“Πολλ’ οἶδ’ ἀλώπηξ, ἐχῖνος δέ ἓν, μέγα”
Ἀρχίλοχος (680-630 π.Χ)
Του Γιώργου Πρεβελάκη*
Στο δοκίμιο The Hedgehog and the Fox, ο σκαντζόχοιρος και η αλεπού, ο Isaiah Berlin ανέσυρε αυτόν τον στίχο του Αρχιλόχου, ώστε να κατασκευάσει δύο αρχέτυπα: οι «σκαντζόχοιροι» ερμηνεύουν τον κόσμο μέσω μίας ενιαίας, ενοποιητικής αρχής· οι «αλεπούδες» βασίζονται σε ποικίλες εμπειρίες και δεν αναγνωρίζουν ένα καθολικό, περιεκτικό σύστημα.
Με αφετηρία τη λογοτεχνία, το διχοτομικό αυτό σχήμα έχει επεκταθεί σε κοινωνιολογικές και πολιτικές συγκρίσεις. Ο Claudio Véliz το χρησιμοποίησε προσπαθώντας να ερμηνεύσει τις διαφορετικές διαδρομές των αμερικανικών κοινωνιών. Η Λατινική Αμερική αναπτύχθηκε με την τακτική του εχίνου: συγκεντρωτική, λεγκαλιστική, σύμφωνη με τις καθολικές παραδόσεις της Ιβηρικής Χερσονήσου- όπως οι αναγεννησιακοί ναοί. Αντιθέτως, ο αγγλο-αμερικανικός κόσμος εξελίχθηκε με την τακτική της αλεπούς: αποκεντρωτικός, πραγματιστικός, πλουραλιστικός και διαμορφωμένος από προτεσταντικές παραδόσεις· όπως οι γοτθικές εκκλησίες.
Η αντιπαράθεση ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν επαναφέρει στην επικαιρότητα την αρχιλόχειο διάκριση. Το Ιράν ελέγχει ένα τεράστιο έδαφος στο οποίο, εδώ και χιλιετίες, κυριαρχεί ένας συγκεντρωτικός πολιτισμός. Η σημερινή του ιδεολογία, ο λόγος υπάρξεως του καθεστώτος, μπορεί να εκφραστεί συνοπτικά ως “Θάνατος στο Ισραήλ”. Όπως ο σκαντζόχοιρος του Αρχιλόχου, το Ιράν “ἓν μέγα οἶδε”. Όλη η στρατηγική του, από την ανατροπή του Σάχη ώς σήμερα, ανταποκρίνεται σε μια ενιαία, μονολιθική γραμμή. Η επιδιωκόμενη καταστροφή του Ισραήλ επιβάλλει να αποκτηθεί και να χρησιμοποιηθεί το πυρηνικό όπλο. Η διαδικασία για την κατασκευή του προστατεύεται από αμυντικά συστήματα, οργανωμένα κατά ομόκεντρους κύκλους: εδαφική άμυνα, πυραυλικά συστήματα και drones, proxis γύρω από το Ισραήλ και τρομοκρατία- σε ακόμη ευρύτερη κλίμακα. Το ιρανικό σύστημα διακρίνεται για τη γεωμετρική του καθαρότητα.
Ένα τέτοιο σύστημα έχει ως βασικό πλεονέκτημα ότι κατορθώνει να συντονίζει πλήρως όλες τις διαθέσιμες δυνάμεις. Λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός ο οποίος συγκεντρώνει διάχυτες ακτίνες φωτός σε μια εστία. Το μειονέκτημά του συνίσταται στο ότι αρκεί να πληγεί το κέντρο, στρατιωτικά, ιδεολογικά ή και τα δύο, για να καταρρεύσει ολόκληρο το οικοδόμημα.
