Του Γιώργου Παπανικολάου
Στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν, οι αυτοσχέδιοι εκρηκτικοί μηχανισμοί εξελίχθηκαν σε έναν από τους πιο φονικούς αντιπάλους των αμερικανικών δυνάμεων. Οι ΗΠΑ απάντησαν αρχικά με περισσότερη θωράκιση, καλύτερα οχήματα, ισχυρότερη περίθαλψη και ταχύτερη διάσωση των τραυματιών. Όλα αυτά όμως μείωναν κάπως τις απώλειες, χωρίς να σταματήσουν τις εκρήξεις.
Κάπως έτσι γεννήθηκε το επιχειρησιακό δόγμα Left of Boom, «αριστερά της έκρηξης». Η σημασία του ήταν ότι μετέφερε το βάρος από τη διαχείριση των συνεπειών στην αποτροπή του ίδιου του γεγονότος.
«Αριστερά από την έκρηξη» βρισκόταν ολόκληρη η αλυσίδα, από τη χρηματοδότηση και την κατασκευή του μηχανισμού έως την τοποθέτηση και την ενεργοποίησή του. Αν έσπαγε εγκαίρως ένας κρίκος, η έκρηξη μπορούσε να αποτραπεί.
Η ίδια λογική πρέπει να εφαρμοστεί και στις πυρκαγιές. Τον καύσωνα, την ξηρασία και τους θυελλώδεις ανέμους δεν μπορούμε να τους ελέγξουμε. Μπορούμε, όμως, να κινηθούμε «αριστερά της ανάφλεξης» περιορίζοντας τις πιθανότητες να υπάρξει η πρώτη σπίθα και, κυρίως, να αποτρέψουμε το ενδεχόμενο αυτή να βρει μπροστά της ένα αχανές πεδίο άφθονης καύσιμης ύλης, χωρίς εμπόδια.
Μιλάμε λοιπόν για όσα προηγούνται μιας πυρκαγιάς και για όσα επιτρέπουν σε μία μικρή εστία να εξελιχθεί σε πύρινη καταστροφή, από την κατάσταση του ηλεκτρικού δικτύου, τις γεωργικές εργασίες, τις χωματερές και την ανθρώπινη αμέλεια, ως την καύσιμη ύλη, τη διαχείριση των δασών και τις επικίνδυνες ζώνες όπου οι οικισμοί συναντούν τη βλάστηση.
Είναι αλήθεια ότι τα τελευταία χρόνια η κυβέρνηση ενίσχυσε σημαντικά την καταστολή των πυρκαγιών, ενώ μέσω του προγράμματος AntiNero χρηματοδότησε καθαρισμούς, δασικούς δρόμους και αντιπυρικές ζώνες.
Τα μέτρα αντιμετώπισης όμως φαίνεται ήδη ότι δεν αρκούν σε μια εποχή έντονων κλιματολογικών φαινομένων, χωρίς πολύ πιο ευρεία και αποτελεσματική πρόληψη.
Κι εδώ αρχίζουν τα (πιο) δύσκολα.
Δεν ξέρουμε ακόμη πώς ανάβουν οι φωτιές
Η πρόληψη ξεκινά πάντα από τη διάγνωση. Στην Ελλάδα, όμως, ακόμη και σήμερα δεν διαθέτουμε οργανωμένη και καθαρή εικόνα για τα αίτια των αναφλέξεων.
Ο ΟΟΣΑ επισήμανε το 2024 ότι, στα τελευταία μακροχρόνια συγκρίσιμα στοιχεία για την Ελλάδα, η αιτία παρέμενε άγνωστη σε περισσότερο από το 57% των δασικών πυρκαγιών, ενώ άλλη ευρωπαϊκή μελέτη, του 2022 ανεβάζει το ποσοστό των πυρκαγιών αγνώστου αιτίας ακόμη υψηλότερα, πάνω από 75%.
Η μεγάλη απόκλιση επιβεβαιώνει ότι δεν διαθέτουμε δημόσια βάση δεδομένων που να απαντά με αξιοπιστία πόσες φωτιές ξεκινούν επί παραδείγματι από γεωργικές εργασίες, δίκτυα ηλεκτρισμού, χωματερές, αμέλεια ή πρόθεση.
