Σε αναζήτηση μιας Ευρωπαϊκής Πολιτικής για τον Χώρο… Του Σταύρου Χρ. Τσέτση

Από την «Πράσινη Βίβλο για το Αστικό Περιβάλλον» στην «Ατζέντα της ΕΕ για τις Πόλεις»

Του Σταύρου Χρ. Τσέτση*

Από την Ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής της «Πράσινης Βίβλου για το Αστικό Περιβάλλον» (1990) -το πρώτο ουσιαστικό εγχείρημα ανάδειξης σε κοινοτική βάση των κοινών ζητημάτων που αντιμετωπίζουν οι πολεοδομικές συναθροίσεις στην Ευρώπη- έως την πρόσφατη πρωτοβουλία της για την «Ατζέντα της ΕΕ για τις πόλεις» [3.12.2025, COM (2025) 739 final], έχουν συντελεστεί σεισμικές αλλαγές: Μετασχηματισμοί, αν όχι μεταλλαγές , που χαρακτηρίζουν τόσο στο Ενωσιακό Θεσμικό Οικοδόμημα και την Ευρωπαϊκή Πολιτική, Γεωγραφική, και καταστατική της Αρχιτεκτονική, όσο και στο βαθμό (πολλαπλής) παρέμβασης των Βρυξελλών στον πολεοδομικό σχεδιασμό και στην Χωροταξική άρθρωση του εδάφους της Γηραιάς Ηπείρου.

Θα μπορούσε να λεχθεί ότι ο Πολεοδομικός Σχεδιασμός αποτελεί ένα Τοπικό & Περιφερειακό ζήτημα -και επιτελικά, Εθνικό- όπως και η μακροσκοπική της διάσταση, η Χωροταξία, αν και σε μικρότερο βαθμό.

Άλλωστε οι Ιδρυτικές Συνθήκες δεν έκαναν καμία σχετική αναφορά -η δε Εδαφική Συνοχή, μόλις το 2007, με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, συμπεριλήφθηκε μέσα στις Ενωσιακές αρμοδιότητες και με δεσμευτικούς στόχους κοινοτικής πολιτικής.

Η εξέλιξη της Λισαβόνας, η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 1.12.2009, δεν είναι ανεξάρτητη από το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση από συστάσεως της [ως ΕΟΚ], παρεμβαίνει άμεσα ή έμμεσα σε κρίσιμες συνιστάμενες που συγκροτούν το Αστικό Φαινόμενο και σε καίριες διαστάσεις των μελλοντικών εξελίξεων: Από την άμβλυνση των χωροταξικών ανισορροπιών -μήτρα της πολεοδομικής παθογένειας σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες- έως την χρηματοδοτική ενίσχυση πρωταρχικών τεχνικών & κοινωνικών υποδομών.

Μια Χωρική Στρατηγική σε κοινοτική βάση, προϋποθέτει αντίστοιχα εδραία θεσμικά θεμέλια.

Πολιτικές της ΕΕ καθορίζουν βασικές συνιστώσες της εδαφικής της άρθρωσης: Δομή, κινητικότητα, ποιότητα αστικού & φυσικού περιβάλλοντος

Η Ένωση, επεμβαίνει αποφασιστικά σε παράγοντες που στοιχειοθετούν τη διαμόρφωση & τον μετασχηματισμό του πλέγματος των αστικών της κέντρων. Ειδικότερα:

Η Διαρθρωτική Πολιτική, πυλώνας του Ενωσιακού κεκτημένου, συνδέεται διαχρονικά, με σημαντικές ενισχύσεις στη μείωση των οικονομικών, κοινωνικών καθώς και εδαφικών ανισοτήτων στους κόλπους της.

Στην ίδια λογική, η Ευρωπαϊκή Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ), κλήθηκε να στηρίξει την ανάπτυξη των περιοχών της υπαίθρου της, αποτρέποντας μια πληθυσμιακή αιμορραγία και αντιστρέφοντας τις δραστικές μεταπολεμικές τάσεις αστυφιλίας έως τη δεκαετία του 70 -προς μητροπόλεις και ευρύτερα ανεπτυγμένες αστικές συναθροίσεις: Παρίσι, Λονδίνο, πολεοδομικά κέντρα που συγκροτούν την Ολλανδική Randstad, τρίγωνο Τορίνο-Μιλάνο-Βενετο στην Ιταλία, πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας για να αναφερθούν οι χαρακτηριστικότερες.

