Η Αμερικανική Επανάσταση που ξέσπασε το 1776 για να μετατρέψει τις Ηνωμένες Πολιτείες σε ανεξάρτητο κυρίαρχο Έθνος με δημοκρατικό πολίτευμα αποτελεί κορυφαίο πολιτικό γεγονός στην παγκόσμια ιστορία. Γιατί δημιούργησε ένα πρότυπο δημοκρατικής διακυβέρνησης απορρίπτοντας τη μοναρχία και εισάγοντας δημοκρατικούς θεσμούς διακυβέρνησης με τη «συναίνεση των κυβερνωμένων».
Του Κίμωνα Στεριώτη*
Πριν 250 χρόνια η μέχρι τότε απόλυτη μοναρχία δέχθηκε καίριο πλήγμα με τη δημιουργία ενός καινοτόμου ομοσπονδιακού και δημοκρατικού καθεστώτος. Η Αμερικανική Επανάσταση αποτέλεσε την αφετηρία για το ξέσπασμα πάρα πολλών επαναστάσεων και εξεγέρσεων σε Ευρώπη και Αμερική κατά το 19ο αιώνα ξεκινώντας από τη Γαλλία το 1789. Η εξασφάλιση της Εθνικής Ανεξαρτησίας και η λειτουργία της Δημοκρατίας στις ΗΠΑ έδειξε σε όλους τους λαούς της Ευρώπης που ζούσαν χωρίς δικαιώματα σε απολυταρχικά καθεστώτα ότι μόνο με επαναστατικές διαδικασίες θα ήταν εφικτή η πραγματοποίηση εθνικών, κοινωνικών και αγροτικών επαναστάσεων, η αναγνώριση δικαιωμάτων για εθνοτικές ομάδες. Η διάλυση της βρετανικής αποικιοκρατίας στη Βόρεια Αμερική απέδειξε ότι μέσω επαναστάσεων θα ήταν δυνατό να καταλυθούν οι αποικιοκρατίες της Ισπανίας και Πορτογαλίας και των δουλοκτητικών καθεστώτων (επανάσταση Αϊτής) στη Λατινική Αμερική.
Μεγάλες ομοιότητες των δύο επαναστάσεων…
Αν και οι ΗΠΑ βρισκόντουσαν πολύ μακριά από την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα οι δημοκρατικές κατακτήσεις και πολεμικές ικανότητες των Αμερικανών ναυτικών ήταν γνωστές στους Έλληνες πλοιοκτήτες, ναυτικούς, λόγιους κλπ. Τα αμερικανικά εμπορικά πλοία είχαν αρχίσει να εκτελούν μεταφορές στη Μεσόγειο από τα τέλη του 18ου αιώνα, κυρίως προς τη Σμύρνη, ενώ ήταν πολύ σημαντικού ενδιαφέροντος για τους Έλληνες πλοιοκτήτες οι πόλεμοι των ΗΠΑ (1801 – 1815) κατά των Βερβερίνων πειρατών. Στην περίοδο που ήταν κυβερνήτης ο Καποδίστριας πολεμικά πλοία της Αμερικανικής Ναυτικής Μοίρας της Μεσογείου (Mediterranean Squadron) εύρισκαν καταφύγιο σε ελληνικά λιμάνια.
Η Αμερικανική και η Ελληνική Επανάσταση του 1821 έχουν μερικά κοινά πολύ σημαντικά χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα σε ότι αφορά στη επικράτηση των δημοκρατικών ιδεωδών, της Ανεξαρτησίας, της ελευθερίας των εμπορικών συναλλαγών και ναυτιλιακών σχέσεων, της θρησκευτικής ελευθερίας κλπ. Ειδικότερα:
Οι ιδέες της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας διατρανώθηκαν στις επαναστάσεις των Αμερικανών και των Ελλήνων, παρά το ότι χρονικά απείχαν μεταξύ τους περίπου 50 χρόνια. Οι ΗΠΑ ήταν η πρώτη χώρα στον κόσμο που έκανε πράξη τις ιδέες του Διαφωτισμού και εξασφάλισε ισονομία και δικαιώματα για όλους τους πολίτες της.
Η Επανάσταση του 1821 και οι θυσίες των Ελλήνων αγωνιστών και των αμάχων δημιούργησαν ένα μεγάλο κύμα φιλελληνισμού το οποίο αναζωπύρωσε τις ιδέες της Δημοκρατίας και της Ελευθερίας μετά την ήττα που είχε υποστεί ο Ναπολέων και την παλινόρθωση της απόλυτης μοναρχίας στην Ευρώπη το 1815.
