Από τη μοναδική πύλη στις πολλαπλές διαδρομές
Τι μπορεί να διδαχθεί η Ελλάδα από την Αυστραλία για την πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση, την αξιοκρατία και τη δια βίου μάθηση
Του Στηβ Μπακάλης*
Λίγοι θεσμοί έχουν επηρεάσει τόσο βαθιά τη σύγχρονη ελληνική εκπαίδευση όσο οι Πανελλαδικές Εξετάσεις. Για δεκαετίες αποτέλεσαν τον βασικό μηχανισμό κατανομής των πανεπιστημιακών θέσεων, εξασφαλίζοντας διαφάνεια, ενιαίους κανόνες και μια ευρέως αποδεκτή αντίληψη αξιοκρατίας.
Σήμερα, όμως, οι προκλήσεις της ανώτατης εκπαίδευσης δεν περιορίζονται πλέον στο ποιος εισάγεται στο πανεπιστήμιο. Αφορούν το κατά πόσο τα εκπαιδευτικά συστήματα μπορούν να στηρίξουν τη δια βίου μάθηση, να ανταποκριθούν στις μεταβαλλόμενες ανάγκες της οικονομίας και να επιτρέψουν στους ανθρώπους να αποκτούν νέες δεξιότητες σε όλη τη διάρκεια της επαγγελματικής τους ζωής.
Μέσα από αυτό το πρίσμα, η σύγκριση Ελλάδας και Αυστραλίας δεν αφορά απλώς δύο διαφορετικά συστήματα εισαγωγής. Αναδεικνύει δύο διαφορετικές φιλοσοφίες εκπαιδευτικής πολιτικής: η πρώτη επικεντρώνεται στη συνεχή βελτίωση του μηχανισμού επιλογής, ενώ η δεύτερη επενδύει στη δημιουργία πολλαπλών εκπαιδευτικών διαδρομών προς την ανώτατη εκπαίδευση.
Η Ελλάδα: ένα σύστημα που περιστρέφεται γύρω από την επιλογή
Στην Ελλάδα, η πρόσβαση στα πανεπιστήμια οργανώνεται γύρω από τις Πανελλαδικές Εξετάσεις. Οι υποψήφιοι κατατάσσονται πανελλαδικά με βάση τις επιδόσεις τους και οι διαθέσιμες θέσεις κατανέμονται σύμφωνα με τη βαθμολογία και τις προτιμήσεις τους.
Το Υπουργείο Παιδείας καθορίζει το πλαίσιο, οργανώνει τις εξετάσεις και πραγματοποιεί την κατανομή των εισακτέων, ενώ τα ίδια τα πανεπιστήμια έχουν περιορισμένο ρόλο στη διαδικασία επιλογής.
Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα με υψηλό βαθμό διαφάνειας και ομοιομορφίας. Όλοι εξετάζονται με τους ίδιους κανόνες και η εισαγωγή βασίζεται σε αντικειμενικά μετρήσιμη ακαδημαϊκή επίδοση.
Η ίδια αυτή ομοιομορφία, όμως, δημιουργεί και περιορισμούς. Η εκπαιδευτική πορεία των νέων καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό γύρω στην ηλικία των δεκαοκτώ ετών, ενώ οι δυνατότητες αλλαγής κατεύθυνσης ή επιστροφής στην ανώτατη εκπαίδευση παραμένουν σχετικά περιορισμένες.
Γιατί διαμορφώθηκε αυτό το μοντέλο
Το σύστημα αυτό δεν προέκυψε τυχαία. Μετά τη Μεταπολίτευση, η ζήτηση για πανεπιστημιακές σπουδές αυξήθηκε πολύ ταχύτερα από τη δυνατότητα των ιδρυμάτων να απορροφήσουν νέους φοιτητές. Το κράτος χρειαζόταν έναν μηχανισμό που να κατανέμει περιορισμένες θέσεις με τρόπο αντικειμενικό και κοινωνικά αποδεκτό.
Οι Πανελλαδικές εξελίχθηκαν έτσι όχι μόνο στη βασική πύλη εισαγωγής, αλλά και σε ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα αξιοκρατίας στη μεταπολιτευτική Ελλάδα.
