Οι Διαστάσεις της Ευθύνης
Η ανάλυση της ευθύνης συνιστά ένα από τα δυσχερέστερα πνευματικά ζητήματα με τα οποία μπορεί να ασχοληθεί ένας σοβαρός ερευνητής. Γι’ αυτό και η προσπάθεια αυτή της Μαρίας Φράγκου είναι ακανθώδης και πολυεπίπεδη. Ο πρόλογος στο πόνημά της είναι εξ ίσου δύσκολος και μπορεί εύκολα να ξεστρατίσει. Η κατανόηση της ευθύνης είναι η συνειδητοποίηση ότι οι πράξεις, οι αποφάσεις ή οι παραλείψεις μας έχουν συνέπειες και ότι οφείλουμε να λογοδοτούμε γι’ αυτές. Περιλαμβάνει κυρίως την αναγνώριση του ρόλου μας σε μια κατάσταση, είτε το αποτέλεσμα είναι θετικό είτε αρνητικό. Αυτονόητα, επίσης περιέχει την αποδοχή των συνεπειών των επιλογών μας χωρίς να μεταθέτουμε διαρκώς το φταίξιμο σε άλλους.
Είναι απαραίτητη ταυτόχρονα η ανάληψη υποχρεώσεων και η σοβαρή προσπάθεια γιά να τις εκπληρώσουμε. Δεν πρέπει επισης να μας διαφεύγει η υποχρέωση διόρθωσης λαθών όταν αυτά συμβούν. Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που κατανοεί την ευθύνη του δεν λέει μόνο «έγινε λάθος», αλλά αναγνωρίζει και «είχα συμμετοχή σε αυτό το λάθος και πρέπει να συμβάλω στη διόρθωσή του». Στην ψυχολογία και στην ηθική,η κατανόηση της ευθύνης θεωρείται βασικό στοιχείο της ωριμότητας, επειδή συνδέεται με την αυτογνωσία, την αξιοπιστία και τον σεβασμό προς τους άλλους.
Η ευθύνη τώρα των γονέων αφορά το καθήκον τους να φροντίζουν, να προστατεύουν και να καθοδηγούν τα παιδιά τους μέχρι να αποκτήσουν την απαραίτητη ωριμότητα και αυτονομία.
Αυτή η ευθύνη περιλαμβάνει την σωματική φροντίδα, οπως τροφή, στέγη, υγεία και ασφάλεια. Επίσης, την συναισθηματική στήριξη όπως την αγάπη, την αποδοχή, την σταθερότητα και την καλλιέργεια αισθήματος ασφάλειας. Αλλος τομέας είναι η ανατροφή και διαπαιδαγώγηση όπως δηλ. η μετάδοση αξιών, ορίων, κανόνων και κοινωνικών δεξιοτήτων. Επίσης η εκπαίδευση, όπως η μέριμνα για τη μόρφωση και την ανάπτυξη των ικανοτήτων του παιδιού. Το ίδιο και η προστασία από κινδύνους, όπως η κακοποίηση ή η παραμέληση.
Ευθύνη επίσης των γονέων είναι η προετοιμασία για την ενήλικη ζωή. Τέτοιες ευθύνες είναι η ενίσχυση της υπευθυνότητας, της αυτοπειθαρχίας και της ανεξαρτησίας των παιδιών. Η ευθύνη των γονέων δεν σημαίνει ότι είναι υπεύθυνοι για κάθε επιλογή που θα κάνει το παιδί ως ενήλικος. Συνήθως θεωρείται ότι έχουν ευθύνη να προσφέρουν τις κατάλληλες συνθήκες ανάπτυξης και καθοδήγησης. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, αυξάνεται η προσωπική του ευθύνη για τις δικές του αποφάσεις και πράξεις. Γι’ αυτό συχνά γίνεται διάκριση ανάμεσα στην ευθύνη για την ανατροφή και στην ευθύνη για τις επιλογές ενός ενήλικου πλέον παιδιού. Οι γονείς επηρεάζουν βαθιά την εξέλιξη του χαρακτήρα, αλλά δεν καθορίζουν απόλυτα τη μελλοντική συμπεριφορά του παιδιού.