Οι Επαναστάσεις των Αμερικανών και των Ελλήνων αποτέλεσαν πρότυπα για την εγκαθίδρυση του Κοινοβουλευτισμού και την προστασία των πολιτικών και ατομικών δικαιωμάτων για τους λαούς της Αμερικής και της Ευρώπης. Η διακυβέρνηση με την υιοθέτηση δημοκρατικών θεσμών που ήταν με τη συναίνεση των κυβερνωμένων στις επαναστατημένες ΗΠΑ και στην Ελλάδα εν μέσω αιματηρών εθνικοαπελευθερωτικών πολέμων αποτέλεσε τη «μεγαλύτερη πολιτική πρόκληση» για τους λαούς των αποικιών της Αμερικής και των απολυταρχικών καθεστώτων της Ευρώπης.
Πρώτοι στον κόσμο οι Αμερικανοί επαναστάτες προχώρησαν στη δημιουργία ενός δημοκρατικού (αρχικά συνομοσπονδιακού) καθεστώτος στηριζόμενου σε εκλεγμένους αντιπροσώπους των 13 Πολιτειών (πρώην αποικιών). Η άσκηση της κρατικής εξουσίας βασιζόταν στη διάκριση μεταξύ Νομοθετικής και Εκτελεστικής Εξουσίας.
Ίδιες δημοκρατικές δομές διαμόρφωσαν και οι επαναστατημένοι Έλληνες εισάγοντας τη διάκριση μεταξύ Βουλευτικού και Εκτελεστικού, τα μέλη των οποίων εκλέγονταν από τους εκπροσώπους των Εθνοσυνελεύσεων. Εξάλλου, Αμερικανοί και Έλληνες δεν είχαν βασιλέα, όπως οι Γάλλοι επαναστάτες, που προσπάθησαν ανεπιτυχώς να περάσουν από την απόλυτη στη Συνταγματική Μοναρχία.
Ιδιαίτερα υπογραμμίζεται ότι το «Προσωρινό Πολίτευμα» που υιοθέτησαν οι επαναστατημένοι Έλληνες αποτελούσε μια «μεγάλη πρόκληση» για τις αντιδραστικές δυνάμεις που κυριαρχούσαν στην Ευρώπη εκείνη την εποχή. Εντούτοις για την «Ιερά Συμμαχία» μεγαλύτερους κινδύνους εγκυμονούσαν οι επαναστάσεις που είχαν ξεσπάσει το 1820 στην Ισπανία και Πορτογαλία και σε περιοχές της Ιταλίας.
Οι επαναστάσεις των Αμερικανών και των Ελλήνων προκάλεσαν μεγάλες γεωπολιτικές και εμπορικές ανατροπές.
Οι επαναστατικές δυνάμεις των Αμερικανών συνέβαλαν στη δημιουργία συμμαχίας μεταξύ Γαλλίας, Ισπανίας και Ολλανδίας σε βάρος της Μεγάλης Βρετανίας για την κατάργηση του μερκαντιλισμού και την προώθηση της ελευθερίας της διεθνούς ναυτιλίας και του εμπορίου.
Η επανάσταση των Ελλήνων συνέβαλε στη δημιουργία συμμαχίας μεταξύ της Μεγάλης Βρετανίας Γαλλίας και Ρωσίας εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτή η συμμαχία προκάλεσε ρωγμές σ το σύστημα απολυταρχίας που είχε επιβληθεί στην Ευρώπη με την «Ιερά Συμμαχία», που είχε ιδρυθεί το 1815 με πρωτοβουλία της Ρωσίας και τη συμμετοχή σε αυτήν της Πρωσίας και της Αυστρίας.
Η στρατιωτική νίκη των ΗΠΑ σε βάρος της βρετανικής αποικιοκρατίας αποτέλεσε την αφετηρία σειράς επαναστάσεων των αποικιών της Ισπανίας και της Πορτογαλίας σχεδόν σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική κατά τη δεκαετία του 1810. Η διάλυση της αποικιοκρατίας στην αμερικανική ήπειρο με την ενεργό υποστήριξη των ΗΠΑ επέτρεψε τη γέννηση και ανεξαρτησία σειράς νέων λατινοαμερικανικών κρατών και αλλαγής των διεθνών γεωπολιτικών σχέσεων.