Μεταρρυθμίσεις χωρίς νέες διαδρομές
Οι περισσότερες μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών διατήρησαν αυτή τη βασική λογική. Αντί να δημιουργήσουν νέους δρόμους πρόσβασης στην ανώτατη εκπαίδευση, επικεντρώθηκαν κυρίως στην αναδιοργάνωση των υφιστάμενων θεσμών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η ενσωμάτωση των ΤΕΙ στα πανεπιστήμια το 2018. Παρότι παρουσιάστηκε ως αναβάθμιση της τεχνολογικής εκπαίδευσης, στην πράξη ενίσχυσε περισσότερο τη θεσμική ομοιομορφία παρά τη διαφοροποίηση των εκπαιδευτικών επιλογών. Η εισαγωγή συνέχισε να εξαρτάται από τις Πανελλαδικές και την κεντρική κατανομή των θέσεων.
Δεν είναι τυχαίο ότι και σήμερα ο δημόσιος διάλογος επικεντρώνεται ξανά κυρίως στις αλλαγές των Πανελλαδικών. Πρόκειται για μια διαχρονική τάση της ελληνικής εκπαιδευτικής πολιτικής: επανασχεδιάζουμε συνεχώς την πύλη, αλλά επενδύουμε πολύ λιγότερο στη δημιουργία νέων διαδρομών προς αυτήν.
Η Αυστραλία: ένα δίκτυο εκπαιδευτικών διαδρομών
Η Αυστραλία ακολουθεί μια διαφορετική λογική. Παρότι διαθέτει επίσης σύστημα κατάταξης των αποφοίτων λυκείου , αυτό αποτελεί μόνο ένα από τα πολλά μέσα εισαγωγής στα πανεπιστήμια.
Τα πανεπιστήμια καθορίζουν τα δικά τους κριτήρια και προσφέρουν πολλαπλές διαδρομές εισόδου: προπαρασκευαστικά προγράμματα, επαγγελματική εκπαίδευση, εισαγωγή ενηλίκων, αναγνώριση προηγούμενων σπουδών και μεταφορά πιστωτικών μονάδων.
Η φιλοσοφία είναι διαφορετική. Η σχολική επίδοση παραμένει σημαντική, αλλά δεν θεωρείται η μοναδική ένδειξη ικανότητας. Οι άνθρωποι μπορούν να αποδείξουν τις δυνατότητές τους σε διαφορετικές φάσεις της ζωής τους.
Καθοριστικό στοιχείο του αυστραλιανού μοντέλου είναι η στενή σύνδεση της επαγγελματικής εκπαίδευσης με τα πανεπιστήμια. Τα ιδρύματα TAFE (αντίστοιχα των πρώην ΤΕΙ τρόπω τινα) λειτουργούν ως ενδιάμεσοι σταθμοί που επιτρέπουν την ομαλή μετάβαση προς πανεπιστημιακές σπουδές, ενώ πανεπιστήμια όπως το RMIT, το Swinburne και το Victoria University συνδυάζουν επαγγελματική και πανεπιστημιακή εκπαίδευση στο ίδιο θεσμικό πλαίσιο.
Η σημασία αυτών των διαδρομών συχνά υποτιμάται. Σήμερα, μόνο περίπου το ένα τρίτο των νέων προπτυχιακών φοιτητών εισάγεται αποκλειστικά μέσω του παραδοσιακού συστήματος αντίστοιχο των Πανελλαδικών Εξεταδεων. Οι υπόλοιποι αξιοποιούν εναλλακτικές διαδρομές που τους επιτρέπουν να φτάσουν στο πανεπιστήμιο σε διαφορετικά στάδια της ζωής τους.
Γιατί η διαφορά έχει σημασία
Η διαφορά ανάμεσα στα δύο μοντέλα υπερβαίνει κατά πολύ την εισαγωγή στα πανεπιστήμια. Επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αναπτύσσουν ανθρώπινο κεφάλαιο, ενισχύουν την κοινωνική κινητικότητα και προσαρμόζονται στις τεχνολογικές και οικονομικές αλλαγές.
Ένα σύστημα που βασίζεται σε μία μόνο στιγμή επιλογής κατανέμει αποτελεσματικά περιορισμένες θέσεις, αλλά ταυτόχρονα καθιστά τις εκπαιδευτικές και επαγγελματικές διαδρομές περισσότερο εξαρτημένες από τις επιδόσεις στο τέλος του σχολείου.
Αντίθετα, ένα σύστημα πολλαπλών διαδρομών επιτρέπει στους ανθρώπους να αποκτούν νέα προσόντα, να αλλάζουν επαγγελματική κατεύθυνση και να επιστρέφουν στην εκπαίδευση καθώς μεταβάλλονται οι ανάγκες της αγοράς εργασίας.