Η κοινή Πολιτική Μεταφορών (ΚΠΜ) συνεχίζει να οικοδομεί ένα ενιαίο ευρωπαϊκό συγκοινωνιακό σύστημα, με άξονα τα Διευρωπαϊκά & Πανευρωπαϊκά Δίκτυα Μεταφορών, [Επικοινωνιών και Ενέργειας] -τη ‘σπονδυλική στήλη’ του Ενιαίου Χώρου των 27. Παράλληλα διασφαλίζει την ορθή λειτουργία των απελευθερωμένων πλέον θαλάσσιων, σιδηροδρομικών και οδικών και εναέριων μεταφορών.

Τα ανωτέρω, δημιουργούν συνθήκες συνοχής μεταξύ των περισσότερο ανεπτυγμένων και των υπολοίπων περιοχών της, σε διαφοροποιημένη κλίμακα.

Αξιοσημείωτη πρόοδος σημειώθηκε στον τομέα της Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας, κυρίαρχη κατεύθυνση της ΚΠΜ: Οι «Πράσινες Μετακινήσεις» συνιστούν πλέον την κυρίαρχη πολιτική των Ευρωπαϊκών Πόλεων, μεταμορφώνοντας ευρύτατες πολεοδομικές Ζώνες.

Η Πολιτική για το Περιβάλλον της Ένωσης -οι στόχοι της οποίας εντάσσονται σε κάθε επιμέρους & τομεακή της δράση, ιδίως με την εγκαθίδρυση του «Green Deal» το Δεκέμβριο του 2019, ως κεντρική ευρωπαϊκή στρατηγική- καθορίζει στερεότυπα που αφορούν άμεσα στην ποιότητα διαβίωσης στο δομημένο και φυσικό της χώρο: Αέρας, ύδατα, εδάφη.

Προάγει παράλληλα την προστασία και ανάδειξη ευαίσθητων οικοσυστημάτων/ σε περιοχές ιδιαίτερου φυσικού κάλλους.

Στην ίδια πολιτική προσέγγιση και σε στενή αλληλοεξάρτηση, κινείται (και) η Ευρωπαϊκή Ενεργειακή Πολιτική, η οποία εστιάζει στην υιοθέτηση και εφαρμογή του «Πράσινου Προτύπου»- των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ).

Η Ερευνητική και Τεχνολογική κοινοτική Πολιτική, αφήνει το χωρικό της αποτύπωμα, εναργέστερα στα ενισχυόμενα μέσω αυτής Κέντρα Καινοτομία/Τεχνολογικά Πάρκα -αναπτυξιακούς καταλύτες που μετασχηματίζουν τον ευρύτερο οικονομικό τους ιστό.

Οι τομείς του Τουρισμού («Γαλάζια Οικονομία»), του Πολιτισμού (Πολιτιστικές Πρωτεύουσες), της Υγείας [Πράσινες & Υγιείς Συνοικίες, (Ρόδη, Τσέτσης, Πανέτσος, 2023, ΙΤΑ)], αποτελούν αντικείμενο κοινοτικών-θεσμικών & χρηματοδοτικών επεμβάσεων, με διακριτές προεκτάσεις στο χώρο της Ευρωπαϊκής Επικράτειας.

Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (συνεχίζει να) στηρίζει αντίστοιχες δράσεις πολεοδομικής βελτίωσης.

Το Ταμείο Ανάκαμψης επίσης ενέταξε μεγάλο αριθμό Σχεδίων Αστικής Αναβάθμισης.