Η Ανεξαρτησία της Ελλάδος (1830) αποτέλεσε την απαρχή διάλυσης της αχανούς Οθωμανικής Αυτοκρατορίας η οποία ολοκληρώθηκε με τους Βαλκανικούς και τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέσα από την κατάρρευση της Αυτοκρατορίας υπερδιπλασιάσθηκε η ελληνική επικράτεια, δημιουργήθηκαν νέα ανεξάρτητα κράτη και προωθήθηκαν σημαντικά τα συμφέροντα του Ηνωμένου Βασιλείου και της Γαλλίας στην Αφρική και στη Μέση Ανατολή. Η Ελληνική Επανάσταση ενέπνευσε ιδιαίτερα τους Ιταλούς επαναστάτες που χρειάσθηκαν σχεδόν 50 χρόνια για να πραγματοποιήσουν το όραμά τους για Εθνική Παλιγγενεσία.
Ναυτιλία και επανάσταση
Οι εφοπλιστές και οι εμπορικοί στόλοι των ΗΠΑ και της Ελλάδας είναι ίσως οι μοναδικοί στην παγκόσμια ιστορία που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην επιτυχημένη πορεία των επαναστάσεων των δύο χωρών:
Οι απόλυτες ελλείψεις σε πολεμικά σκάφη οδήγησαν τις επαναστατικές αρχές των ΗΠΑ να υποστηρίξουν τη μετατροπή εμπορικών πλοίων σε πολεμικά με χορηγήσεις αδειών για να διενεργούν ναυτικές επιχειρήσεις κατά εχθρικών πλοίων με την επάνδρωση των αμερικανικών πλοίων με καπετάνιους και ένοπλα πληρώματα (privateers) τα οποία έφεραν το δικό τους οπλισμό. Ήταν μια καινοτόμος πολιτική υποστήριξης της λειτουργίας ιδιωτικών πολεμικών πλοίων πλήρως αυτοχρηματοδοτούμενων από την εξασφάλιση πολεμικής λείας που ήταν ρευστοποιήσιμη (εμπορεύματα, εξοπλισμός πλοίων κλπ.). Οι καταστροφές τις οποίες υπέστησαν στο θαλάσσιο εμπόριο οι Βρετανοί από τα αμερικανικά πλοία των privateers ήταν πρωτοφανείς, ενώ αναφορές γίνονται για 300 πλοία που κατελήφθησαν.
Ανάλογες πολεμικές επιτυχίες με τους Αμερικανούς εξασφάλισαν και οι Έλληνες πλοιοκτήτες, οι οποίοι κυριάρχησαν απόλυτα στις ελληνικές θάλασσες με τα εμπορικά πλοία τους που είχαν μετατραπεί σε πολεμικά. Όπως στις ΗΠΑ έτσι και στην Ελλάδα οι ναυτικοί πόλεμοι ήταν αυτοχρηματοδοτούμενοι.
Επισημαίνεται ότι κατά το 1825, μέσω κρατικού δανεισμού, οι Έλληνες ναυπήγησαν στη Νέα Υόρκη την υπερσύγχρονη φρεγάτα «Ελλάς», η οποία ανέλαβε ενεργό δράση από το 1826 μέχρι το τέλος της Επανάστασης. Η «Καρτερία», που κατασκευάσθηκε σε βρετανικό ναυπηγείο, ήταν το πρώτο ατμοκίνητο πολεμικό πλοίο που χρησιμοποιήθηκε σε θαλάσσιες επιχειρήσεις.
Επισημαίνεται ότι οι επαναστατημένες ΗΠΑ και η Ελλάδα είναι ίσως οι μοναδικές χώρες στον κόσμο – που αν και δεν είχαν διεθνή αναγνώριση – χρησιμοποίησαν το διεθνή δανεισμό για τον πολεμικό εκσυγχρονισμό τους στη διάρκεια των εθνικών επαναστάσεών τους.
Οι ΗΠΑ, με τη βοήθεια της Γαλλίας και Ισπανίας, εξασφάλισε κρυφά δάνεια από Ολλανδούς κεφαλαιούχους που ήθελαν να πλήξουν την υπεροχή και την ανταγωνιστικότητα των πολεμικών και εμπορικών στόλων της Μεγάλης Βρετανίας.
Η πάμπτωχη Ελλάδα χρησιμοποίησε την κεφαλαιαγορά του Λονδίνου για να προωθήσει τον πολεμικό εκσυγχρονισμό της με την έκδοση δύο ομολογιακών δανείων.
Οι Αμερικανοί πλοιοκτήτες είχαν πρωτοστατήσει για την καταπολέμηση της μάστιγα των Βερβερίνων πειρατών με εκστρατείες πεζοναυτών, στις οποίες συμμετείχαν και Έλληνες μισθοφόροι.
Οι Έλληνες πλοιοκτήτες συμμετείχαν ενεργά στην καταπολέμηση της πειρατείας κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης στο πλαίσιο σχετικής διπλωματικής κίνησης του κυβερνήτη Καποδίστρια να ενισχύσει τη διαπραγματευτική ικανότητα του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους.