Το ζήτημα δεν είναι μόνο η πρόσβαση αλλά και η επιτυχής ολοκλήρωση των σπουδών. Τα πρόσφατα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνουν ότι η Ελλάδα καταγράφει το χαμηλότερο ποσοστό έγκαιρης ολοκλήρωσης πανεπιστημιακών σπουδών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ εμφανίζει και το χαμηλότερο ποσοστό απασχόλησης των πρόσφατων αποφοίτων. Τα στοιχεία αυτά υποδηλώνουν ότι οι προκλήσεις δεν αφορούν μόνο την επιλογή των φοιτητών, αλλά και τη σύνδεση της ανώτατης εκπαίδευσης με την αγορά εργασίας.
Αξιοκρατία και ευκαιρίες
Η Ελλάδα και η Αυστραλία δεν εκπροσωπούν απλώς δύο διαφορετικά συστήματα εισαγωγής. Εκφράζουν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την έννοια της δικαιοσύνης.
Στην Ελλάδα, η αξιοκρατία εκφράζεται κυρίως μέσα από μια ενιαία διαδικασία αξιολόγησης. Στην Αυστραλία, η αξιοκρατία διατηρείται, αλλά η δυνατότητα απόδειξης των ικανοτήτων επεκτείνεται σε ολόκληρη τη διάρκεια της ζωής μέσω πολλαπλών εκπαιδευτικών διαδρομών.
Καμία από τις δύο προσεγγίσεις δεν είναι απόλυτα ανώτερη. Η ελληνική προσφέρει διαφάνεια και σαφή εθνικά κριτήρια. Η αυστραλιανή προσφέρει μεγαλύτερη ευελιξία, κινητικότητα και περισσότερες δεύτερες ευκαιρίες.
Το επόμενο βήμα για την Ελλάδα
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να καταργηθούν οι Πανελλαδικές. Παραμένουν ένας θεσμός που απολαμβάνει ευρεία κοινωνική νομιμοποίηση και διασφαλίζει την αντικειμενική κατανομή των πανεπιστημιακών θέσεων.
Το ουσιαστικότερο ερώτημα είναι αν οι Πανελλαδικές πρέπει να εξακολουθήσουν να αποτελούν τον κυρίαρχο άξονα οργάνωσης ολόκληρου του συστήματος ανώτατης εκπαίδευσης. Το μέλλον της εκπαιδευτικής πολιτικής ίσως εξαρτηθεί λιγότερο από το πόσο αποτελεσματικά λειτουργεί η πύλη και περισσότερο από το πόσες διαφορετικές διαδρομές οδηγούν σε αυτήν.
Σε όλο τον κόσμο, η συζήτηση μετατοπίζεται σταδιακά από την τελειοποίηση των μηχανισμών επιλογής προς την ανάπτυξη ευέλικτων εκπαιδευτικών διαδρομών. Η πρόκληση δεν είναι πλέον μόνο να εντοπίζεται το ταλέντο στα δεκαοκτώ, αλλά να δημιουργούνται θεσμοί που επιτρέπουν στους ανθρώπους να μαθαίνουν, να επανεκπαιδεύονται και να εξελίσσονται σε όλη τη διάρκεια του εργασιακού τους βίου.
Η Αυστραλία δεν αποτελεί μοντέλο προς μηχανική αντιγραφή. Δείχνει όμως ότι η αξιοκρατία μπορεί να συνυπάρχει με περισσότερες ευκαιρίες εξέλιξης.
Ίσως, λοιπόν, η επόμενη μεγάλη μεταρρύθμιση στην Ελλάδα να μην αφορά μια ακόμη αλλαγή στις Πανελλαδικές, αλλά τη δημιουργία περισσότερων δρόμων που οδηγούν στην ανώτατη εκπαίδευση. Η επιτυχία ενός εκπαιδευτικού συστήματος δεν θα κρίνεται μόνο από το πόσο δίκαια επιλέγει τους φοιτητές του, αλλά και από το πόσο αποτελεσματικά τους βοηθά να συνεχίζουν να μαθαίνουν, να προσαρμόζονται και να συμβάλλουν στην κοινωνία σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους.
*Ο Στηβ Μπακάλης είναι οικονομολόγος και έχει διατελέσει σε ανώτερες διοικητικές θέσεις πανεπιστημίων στην Αυστραλία, με ευθύνη στους τομείς της στρατηγικής προσέλκυσης φοιτητών, των εισαγωγών, της επιλογής και της διαχείρισης εγγραφών.