Το Ισραήλ τοποθετείται στους αντίποδες. Πρόκειται για μια καθαρή αρχιλόχειο αλεπού. Ο εβραϊκός κόσμος είναι οργανωμένος ως ένα παγκόσμιο δίκτυο, με πολυσύνθετους δεσμούς. Το κράτος, το Ισραήλ, είναι ένα από τα πολλά στοιχεία του δικτύου αυτού. Από το βαθύ παρελθόν ώς σήμερα, το δίκτυο αυτό διατρέχεται από διαφωνίες, ιδεολογικές αντιφάσεις και θρησκευτικές διαφοροποιήσεις. Οι εσωτερικές συγκρούσεις είναι συνεχείς στη μακρά ιστορία του. Η προοπτική για τη δημιουργία του κράτους συνοδεύτηκε από βαθειές αντιπαραθέσεις και ισχυρές αντιστάσεις. Οι εντάσεις ανάμεσα στο κράτος και τη διασπορά, καθώς και ανάμεσα στους διαφόρους κλάδους της διασποράς, αναλύονται εκτενώς στην ακαδημαϊκή βιβλιογραφία για τη θεωρία των διασπορών.
Η ναζιστική Γερμανία, επίσης ένας αρχιλόχειος εχίνος, κυριαρχημένη από τη μια “αλήθεια”, τον αντισημιτισμό, επεδίωξε την εξαφάνιση του εβραϊκού κόσμου. Μολονότι οι καταστροφές υπήρξαν τεράστιες και πολύνεκρες, ο στόχος δεν επετεύχθη. Οι Ναζί δεν μπόρεσαν να εντοπίσουν ένα κέντρο, η εξαφάνιση του οποίου θα έθετε τέλος στη μακραίωνη εβραϊκή ιστορία. Το Ισραήλ κατόρθωσε να συγκροτήσει ένα κράτος, με στοιχεία προερχόμενα από τα διασπορικά κέντρα τα οποία είχαν διαφύγει τη ναζιστική μανία. Ο πολυκεντρισμός, φαινομενικά το αδύνατο σημείο του εβραϊκού κόσμου, εξασφάλισε την διάσωσή του.
Το δικτυωτό, πολυκεντρικό εβραϊκό δίκτυο, όταν απειλείται η ύπαρξή του, ομονοεί και συντονίζει τις δυνάμεις του. Η ιρανική απειλή ώθησε να συγκεντρωθούν και να συντονιστούν οι αναγκαίες δυνάμεις. Επανακάμπτει συμβολικά η αναμέτρηση Δαυϊδ και Γολιάθ. Η έκβαση, βέβαια, δεν έχει ακόμη κριθεί. Όμως, ο καιρός για την κρίσιμη αναμέτρηση είχε υπολογιστεί εξονυχιστικά. Μεσολάβησε ένας μακρός χρόνος ιρανικής υπονόμευσης, έως ότου φθάσει η “ευκαιρία”.
Η αντιπαράθεση ανάμεσα στο Ιράν και το Ισραήλ εικονογραφεί, επομένως, την αντίθεση ανάμεσα σε δύο αρχέτυπα· καθώς και τη διαλεκτική τους. Το Ισραήλ, υπό την πίεση της ζωτικής απειλής, ενοποίησε τις δυνάμεις του και υιοθέτησε, εν μέρει, τη νοοτροπία του εχίνου. Από την άλλη πλευρά, το Ιράν, υπό την πίεση των διαδοχικών αποτυχιών, ενδέχεται να μετασχηματιστεί· δηλαδή, να ελιχθεί όπως η αλεπού· να ενταχθεί στη νέα παγκόσμια τάξη.
Η αρχιλόχεια διάκριση συνιστά ένα αποτελεσματικό επιστημονικό εργαλείο για την κατανόηση των διεθνών σχέσεων. Μπορεί να λειτουργήσει καθοδηγητικά και για τα καθ’ημάς. Η Ελλάς-αλώπηξ δεν πρέπει, ασφαλώς, να θυσιάσει τα πλεονεκτήματα του δικτυωτού της χαρακτήρα. Παραλλήλως, πρέπει και να αποδεχτεί τις ικανότητες του εχίνου. Η γείτων Τουρκία κινείται αποτελεσματικά σύμφωνα και με τα δύο αρχέτυπα.
*Ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης {Paris 1}