Μετά την ανεξαρτησία των δύο χωρών η αμερικανική και η ελληνική εμπορική ναυτιλία αναδείχθηκαν ιδιαίτερα δυναμικές για την προστασία της ελευθερίας στις θαλάσσιες μεταφορές και στο διεθνές εμπόριο.
Η κατάλυση από τους Αμερικανούς του βρετανικού μερκαντιλισμού, που προκαλούσε στρεβλώσεις στο διεθνές εμπόριο και στο τελικό κόστος των προϊόντων, άνοιξε το δρόμο για το διεθνή ανταγωνισμό στις ναυτιλιακές μεταφορές.
Επομένως, οι ΗΠΑ και η Ελλάδα, δύο χώρες με εξωστρεφή εμπορική ναυτιλία, αποτέλεσαν κορυφαίους παράγοντες για την επιτυχία της Αμερικανικής και της Ελληνικής Επανάστασης όσο και για το συνεχή εκσυγχρονισμό και την ενδυνάμωση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας των στόλων τους με άμεσα οφέλη για τους διεθνείς καταναλωτές.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των δύο επαναστάσεων
Παρά τα κοινά χαρακτηριστικά που εμφανίζουν η Αμερικανική και η Ελληνική Επανάσταση αυτές εμφανίζουν και αρκετά διαφορετικά χαρακτηριστικά, επειδή εξερράγησαν μέσα σε αρκετά διαφορετικές κοινωνικές, οικονομικές και άλλες συνθήκες. Μεταξύ άλλων διαπιστώνονται οι ακόλουθες ιδιαιτερότητες μεταξύ των δύο επαναστάσεων:
Κεντρικός σκοπός της Αμερικανικής Επανάστασης ήταν η ανατροπή της βρετανικής αποικιοκρατίας και η μετατροπή, κατ΄ αρχήν, των 13 αποικιών σε μια ανεξάρτητη συνομοσπονδία. Κύρια αιτία της Αμερικανικής Επανάστασης ήταν η οριστική απαλλαγή από τις μονομερείς φορολογίες και τον έλεγχο των εισαγωγών και εξαγωγών που επέβαλε η βρετανική αποικιοκρατία.
Η Ελληνική Επανάσταση είχε ως αιτίες της έκρηξής της τις τεράστιες εθνικές και θρησκευτικές διαφορές που είχε επιβάλει η ισλαμοκρατούμενη Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η τυραννία των Οθωμανών σε βάρος των Ελλήνων διαρκούσε αιώνες, στηριζόταν στην άνιση θρησκευτική αντιμετώπιση, η οποία δικαιολογούσε φορολογικές, διοικητικές και άλλες κοινωνικές διακρίσεις. Αυτές οι διακρίσεις, ταπεινώσεις, βίαιες ενέργειες κλπ. σε βάρος των Ορθοδόξων Χριστιανών αποτέλεσαν τον κοινό παρονομαστή των αιτίων που προκάλεσαν έναν αιματηρό εθνικοαπελευθερωτικό πόλεμο για να εξασφαλίσουν οι Έλληνες Εθνική Ανεξαρτησία και πλήρη θρησκευτική ελευθερία. Συνεπώς για τους Έλληνες ο πόλεμος ήταν εθνικός και ιερός, μεταξύ Ορθοδόξων Χριστιανών και Μουσουλμάνων. Αλλά οι Αμερικανοί άποικοι δεν αντιμετώπισαν προβλήματα σε ότι αφορούσε τις θρησκευτικές ελευθερίες τους. Άλλωστε υπήρχαν αρκετές διαφορετικές Εκκλησίες και η επιρροή της Αγγλικανικής Εκκλησίας – με αρχηγό της το Βρετανό βασιλιά – ήταν σχετικά περιορισμένη.
Σε επίπεδο διοικητικό οι Αμερικανοί άποικοι είχαν δικαίωμα να εκλέγουν δικούς τους εκπροσώπους, εξασφαλίζοντας ένα καθεστώς ημιαυτονομίας, αλλά δεν είχαν εκπροσώπηση στο Βρετανικό Κοινοβούλιο ούτε μπορούσαν να μπλοκάρουν νόμους που στρέφονταν σε βάρος των αποίκων.
