισμού και ελέγχου δημόσιας πολιτικής με επίκεντρο τον πρωθυπουργό. Πρότυπο του επιτελικού κράτους προφανώς αποτελεί το cabinet office του υπουργικού συμβουλίου στο Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο συνιστά τον κεντρικό μηχανισμό σχεδιασμού και συντονισμού της διακυβέρνησης.
Το cabinet οffice συνδέεται οργανικά με το υπουργικό συμβούλιο τον πρωθυπουργό και την δημόσια διοίκηση. Η στελέχωσή του περιλαμβάνει, εκτός των υπουργών, των λοιπών πολιτικών προσώπων και των ειδικών συμβούλων, ανώτατους δημοσίους υπαλλήλους μεταξύ των οποίων και ο Γραμματέας- προϊστάμενος του Γραφείου (cabinet Secretary). Η οργανική σύνδεση του cabinet office με την δημόσια υπαλληλία εξασφαλίζει συνέχεια, θεσμική μνήμη, δομημένη διαδοχή, και διαρκή επικοινωνία με το σύνολο της κρατικής μηχανής μέσω της ιεραρχικής αλυσίδας. Η συμμετοχή των κρατικών λειτουργών αποτελεί παράγοντα σταθερότητας για το Η.Β. παρά την πρωτοφανή πολιτική αστάθεια και την εναλλαγή έξι πρωθυπουργών σε μία δεκαετία.
Τόσο οι πρόνοιες του Ν.4622/2019 όσο και η εφαρμογή του υποδεικνύουν αποκλίσεις από το πρότυπο του Ηνωμένου Βασιλείου που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο μια ώριμης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δυτικού τύπου. Η στελέχωση του ελληνικού επιτελικού κράτους δεν περιλαμβάνει δημοσίους υπαλλήλους. Αντ’ αυτών συμμετέχουν μετακλητοί υπάλληλοι, δηλαδή πρόσωπα που διορίζονται με πολιτικά ή προσωπικά κριτήρια, τα οποία όμως εξ’ ορισμού δεν εγγυώνται οργανική και διαρκή σχέση με την κρατική μηχανή. Επομένως ούτε θεσμική μνήμη, δομημένη συνέχεια και διαδοχή.
Επικεφαλής του επιτελικού κράτους είναι ο ίδιος ο πρωθυπουργός επικουρούμενος από τον γενικό γραμματέα του γραφείου του, ο οποίος αναφέρεται σ’ αυτόν. Ο πρώτος γ.γ. μέχρι τον Αύγουστο του 2022 ήταν στενός συγγενής του πρωθυπουργού, διαχειρίστηκε δε αντ’ αυτού σημαίνοντα κυβερνητικά θέματα. Υπήρξε ιδιαίτερα αποτελεσματικός αλλά έδρασε ανορθόδοξα αξιοποιώντας τα προσωπικά του δίκτυα και παρακάμπτοντας κατά κανόνα την ιεραρχικήλυσίδα. Η παραίτησή του φανέρωσε τις αδυναμίες και τα ασταθή θεμέλια του επιτελικού κράτους το οποίο μετά από αυτόν σχεδόν κατέρρευσε, συνεχίζοντας πάντως να λειτουργεί κατά παράκαμψη της κρατικής μηχανής. Αντιστικτικά δε προς το απαξιωτικώς καλούμενο βαθύ κράτος.
Η ανεπάρκεια του συστήματος έγινε προφανής κατά την ατυχή διαχείριση σοβαρών προβλημάτων διακυβέρνησης που προέκυψαν από το δυστύχημα των Τεμπών και τον ΟΠΕΚΕΠΕ.
Από την λειτουργία του επιτελικού κράτους απουσιάζει επίσης η οργανική σύνδεση με το Υπουργικό Συμβούλιο ως συλλογικό όργανο πολιτικής σύνθεσης, και χάραξης κυβερνητικής πολιτικής.