Για να επιστρέψουμε στο σήμερα, η πυρκαγιά στην Πάρο φέρεται να συνδέεται με ανεξέλεγκτη συγκέντρωση απορριμμάτων μέσα στον περιφραγμένο χώρο του ΧΥΤΑ, όπου φαίνεται ότι δεν τηρούνταν τα προβλεπόμενα μέτρα ασφαλείας. Στην πυρκαγιά της Βοιωτίας, η πυρκαγιά φέρεται να συνδέεται με δίκτυο σύνδεσης ανεμογεννητριών.
Στην Κρύα Βρύση Ρεθύμνου, η προανάκριση εξετάζει τη σύνδεση της φωτιάς με υπερφόρτωση καλωδίου του δικτύου ηλεκτροδότησης. Σύμφωνα με το Reuters, προκαταρκτικά στοιχεία της Πυροσβεστικής συνέδεαν πιθανώς με το ηλεκτρικό δίκτυο 15 από τις 41 μεγάλες πυρκαγιές που είχαν διερευνηθεί το 2025.
Ο ΔΕΔΔΗΕ αντιτείνει ότι στο δίκτυο αποδίδεται μόλις το 1% του συνόλου των περιστατικών. Τα δύο ποσοστά, όμως, δεν είναι ευθέως συγκρίσιμα. Του ΔΕΔΔΗΕ αναφέρεται στο σύνολο των περιστατικών, ενώ τα στοιχεία που επικαλείται το Reuters αφορούν τις 41 μεγάλες πυρκαγιές που διερευνήθηκαν.
Όλα τα παραπάνω σημαίνουν πάντως ότι υπάρχουν παράγοντες υψηλού κινδύνου για τις μεγάλες πυρκαγιές που πρέπει το κράτος να παρακολουθεί και να ελέγχει αντί να περιοριζόμαστε κάθε καλοκαίρι στην, (υπαρκτή και αυτή), συζήτηση περί εμπρηστών από αμέλεια ή πρόθεση.
Σημειώνουμε σχετικά ότι και στο θέμα των εμπρησμών, τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Από 1η Ιανουαρίου έως 29 Ιουλίου 2026 είχαμε 232 συλλήψεις στο αυτόφωρο, οι 204 (87,93%) από αμέλεια και μόλις 28 (12,07%) από πρόθεση.
Ο εμπρησμός από πρόθεση είναι πρωτίστως αστυνομικό πρόβλημα. Η αμέλεια όμως είναι σε μεγάλο βαθμό, πρόβλημα σχεδιασμού και «κουλτούρας πρόληψης».
Το «πινγκ-πονγκ» αρμοδιοτήτων στην πρόληψη
Το δεύτερο μεγάλο πρόβλημα είναι παλιό και απολύτως ελληνικό. Σχεδόν όλοι έχουν κάποια «αρμοδιότητα», ουδείς όμως έχει ολόκληρη την ευθύνη.
Η Πυροσβεστική, η Δασική Υπηρεσία, οι δήμοι, οι Περιφέρειες, η Πολιτική Προστασία, ο ΔΕΔΔΗΕ και οι ιδιοκτήτες ακινήτων έχει ο καθένας κι ένα διαφορετικό κομμάτι της πρόληψης.
Ο ΟΟΣΑ έχει επισημάνει ήδη από το 2024 στην έκθεση που προαναφέρθηκε, ότι οι αλλεπάλληλες θεσμικές αλλαγές αύξησαν τον κατακερματισμό των ρόλων και ότι εξακολουθεί να λείπει μια συνολική στρατηγική με σαφείς στόχους, ευθύνες και αξιολόγηση.
Ποιος ελέγχει αν καθαρίστηκε η βλάστηση γύρω από μια γραμμή ρεύματος; Ποιος επιθεωρεί έναν ΧΥΤΑ πριν από την αντιπυρική περίοδο; Ποιος έχει την τελική ευθύνη για τη ζώνη όπου τα τελευταία σπίτια ενός οικισμού ακουμπούν στο πευκοδάσος;
Το ξεκαθάρισμα των ευθυνών, όμως, πρέπει να συνοδευτεί και από αλλαγή του ίδιου του μοντέλου πρόληψης, από τους αποσπασματικούς καθαρισμούς στην οικολογική διαχείριση του τοπίου.