Για τους υπόδουλους Έλληνες δεν υπήρχε κανένα νομικό ή θεσμικό πλαίσιο εξασφάλισης της αυτοδιοίκησής τους εάν δεν υπήρχε σύμφωνη γνώμη των Τούρκων αξιωματούχων. Στην πράξη, ελλείψει ενιαίας νομοθεσίας για τη μεταχείριση των διαφορετικών εθνοτικών και θρησκευτικών ομάδων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως εκπροσωπούσε τους Έλληνες Ορθόδοξους, οι οποίοι ήταν φορολογικά υπόχρεοι έναντι της Αυτοκρατορίας, χωρίς να έχουν δικαιώματα αντιπροσώπευσής τους σε τοπικό ή κεντρικό επίπεδο.
Στον τομέα της Δικαιοσύνης τα δικαστήρια στις 13 αποικίες της Βόρειας Αμερικής λειτουργούσαν με βάση το βρετανικό Δίκαιο για πάρα πολλά χρόνια. Όμως, όταν οι άποικοι αντέδρασαν και άρχισαν να παραβιάζουν τους νόμους για την επιβολή σε αυτούς άδικων φόρων τότε καταργήθηκε η αυτονομία των τοπικών δικαστών και τα δικαστήρια υπήχθησαν στον έλεγχο των βρετανικών στρατιωτικών αρχών (υπουργείο Ναυτικού).
Για τους υπόδουλους Έλληνες δεν υπήρχε Δίκαιο που να τους προστατεύει, ενώ για τις διαφορές τους Μουσουλμάνους αρμόδιοι ήταν μόνο οι καδήδες επιφορτισμένοι για την εφαρμογή της ισλαμικής νομοθεσίας και των διαταγμάτων των σουλτάνων. Επιπλέον, η τυχόν άρνηση ή αδυναμία καταβολής φόρων συνεπαγόταν ποινή θανάτου. Ωστόσο, οι διαφορές μεταξύ Ελλήνων επιλύονταν μέσω του Βυζαντινού ή του εθιμικού Δικαίου με τους κληρικούς να έχουν αποφασιστικό ρόλο στις σχετικές δικαστικές υποθέσεις. Συνεπώς κατά την προεπαναστατική περίοδο οι Έλληνες ήταν απροστάτευτοι από την αρπακτικότητα και τις αυθαιρεσίες τοπικών αξιωματούχων εκπροσώπων της οθωμανικής εξουσίας.
Η έννοια του Έθνους για τους Αμερικανούς άρχισε να διαμορφώνεται από την προεπαναστατική περίοδο και «Αμερικανοί» θεωρούνταν όλοι εκείνοι που ήταν άποικοι χωρίς διακρίσεις λόγω θρησκεύματος ή χώρας προέλευσης. Αυτό ίσχυε και για όλους τους πρόσφατα μεταναστεύσαντες στις βρετανικές αποικίες.
Για τους Έλληνες η έννοια του Έθνους είχε αναπτυχθεί σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας και περιελάμβανε όλους εκείνους που είχαν κοινή ιστορική προέλευση, κοινά φυλετικά χαρακτηριστικά, ίδιο θρήσκευμα, ίδια γλώσσα, κοινά ήθη και έθιμα.
Η επιλογή της επαναστατικής διαδικασίας ως μέσου για την εξασφάλιση Εθνικής Ανεξαρτησίας από τους Αμερικανούς και τους Έλληνες είχε διαφορετικό ιστορικό παρελθόν:
Στις βρετανικές αποικίες δεν είχε προηγηθεί άλλη διαδικασία απεξάρτησης από τη βρετανική αποικιοκρατία πέραν της Αμερικανικής Επανάστασης, η οποία ξεκίνησε μέσα από αντιδράσεις ομάδων Αμερικανών εμπόρων και πλοιοκτητών για αυξανόμενες φορολογίες, απαγορεύσεις που ευνοούσαν εμπορικά πλοία Βρετανών κλπ.
Αντίθετα, στην Ελλάδα εκδηλώθηκαν αρκετά τοπικού χαρακτήρα επαναστατικά κινήματα κατά των Οθωμανών, με σημαντικότερο από αυτά τα «Ορλωφικά». Εκτός από τη περίπτωση της ένοπλης συμμετοχής των Ελλήνων στο Ρωσοτουρκικό πόλεμο κατά το 1770, αυτοί συμμετείχαν ή επηρεάσθηκαν λίγο έως πολύ λόγω της πραγματοποίησης σε ελληνικές περιοχές επτά συνολικά Βενετουρκικών πολέμων μεταξύ 1463 και 1718.