Στην πράξη το Υ.Σ. δεν λειτουργεί ως τέτοιο. Η υπουργική δραστηριότητα καθοδηγείται από τον πρωθυπουργό και την ομάδα του βάσει οδηγιών που περιέχουν οι «γαλάζιοι φάκελοι» ή με εξατομικευμένες συνεννοήσεις μεταξύ πρωθυπουργού και κάθε υπουργού. Αυτό επάγεται αναίρεση της πολιτικής και λειτουργικής ευθύνης των υπουργών που προβλέπεται στο Σύνταγμα. Η αναίρεση εντείνεται από την πρόνοια του άρθρου 11 παρ. 1. εδ.στ. του Ν.4622/2019 το οποίο ορίζει ότι ο πρωθυπουργός «εποπτεύει για την εφαρμογή της νομοθεσίας από τις υπηρεσίες του δημοσίου τομέα και για την λειτουργία τους προς το συμφέρον του κράτους και των πολιτών» (sic).
Επομένως το επιτελικό κράτος όχι μόνο δεν συνδέεται οργανικά με το υπουργικό συμβούλιο ως συλλογικό σώμα και την δημόσια υπαλληλία, αλλά καθιερώνει ιδιαίτερη ιεραρχική αλυσίδα μεταξύ της τελευταίας και του πρωθυπουργού, ο οποίος αποκτά υπερχειλή ευθύνη και εξουσία. Εξουσία και ευθύνη επιτείνονται ακόμη περισσότερο από την άσκηση εκ μέρους του πρωθυπουργού καθηκόντων και αρμοδιοτήτων που προσήκουν σε ρυθμιστή πολιτεύματος/αρχηγό κράτους, δυνατότητα που προέκυψε από την αναθεώρηση του 1986 και την ουσιαστική κατάργηση του ΠτΔ. Επιτελικό κράτος και αναθεώρηση του 1986 ολοκληρώνουν ένα ιδιαίτερο πολιτειακό μόρφωμα πρωθυπουργικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.
Επιπλέον χαρακτηριστικό αυτού του μορφώματος αποτελεί η εξουδετέρωση ή η αφυδάτωση όλων των θεσμικών συνομιλητών της δημόσιας σφαίρας. Έγινε ήδη λόγος για την ουσιαστική κατάργηση του υπουργικού συμβουλίου ως συλλογικού οργάνου πολιτικής σύνθεσης. Η Βουλή λειτουργεί ως εκτελεστικός βραχίων του επιτελικού κράτους και των αποφάσεων του πρωθυπουργού ως αρχηγού του πλειοψηφούντος κόμματος. Οι ανώτατοι δικαστές προσδοκώντας δεύτερη καριέρα υπόκεινται στον πειρασμό συμμόρφωσης προς τις επιθυμίες της εκτελεστικής εξουσίας. Η πολυθεσία και η διανομή της κρατικής διαφήμισης επηρεάζει την ελευθερία του Τύπου ως τέταρτης εξουσίας, ηλεκτρονικού και συστημικού που λειτουργεί με τα δεκανίκια των non papers στο πλαίσιο της μετα-αλήθειας. Οι ανεξάρτητες Αρχές όταν δεν λειτουργούν ως κακέκτυπα ΔΕΚΟ καρκινοβατούν συχνά αδιοίκητες. Η εκλεγμένη περιφερειακή αυτοδιοίκηση λειτουργεί χωρίς θεσμική και οικονομική αυτονομία στην ουρά του επιτελικού κράτους χειραγωγούμενη από τις διορισμένες αποκεντρωμένες διοικήσεις που διαδέχτηκαν τις επίσης διορισμένες γενικές γραμματείες. Η κοινωνία των πολιτών τέλος παραμένει ουδέτερη και εγκλωβισμένη σε προσδοκίες προσόδου, ενώ η επιχειρηματική κοινότητα αποδέχεται έναντι ανταλλάγματος την χειραγώγησή της.
“ I not thought death had undone so many”.{T.S.Ellot, the Waste Land 1922”