Ενας άλλος τομέας ευθύνης είναι αυτός που σχετίζεται με την ελευθερία και την ανθρώπινη ευθύνη του ώριμου πλέον πολίτη. Αυτό συνιστά ένα από τα κεντρικά ζητήματα της φιλοσοφίας. Η βασική ιδέα είναι ότι η ευθύνη προϋποθέτει κάποιο βαθμό ελευθερίας. Αν ένας άνθρωπος δεν μπορούσε να ενεργήσει διαφορετικά, θα ήταν δύσκολο να τον θεωρήσουμε πραγματικά υπεύθυνο για τις πράξεις του.
Από τον Αριστοτέλη μέχρι πολλούς σύγχρονους φιλοσόφους, θεωρείται ότι οι εκούσιες πράξεις είναι αντικείμενο επαίνου ή μομφής. Οι ακούσιες πράξεις (λόγω άγνοιας, εξαναγκασμού ή ανικανότητας) μειώνουν ή αναιρούν την ευθύνη. Έτσι, όσο μεγαλύτερη είναι η ελευθερία επιλογής, τόσο μεγαλύτερη θεωρείται και η ευθύνη. Σύμφωνα με την υπαρξιστική προσέγγιση (Ζαν-Πολ Σαρτρ) ο άνθρωπος είναι «καταδικασμένος να είναι ελεύθερος». Δηλαδή, ακόμη και όταν προσπαθεί να αποφύγει τις επιλογές, στην πραγματικότητα επιλέγει. Επομένως, φέρει ευθύνη όχι μόνο για τις πράξεις του αλλά και για τις παραλείψεις του.
Στην πραγματική ζωή βέβαια που βιώνει κάθε άτομο η ελευθερία δεν είναι απόλυτη.Οι άνθρωποι επηρεάζονται από την οικογένεια, την παιδεία της οποίας μετέχουν, απο την κοινωνία στην οποία ζούν όπως κι’ από τις οικονομικές συνθήκες, τη βιολογοκή τους δομή και την ψυχολογία τους. Αυτό οδηγεί πολλούς στο συμπέρασμα ότι η ευθύνη δεν είναι απόλυτη αλλά βαθμιαία. Δηλαδή, αξιολογούμε πόσο ελεύθερος ήταν κάποιος να επιλέξει διαφορετικά. Στις ελεύθερες κοινωνίες υπάρχει μια θεμελιώδης αρχή, τα δικαιώματα να συνοδεύονται κι’ από ευθύνες. Η ελευθερία έκφρασης, για παράδειγμα, συνεπάγεται ευθύνη για τα λόγια μας.
Ενώ η πολιτική ελευθερία συνεπάγεται ευθύνη συμμετοχής και λογοδοσίας.
Συνοπτικά, η ανθρώπινη ευθύνη συνδέεται άμεσα με την ελευθερία. Οσο περισσότερο θεωρούμε ότι ένα άτομο μπορούσε να επιλέξει, τόσο περισσότερο το θεωρούμε υπεύθυνο για το αποτέλεσμα της επιλογής του. Αντίστροφα, όπου η ελευθερία περιορίζεται σημαντικά, η ευθύνη συνήθως μειώνεται.
Υπάρχει βέβαια και η λεγόμενη πολιτική ευθύνη που είναι τελείως διαφορετική από τη νομική ή την ηθική ευθύνη. Στην πολιτική, ένα πρόσωπο (υπουργός, πρωθυπουργός, νομάρχης, δήμαρχος, περιφερειάρχης, διοικητής οργανισμού κ.λπ.) μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνο όχι επειδή διέπραξε προσωπικά ένα λάθος ή μια παρανομία, αλλά επειδή είχε την αρμοδιότητα και την υποχρέωση να εποπτεύει έναν τομέα. Οι βασικές διαστάσεις της πολιτικής ευθύνης περιλαμβάνουν :
(α) Την ευθύνη λογοδοσίας.
Ο πολιτικός οφείλει να εξηγεί και να δικαιολογεί τις αποφάσεις του στους πολίτες, στο κοινοβούλιο ή σε άλλα θεσμικά όργανα.
(β) Την ευθύνη εποπτείας.
Θεωρείται υπεύθυνος για τις πράξεις ή τις παραλείψεις των υπηρεσιών που υπάγονται στην αρμοδιότητά του, ακόμη κι αν δεν τις γνώριζε προσωπικά.