Μία άλλη ειδοποιός διαφορά μεταξύ Αμερικανικής και Ελληνικής Επανάστασης έχει σχέση με την οργανωτική προετοιμασία τους:
Η Αμερικανική Επανάσταση ωρίμασε μετά τις οργανωμένες αντιδράσεις των εμπόρων και των πλοιοκτητών εναντίον των βρετανικών νόμων που επέβαλαν οικονομικές επιβαρύνσεις στα εμπορεύματα κλπ. Οι αντιδράσεις αυτές πήραν πολιτική μορφή και εκδηλώθηκαν οι επαναστατικές διαθέσεις των αποίκων κατά το Δεύτερο Ηπειρωτικό Συνέδριο το οποίο κήρυξε τον πόλεμο κατά των Άγγλων όταν υιοθέτησε και ψήφισε τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας (4 Ιουλίου 1776).
Αντίθετα, η Ελληνική Επανάσταση οργανώθηκε μέσω της Φιλικής Εταιρείας μέσα από μακροχρόνιες προσπάθειες προετοιμασίας και σε συνθήκες άκρας συνωμοτικότητας. Έτσι, σε διαφορετικές ημερομηνίες εκδηλώθηκαν ξαφνικά επαναστατικές εστίες σε πολλά μέρη της Ελλάδας με συνθήματα εθνικοαπελευθερωτικά και με την ευλογία των Ορθοδόξων ιερωμένων. Προφανώς, οι οδυνηρές εμπειρίες των υπόδουλων Ελλήνων στο παρελθόν – κυρίως στα «Ορλωφικά» – επέβαλαν στους Έλληνες να οργανώσουν την Επανάσταση μυστικά και να περάσουν άμεσα σε επιθετικές ενέργειες κατά προεπιλεγμένων στόχων στρατηγικής σημασίας.
Άλλη ουσιαστική διαφορά μεταξύ των δύο επαναστάσεων έχει σχέση με το βαθμό αυτονομίας και αυτοδιοίκησης των μεγάλων περιοχών των δύο χωρών.
Οι επαναστατικές ηγεσίες των 13 αποικιών θέλησαν να διατηρήσουν τη διοικητική και πολιτειακή αυτονομία τους και στάθηκαν αντίθετες στην ανάθεση όλων των εξουσιών σε μία κεντρική αρχή. Σιγά σιγά υπήρξε σύγκλιση και διατηρήθηκε ο μεγάλος βαθμός αυτονομίας των Πολιτειών με παράλληλη συγκέντρωση των εξουσιών από τον εκλεγόμενο πρόεδρο της χώρας, ο οποίος είχε ενισχυμένες εκτελεστικές εξουσίες. Παράλληλα, σε κεντρικό επίπεδο δημιουργήθηκε το Κογκρέσο – ένα διθάλαμο νομοθετικό σώμα – αποτελούμενο από τη Γερουσία και τη Βουλή των Αντιπροσώπων. Αυτό το πολιτικό σύστημα αποτέλεσε τη λύση για να μην οδηγηθεί σε διάλυση η συνομοσπονδία των 13 Πολιτειών.
Στην περίπτωση της απελευθερωμένης Ελλάδας από τον πρώτο χρόνο υπήρξε σύγκλιση των απόψεων των επαναστατικών ηγεσιών για τη δημιουργία ενός ενιαίου Κράτους με εκτελεστική εξουσία και νομοθετική εξουσία που προήλθαν από Εθνική Συνέλευση ψηφισμένες από τους εκπροσώπους των πρώτων πολιτικοδιοικητικών Οργανισμών που είχαν ιδρυθεί (Άρειος Πάγος Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος κλπ.).
Τεράστιες διαφορές σε επίπεδα ανάπτυξης
Ιδιαίτερα θα πρέπει να υπογραμμισθεί ότι, τα επίπεδα οικονομικής, πολιτικής και κοινωνικής ανάπτυξης πριν από τις Επαναστάσεις σε ΗΠΑ και Ελλάδα βρισκόντουσαν σε δύο εντελώς αντίθετα άκρα:
Η οικονομία των 13 βρετανικών αποικιών στη Βόρεια Αμερική ήταν πλούσια, με ταχύτατους ρυθμούς ανάπτυξης, συνεχή διεύρυνση της συνολικής απασχόλησης και με το υψηλότερο μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα στον κόσμο. Το σημαντικότερο ήταν ότι, υπήρχε άφθονη αγροτική γη και η γεωργική οικονομία των αποικιών εξασφάλιζε ασύγκριτα μεγαλύτερες αποδόσεις παραγωγής και εισοδήματα σε σύγκριση με αυτήν των χωρών της Ευρώπης.