Πρόληψη σημαίνει μεταξύ άλλων, επιλεκτικές αραιώσεις στα δάση, διαχείριση της νεκρής βιομάζας, βόσκηση, αγροδασικά μωσαϊκά, ενίσχυση ανθεκτικότερων ειδών και προδιαγεγραμμένες καύσεις, όπου αυτές μπορούν να γίνουν με επιστημονικούς κανόνες.
Αυτές άλλωστε, είναι και οι βασικές κατευθύνσεις που προτείνει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος για πιο ανθεκτικά δασικά οικοσυστήματα.
Ακόμη μεγαλύτερη προσοχή όμως, απαιτούν οι όμορες δασικές και οικιστικές ζώνες. Εκεί όπου τα σπίτια έχουν εισχωρήσει στο δάσος, δεν αρκεί ένα γενικό μήνυμα «καθαρίστε τα οικόπεδά σας». Χρειάζονται σχέδια ανά οικισμό, διαχείριση της καύσιμης ύλης, ασφαλείς δρόμοι πρόσβασης, κλπ τα οποία να είναι ρεαλιστικά και κυρίως, να εφαρμόζονται.
Πώς στήνεται ένα σχέδιο «αριστερά της ανάφλεξης»
Σύμφωνα με τα παραπάνω και τη βιβλιογραφία της διεθνούς εμπειρίας, ένα σοβαρό σχέδιο πρόληψης πριν την ώρα της ανάφλεξης και της γιγάντωσης, πρέπει να περιλαμβάνει:
- Εθνική βάση δεδομένων για τα αίτια κάθε πυρκαγιάς και μόνιμες διεπιστημονικές ομάδες διερεύνησης, με στόχο να μειωθούν δραστικά οι πυρκαγιές «αγνώστου αιτίας».
- Έναν ενιαίο συντονιστή πρόληψης, με εξουσία πάνω στους εμπλεκόμενους φορείς και σαφή πολιτική ευθύνη.
- Υποχρεωτικούς προληπτικούς ελέγχους σε δίκτυα ηλεκτρισμού, ΧΥΤΑ, χωματερές και άλλες υποδομές υψηλού κινδύνου.
- Πολυετή οικολογική διαχείριση των δασών, αντί για αποσπασματικούς καθαρισμούς λίγο πριν από το καλοκαίρι.
- Ειδικά σχέδια για τις δασικές-οικιστικές ζώνες, που να εφαρμόζονται με μετρήσιμες υποχρεώσεις ανά δήμο και οικισμό και τακτικούς ελέγχους.
- Δημόσιο πίνακα λογοδοσίας, ώστε να γνωρίζουμε με διαφάνεια, ποιος ανέλαβε τι, πόσα δαπανήθηκαν και ποιο έργο ολοκληρώθηκε.
Η δημόσια λογοδοσία και η διαφάνεια δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο του σχεδίου.
Μελέτη του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια (UC Davis), που δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 2026 στο περιοδικό Science, κατέληξε ότι κάθε δολάριο που επενδύεται σε διαχείριση της καύσιμης ύλης αποτρέπει περίπου 3,75 δολάρια σε ζημιές. Το κόστος της πρόληψης είναι κλάσμα του κόστους των καταστροφών. Αυτό ισχύει, βεβαίως, μόνο εφόσον τα χρήματα δεν κατασπαταλώνται σε υπερτιμολογημένες ή αναποτελεσματικές δράσεις.
Χωρίς ένα τέτοιο σχέδιο, είμαστε καταδικασμένοι μετά από κάθε καταστροφή να αναζητούμε ευθύνες, να αλλάζουμε πρόσωπα και να αγοράζουμε νέο εξοπλισμό, χωρίς να αλλάζουμε το σύστημα που επιτρέπει στις φωτιές να ξεσπούν και να θεριεύουν.
* H στήλη θα βγεί απο σήμερα εκτός κανονικής λειτουργίας λόγω θερινών διακοπών, οπότε η ενημέρωσή της θα γίνεται με πιο… ράθυμους ρυθμούς. Καλές διακοπές.
Πηγή: euro2day.gr