(γ) Την ευθύνη αποτελέσματος
Κρίνεται από τα αποτελέσματα της πολιτικής που άσκησε, ανεξάρτητα από τις προθέσεις του.
(δ) Την συμβολική ή θεσμική ευθύνη
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ανάληψη ευθύνης (π.χ. παραίτηση) γίνεται για την προστασία του κύρους του θεσμού, ακόμη και χωρίς προσωπική ενοχή. Αν, για παράδειγμα, συμβεί μια σοβαρή αποτυχία σε ένα υπουργείο, ο υπουργός μπορεί να αναλάβει πολιτική ευθύνη επειδή ήταν ο επικεφαλής του φορέα, ακόμη κι αν το λάθος έγινε από υφισταμένους – ίσως και εν αγνοία του – και δεν υπάρχει προσωπική νομική ευθύνη. Έτσι, η πολιτική ευθύνη βασίζεται κυρίως στην αρχή ότι όποιος έχει εξουσία και αρμοδιότητα φέρει και ευθύνη για όσα συμβαίνουν στον τομέα που διοικεί. Δεν απαιτείται απαραίτητα προσωπική ενοχή ή δόλος, όπως συμβαίνει συνήθως στη νομική ευθύνη.
Η πολιτική ευθύνη έχει λοιπόν πολύ μεγαλύτερο εύρος από αυτό που συνήθως χρεώνεται στην απλή ευθύνη. Εχει πολυ μεγαλύτερες διαστάσεις διότι χαρακτηρίζει το πολιτικό ήθος ενός λαού και στηρίζεται πανω στις κοινωνικές του ευαισθησίες και το αξιακό του σύστημα.
Το ήθος και η ευθύνη είναι στενά συνδεδεμένες έννοιες, αλλά δεν ταυτίζονται.Ήθος είναι το σύνολο των αξιών, αρχών και χαρακτηριστικών που καθοδηγούν τη συμπεριφορά ενός ανθρώπου. Αφορά το «ποιος είναι» και «πώς επιλέγει να ζει». Ευθύνη είναι η υποχρέωση να λογοδοτεί κανείς για τις πράξεις, τις αποφάσεις και τις συνέπειές τους. Αφορά το «τι κάνει» και «πώς αναλαμβάνει τις συνέπειες».
Ένας άνθρωπος με ισχυρό ήθος συνήθως αναγνωρίζει τα λάθη του, τηρεί τις δεσμεύσεις του, δεν αποφεύγει τις υποχρεώσεις του και αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών του ακόμη και όταν αυτό έχει κόστος. Από φιλοσοφική σκοπιά, η ευθύνη θεωρείται συχνά έκφραση του ήθους. Δεν αρκεί να γνωρίζει κάποιος το σωστό, χρειάζεται και να ενεργεί σύμφωνα με αυτό και να αποδέχεται τις συνέπειες των επιλογών του. Ο Αριστοτέλης συνέδεε το ήθος με την καλλιέργεια αρετών όπως η δικαιοσύνη, η φρόνηση και η εγκράτεια. Σε αυτή την παράδοση, η ανάληψη ευθύνης δεν είναι απλώς καθήκον αλλά χαρακτηριστικό του ενάρετου ανθρώπου.
Θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε πως η ευθύνη είναι η πρακτική εκδήλωση του ήθους. Το ήθος δείχνει τις αρχές που έχει κάποιος· η ευθύνη δείχνει αν είναι πρόθυμος να ζήσει σύμφωνα με αυτές.
Στις σελίδες που ακολουθούν οι βασικές διαστάσεις της έννοιας της ευθύνης ξετυλίγονται με αμεσότητα και σαφήνεια. Το ιδιαίτερο αυτό ηθικό ιδανικό που, θεωρητικά τουλάχιστον, εκπηγάζει από τα φιλοσοφικά θεμέλια της ελληνικής παράδοσης, ζωντανεύει και γίνεται κτήμα του αναγνώστη. Εκτιμώ και προσδοκώ πως η απόλαυση της ανάγνωσης να συμβαδίσει με την ικανοποίηση της καινούργιας αποκτημένης γνώσης.
Ανδρέας Ανδριανόπουλος