Στον αντίποδα των 13 βρετανικών αποικιών από πλευράς επιπέδου ανάπτυξης και ευημερίας βρισκόταν η τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, καθώς ήταν από τις οικονομικά περισσότερο εξαθλιωμένες περιοχές της Ευρώπης. Μόνο σε νησιωτικές και παράκτιες περιοχές ήταν περισσότερο αναπτυγμένη η ναυτιλία και το εμπόριο. Στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες ήταν άθλιες και χωρίς δυνατότητες οικονομικής ανάπτυξης. Η ακραία φτώχεια λόγω της απουσίας διαθέσιμης αγροτικής γης ήταν το κύριο χαρακτηριστικό της κοινωνικής κατάστασης που επικρατούσε πριν από το 1821.
Σε ότι αφορά στον εκπαιδευτικό τομέα οι αποικίες των Αμερικανών διέθεταν οργανωμένα και πολύ υψηλού επιπέδου Πανεπιστήμια σε σύγκριση με αυτά που υπήρχαν στην Ευρώπη την ίδια εποχή.
Αντίθετα στην Ελλάδα η Πανεπιστημιακή Παιδεία ήταν ανύπαρκτη και μια υποτυπώδης βασική παιδεία εξασφαλιζόταν με πρωτοβουλίες ιεραρχών και κληρικών.
Στις αποικίες της Βόρειας Αμερικής ήταν ανεπτυγμένη η τυπογραφία και κυκλοφορούσαν ελεύθερα οι εφημερίδες. Όμως, στην Ελλάδα ήταν απαγορευμένη η κυκλοφορία βιβλίων, η έκδοση και διακίνηση εφημερίδων κλπ. Εφημερίδες κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά στη διάρκεια της Επανάστασης.
Πριν από την Επανάσταση στις 13 αποικίες υπήρχαν τοπικές πολιτοφυλακές για την αντιμετώπιση αυτοχθόνων, οι οποίες σχετικά εύκολα μετετράπησαν σε ενιαίο επαναστατικό στρατό.
Στην Ελλάδα η Επανάσταση ο χερσαίος επαναστατικός στρατός δημιουργήθηκε από εθελοντές και στελεχώθηκε από αρματωλούς και κλέφτες ή ομάδες που είχαν εμπειρίες από χειρισμό όπλων ή και ανταρτοπόλεμο (Σουλιώτες). Όμως, απαιτήθηκε πολύς χρόνος για να μετατραπούν τα τμήματα ενόπλων σε αποτελεσματικό χερσαίο στρατό.
Μια άλλη πολύ μεγάλη διαφορά μεταξύ των νομικών καθεστώτων που υιοθέτησαν οι επαναστατικές δυνάμεις των ΗΠΑ και της Ελλάδας είναι ότι στην τελευταία καταργήθηκε άμεσα η δουλεία. Γιατί πάρα πολλοί Έλληνες και Ελληνίδες είχαν πουληθεί στα σκλαβοπάζαρα για διάφορους λόγους.
Κατά περίοδο της Αμερικανικής Επανάστασης και αρκετά χρόνια μετά από αυτήν διατηρήθηκε το καθεστώς των δούλων, γιατί αποτελούσαν συστατικό στοιχεία των μεγάλων φυτειών ή και της οικιακής οικονομίας. Πολύ αργότερα, στην περίοδο του Αμερικανικού Εμφυλίου, λύθηκε οριστικά το επίμαχο θέμα της δουλείας με την πλήρη κατάργησή της.
Οι ηγετικές επαναστατικές ομάδες
Οι ηγετικές επαναστατικές ομάδες στην Αμερικανική και Ελληνική Επανάσταση παρουσιάζουν ομοιότητες αλλά υπερτερούν οι ποιοτικές διαφορές:
Σε πολύ μεγάλο ποσοστό οι ηγετικές ομάδες των 13 επαναστατημένων αποικιών είχαν σχέση με το χονδρεμπόριο, τις ναυτιλιακές μεταφορές, την οργάνωση και λειτουργία μεγάλων φυτειών. Κοντά σε αυτές τις ηγετικές ομάδες υπήρχαν ηγετικές προσωπικότητες (Founding Fathers) που διακρίνονταν για τις νομικές και πολιτικές ή στρατιωτικές τους γνώσεις, που συνέβαλαν αποφασιστικά στη χάραξη του ομοσπονδιακού πολιτειακού οράματος και στην υιοθέτηση ρεαλιστικών και ευέλικτων διπλωματικών πολιτικών. Μεταξύ αυτών ήταν και πάμπλουτοι ηγέτες που χρηματοδότησαν την Αμερικανική Επανάσταση.