Θα μπορούσε να λεχθεί ότι πολιτικές της ΕΕ, για τη διαμόρφωση των οποίων οι χώρες μέλη συνεισφέρουν ισότιμα, στους κόλπους των κοινοτικών οργάνων συγκροτούν ένα πλαίσιο
-θεσμικό, χρηματοδοτικό, διαχειριστικό- εντός του οποίου ο αστικός και φυσικός χώρος καλείται να διασφαλίσει ικανοποιητικές συνθήκες αειφόρου διαβίωσης. Δίχως ωστόσο τις κανονιστικές διατάξεις εφαρμογής, οι οποίες παραμένουν αρμοδιότητα, επί της αρχής, των εταίρων.

Παρεμβαίνουν σημαντικά, δίχως ωστόσο να οργανώνουν τις επιπτώσεις.

Υπό την επενέργεια των παραπάνω ευρωπαϊκών πολιτικών και των Γεωοικονομικών εξελίξεων η Αστική Γεωγραφία της Γηραιάς Ηπείρου αναδιαμορφώνεται.

Το Ευρωπαϊκό παράδοξο: Ισχυρές τομεακές παρεμβάσεις για το χώρο -έλλειμα χωροταξικής πολιτικής.

Μέτρα/δράσεις/ενέργειες πρωτοβουλίες όπως: Urban, Urban Innovative Actions, JESSICA, Sustainable Urban Mobility Planning, Civitas, URBACT, ESPON, Ολοκληρωμένη Αστική Ανάπτυξη, Κυκλική (Αστική) Οικονομία, Ψηφιακή Μετάβαση, «Ευφυείς Πόλεις, Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, 100 Κλιματικά Ουδέτερες Πόλεις», Ευρωπαϊκό Bauhaus, συγκροτούν ορισμένες από τις απτές πρωτοβουλίες κοινοτικού ενδιαφέροντος για τις πόλεις. Σημαντικές.

Συνιστούν παρόλα ταύτα ή παραπέμπουν σε γενικές στρατηγικές αναφορές, μη δεσμευτικές κατευθύνσεις και μεθοδολογίες, προγράμματα, τεχνικές & μηχανισμούς και συχνά, συγκροτούν μια «ανθολογία καλών πρακτικών» και ουδόλως μία αστική πολιτική.

Έλλειμμα, το οποίο εντείνει χωρικές “intra muros” ασυμμετρίες, ανισότητες μεταξύ μητροπολιτικών και άλλων περιοχών και γενικότερες χωροταξικές ανισορροπίες. Σε μια χρονική συγκυρία, όπου το ζητούμενο είναι η ανταγωνιστικότητα [συμπεριλαμβανομένης της χωρικής], την οποία αντιστρατεύονται οι χωρικές παθογένειες.

Προς μια Ευρωπαϊκή Χωροταξική Πολιτική;

Σταθμοί, περιορισμοί & αντιφάσεις ενός αναγκαίου Σχεδίου

Για την πληρέστερη κατανόηση της όλης θεματικής, θα ήταν ίσως χρήσιμο να παρατεθούν -υπό μορφή κριτικής σύνθεσης- οι σταθμοί της Ευρωπαϊκής διαδρομής τους εγχειρήματος «σύζευξης» Πόλη – ΕΕ, από την ανάδειξη του ως κοινοτική ευθύνη, έως τις τελευταίες εξελίξεις.

Η «Πράσινη βίβλος για το Αστικό Περιβάλλον» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (1990) -το πρώτο έγγραφο Δημόσιας Διαβούλευσης και προβληματισμού για τις πολεοδομικές συναθροίσεις της Ευρώπης- στόχευε στον προσδιορισμό κοινών ζητημάτων που επιδέχονται απαντήσεις σε κοινοτικό επίπεδο & στην εγκαθίδρυση ενός δημοσίου διαλόγου, δίχως θεσμικές δεσμεύσεις.

Αναγνωρίζοντας την πολυπλοκότητα του αστικού φαινομένου, υπογράμμισε κρίσιμα θέματα που αφορούν στην ποιότητα ζωής στις πόλεις [ρύπανση αέρος και υδάτων, θόρυβος, κυκλοφορικές συμφορήσεις, περιβάλλον κ.α.] και στην ολοκληρωμένη διακυβέρνηση του.

