Του Ηλία Καραβόλια
Μια βυζαντινή παροιμία έλεγε :«Δανεικό τ’ αλεύρι, δανεικό και το προζύμι» (αλλά την σημασία της θα την δούμε κυρίως αν βάλουμε την διόπτρα μας σε ιστορικό βάθος)
Αρκεί μερικές φορές ένα ιστορικό βιβλίο από το οποίο μπορούμε να διδαχθούμε πολλά – ως άτομα και ως κοινωνίες ;
Μπορεί η ιστορία να μας «εξηγήσει» συμπεριφορές και καταστάσεις που οδηγούν σε ακμή και παρακμή έθνη και κοινωνίες ;
Ο μεγάλος αμερικανός πολιτικός Thomas Jefferson είπε κάποτε :«Το να δανείζεις το μέλλον σου για να πληρώσεις τις σημερινές ανάγκες είναι η χειρότερη μορφή κλοπής εις βάρος των επόμενων γενεών»
Στην Ελλάδα περάσαμε πολλά επειδή – κυρίως – ξοδεύουμε, και τώρα ακόμα, πιο πολλά απ όσα παράγουμε ( ως δημόσιο και ως ιδιώτες) πολύ απλά για να έχουμε ότι έχουν και οι άλλοι – οπότε και χρεώνουμε τα παιδιά μας.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το νευραλγικότερο σημείο ενός κράτους είναι τα οικονομικά του, και «τα ανεξέλεγκτα χρέη του οδηγούν στον αφανισμό του» έλεγε ο Κικέρων…
Αλλά η ιστορία τους χρέους πάει πολλούς αιώνες πίσω (βλ Χρέος : Τα πρώτα 5.000 χρόνια, του David Graeber, εκδ. Στάσει Εκπίπτοντες)
Μόλις όμως κυκλοφόρησε και το εξαιρετικό «Η κατάρρευση του αρχαίου κόσμου» του Michael Hudson (εκδ. Τόπος) όπου με περιγραφική ακρίβεια και αξιόπιστα στοιχεία περιγράφει, σε μια ιδιαίτερα δομημένη ιστορική και πολιτικοοικονομική μελέτη, τον ρόλο του έντοκου χρέους στην Ελλάδα και τη Ρώμη των κλασικών χρόνων.
Μας αντιπαραβάλλει το «πραγματικό ιστορικό» του καπιταλιστικού μας ασυνείδητου : αυτή την αιώνια και πανάρχαια διάκριση μεταξύ των μεγάλων ολιγαρχικών συμφερόντων και των ταξικών αγώνων.
Εξηγεί πώς η δυναμική του χρέους (κρατικού και ιδιωτικού ) οδήγησε σε κοινωνική πόλωση, λιτότητα, εξεγέρσεις και πολέμους, συμβάλλοντας τελικά στην κατάρρευση της Ρώμης και στη μετάβαση προς τη δουλοπαροικία και τη φεουδαρχία.
Ρώτησα πρόσφατα τον James K Galbraith για το έργο του Hudson και είπε ότι «ανατρέπει ό,τι διδαχτήκαμε οι περισσότεροι από εμάς για την αρχαία Αθήνα και τη Σπάρτη, την Ελλάδα και τη Ρώμη, τον Καίσαρα και τον Κικέρωνα, αλλά και για τους βασιλείς και τη δημοκρατία»
Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι σήμερα αυτό το απειροστικού λογισμού, διηνεκές και υπερσυστολικό χρέος γεννάει (μαζί με τις αξιωματικές αναμφίβολες κρίσεις υπερσυσσώρευσης) τις αναταράξεις στις οικονομίες.
Και αυτές όλες είναι στην ουσία τους «κρίσεις χρέους» και έχουν τις ρίζες τους βαθιά στην ιστορία.
Δεν μοιάζουν απόλυτα αλλά «ανήκουν» στην ίδια σφαίρα συμπεριφοράς, στα ίδια μοτίβα συναλλακτικών ζωικών ένστικτων («animal spirits» τα έλεγε ο Κευνς) Στηρίζονται στην απληστία και τη βία των ολιγαρχών-δανειστών της αρχαιότητας, όπως αποτυπώθηκαν και στους νόμους τους, οδηγώντας τελικά στην σταδιακή καταστροφή των πολιτισμών της κλασικής αρχαιότητας.
Η άνοδος των ραντιέρηδων και του «βραχυπροθεσμισμού» ξεκινάει από την αρχαιότητα. Μπορεί να μην είχαν Musk και τεχνητή νοημοσύνη, όμως οι τότε ιμπεριαλιστικές οικονομίες είχαν τάξεις.
Είχαν αρπακτικούς τραπεζίτες, είχαν προσοδοθηρικούς μεσάζοντες και μπόλικο «πολεμικό» χρήμα.
Στο βιβλίο του Hudson (όπως και πριν λίγα χρόνια σε εκείνο του Graeber) ουσιαστικά επισκεφτόμαστε τον κόσμο εντός μας, πριν από εμάς.
Κάνουμε μια βουτιά στην επανάληψη του παρόντος : ηγεμονίες ισχυρές που εκδίδουν χρέος και κατακτούν κόσμους και αγορές, μέχρι να περάσουν στο όριο της άλλης πλευράς : την τεχνητή παραμονή στην διαρκή χρεοκοπία, στο διαρκές «ομόλογο» ισχύος.
Χρειαζόμαστε πάντα αυτό το εναλλακτικό ταξίδι στην ιστορία της ανθρωπότητας, για να γίνει αντιληπτό το είδος, το βάθος και η έννοια του χρέους.
Μια έννοια που από απλή ηθική στάση στη συμβίωση των ανθρώπων, μετατράπηκε από την ιεραρχία, το κράτος, το χρήμα και τη βία, σε «βάρος» ( David Graeber)
Ένα βάρος που υποδούλωσε, εξόντωσε και άφησε μεγάλες πληγές στο σώμα και στη μνήμη της ανθρωπότητας.
Η ιστορία και η πολιτική δεν εξαντλούνται στη λογιστική και λογοτεχνική παρακαταθήκη των πολιτισμών του παρελθόντος, αλλά ανιχνεύονται στην ίδια μας την συναλλακτική γλώσσα, στο αόρατο νόμισμα ( χρεός) μεταξύ των λαών και των γενεών.
Επειδή ζυγώνει η εποχή των ρωγμών, όχι απαραίτητα των εξεγέρσεων, δεν βλάπτει να δούμε ποιες ήταν εκείνες οι λαϊκές και ταξικές αντιδράσεις που προκάλεσε το χρέος – πριν την ανέχεια και την φτώχεια …..