Στα 400 χρόνια δουλείας ήταν ηγετικός ο ρόλος της Εκκλησίας μεταξύ των υπόδουλων Ελλήνων, καθώς ιεράρχες και κληρικοί επέλυαν διαφορές μεταξύ των Χριστιανών, επιτελούσαν κοινωνικό και εκπαιδευτικό έργο κλπ. Το πιο σημαντικό, όμως, έργο της Εκκλησίας ήταν ότι, συνέβαλε στη μακρά ιδεολογική προετοιμασία για την Εθνεγερσία. Επίσης, αρχιερείς κλπ. συμμετείχαν ενεργά στην οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας και στη διάρκεια της Επανάστασης είχαν ενεργό ρόλο στη λειτουργική υποστήριξη του ένοπλου αγώνα (μέσω των μονών κλπ.).
Κατά την έκρηξή της Επανάστασης πλοιοκτήτες, προεστοί κλέφτες και αρματολοί αποτέλεσαν τις ηγετικές ομάδες που επιδίωξαν να εξασφαλίσουν τον έλεγχο της επαναστατικής εξουσίας. Όμως, η ομάδα των πλοιοκτητών ήταν εκείνη που στήριξε πιο αποτελεσματικά τη χρηματοδότηση του αγώνα, συνέβαλε στην έκδοση δύο ομολογιακών δανείων στο Λονδίνο και εξασφάλισε το ναυτικό έλεγχο των θαλασσίων οδών και επικράτησε έναντι των άλλων ηγετικών ομάδων.
Με βάση τις ανωτέρω επισημάνσεις η Αμερικανική Επανάσταση ήταν η πρώτη αντιαποικιοκρατική που επικράτησε διεθνώς εξασφαλίζοντας την Ανεξαρτησία των ΗΠΑ, ενώ η Ελληνική Επανάσταση ήταν η πρώτη στην Ευρώπη που ξέσπασε για λόγους εθνικούς και θρησκευτικούς και ανεξαρτητοποιήθηκε πλήρως από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Εξάλλου, την ίδια χρονιά (1830) απέκτησε την ανεξαρτησία του το Βέλγιο από την Ολλανδία, το οποίο ήταν η βιομηχανικά περισσότερο προηγμένη χώρα στον κόσμο μετά την Αγγλία. Αλλά ελάχιστες χώρες στην Ευρώπη απέκτησαν την Ανεξαρτησία τους πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η Αμερικανική Επανάσταση αποτέλεσε πρότυπο για να ξεκινήσουν μια σειρά από επαναστάσεις αντιαποικιακού χαρακτήρα στη Λατινική Αμερική στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Επίσης στον ίδιο αιώνα, εκτός από την Ελλάδα, εξερράγησαν πολλές επαναστάσεις με εθνικοαπελευθερωτικά, δημοκρατικά ή άλλα χαρακτηριστικά σε διάφορες χώρες (Σερβία, Ουγγαρία, Ιταλία, κλπ.). Κατά το 1848 ξέσπασε στην Ευρώπη ο μεγαλύτερος αριθμός επαναστάσεων όλων των εποχών, περίοδος αποκληθείσα «Επανάσταση των Εθνών» ή «Άνοιξη των Εθνών». Όμως στη συντριπτική πλειοψηφία τους κατεπνίγησαν από τις στρατιωτικές δυνάμεις της «Ιεράς Συμμαχίας». Επίσης, στην Ελλάδα, εκτός από την Επανάσταση του 1821 ξέσπασαν άλλες δύο Επαναστάσεις – το 1843 και το 1862 – που επέβαλαν την υιοθέτηση Συντάγματος και εδραίωσαν τον Κοινοβουλευτισμό.
Συνεπώς, στο δρόμο που χάραξε η Αμερικανική Επανάσταση πριν από 250 χρόνια, κινήθηκε και η Ελλάδα που πραγματοποίησε τη δική της Επανάσταση για να εξασφαλισθούν η Εθνική Ανεξαρτησία, η Ελευθερία και η Δημοκρατία.
(*) Επετειακό αφιέρωμα για τα 250 χρόνια Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ από τον Κίμωνα Στεριώτη, δημοσιογράφο – οικονομολόγο, ειδική παρουσίαση για το ThePresident.gr με βάση το δίτομο έργο του «Οι Επαναστάσεις σε Ευρώπη και Αμερική κατά το 18ο και 19ο αιώνα», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις ΛΕΙΜΩΝ
Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας παρουσιάζεται στο Κογκρέσο προς ψήφιση από μια πενταμελή επιτροπή. (Πίνακας του John Trumbull)
Ο George Washington, αρχηγός του Ηπειρωτικού Στρατού, διασχίζει τον ποταμό Delaware σε μια επικίνδυνη αποστολή ανταρτοπολέμου τα Χριστούγεννα 1776. (Πίνακας του Emanuel Leutze)
Πηγή: thepresident.gr