Εντασσόμενη στον ολκό των περιβαλλοντικού χαρακτήρα πρωτοβουλιών του Ευρωπαίου Επιτρόπου Περιβάλλοντος Ripa de Meana, αποτέλεσε τομή στη θεματική: Εισήγαγε την έννοια, υπό κοινοτικό πρίσμα, της συστημικότητας του Urbs, τη σύνδεση του με τις ευρωπαϊκές πολιτικές, τη διαφοροποιημένη διακυβέρνηση, το ρόλο των πόλεων στο ενοποιητικό γίγνεσθαι. Και, εν πολλοίς, την αναγκαιότητα ανάληψης κοινοτικών δράσεων για τον δομημένο χώρο. Εκ των πραγμάτων, η «Πράσινη Βίβλος» εστιάστηκε στις πόλεις -όρος που διευκολύνει αφενός στην ευρύτερη κατανόηση, θέτει ωστόσο εννοιολογικά ζητήματα, όπως άλλωστε και σε επόμενα και ερμηνεύεται, τεχνικά με όρους του παρελθόντος: Πόλη -αντί των ακριβέστερων: οικιστικό/ημιαστικό/ημιαγροτικό, αστικό κέντρο- πολεοδομικό συγκρότημα-μητρόπολη-αστική περιφέρεια-μεγάπολη. Ο δε γενικευμένος όρος χωροταξία, επιδέχεται (και αυτός) αμφισημίες. Ωστόσο, τα θεμέλια του κοινοτικού προβληματισμού τέθηκαν.

Το Σχέδιο Ανάπτυξης του Κοινοτικού Χώρου (ΣΑΚΧ, 1999) συνιστά μια ουσιαστική ενέργεια -προοίμιο μιας συγκροτημένης Ευρωπαϊκής στρατηγικής για το έδαφος της.

Το έγγραφο στοχεύει σε μέτρα στρατηγικής για την επίτευξη μιας σύμμετρης και βιώσιμης χωρικής ανάπτυξης. Συνδέει για πρώτη φορά τις αστικές πολιτικές με τη χωροταξική άρθρωση σε ευρωπαϊκό επίπεδο, υπό το πρίσμα μιας ολιστικής αντιμετώπισης του χωροταξικού φαινομένου.

Προτείνει σχεδιαστικές κατευθυντήριες αρχές στη βάση της πολυκεντρικής χωρικής διάταξης, της εξισορρόπησης μεταξύ αστικού περιβάλλοντος και υπαίθρου, των πράσινων μετακινήσεων, της προστασίας/ανάδειξης του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος.

Τα αστικά κέντρα υπερβαίνουν την τοπική διάσταση και αναδεικνύονται ως κόμβος ενός ευρύτερου πλέγματος μιας ευρωπαϊκής και διεθνούς δυναμικής.

Η κοινοτική δράση δεν εξαντλείται πλέον σε προγράμματα και «καλές πρακτικές»

Ένα Σχέδιο με φιλοδοξίες, που αντιλαμβάνεται ότι η αστική γεωγραφία ενέχει και ένα ισχυρό γεωπολιτικό αποτύπωμα, -δίχως, ουσιαστικά, συνέχεια.

Ακολούθησαν:

• «Η Θεματική Στρατηγική για το Αστικό Περιβάλλον»του 2005, η οποία εισήγαγε την έννοια της Βιώσιμης Αστικής Ανάπτυξης. Οι κατευθύνσεις της στρατηγικής περιλαμβάνουν τα διατομεακά θέματα:

• Ολοκληρωμένη Αστική Διαχείριση.
• Αστικές Μεταφορές.
• Βιώσιμη Δόμηση και
• Αστικό Σχεδιασμό.

• «Η Αστική Ατζέντα για την ΕΕ», [18.7.2014, com(2014) 490final] η οποίαυιοθετήθηκε στις 30 Μαΐου 2016, αφορά στην πρωτοβουλία διακυβέρνησης με στόχο τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης στο ανθρωπογενές περιβάλλον, μέσω μιας στενότερης συνεργασίας μεταξύ των Τοπικών Οργανισμών Αυτοδιοίκησης, των Εταίρων, της Επιτροπής της ΕΕ και άλλων εμπλεκόμενων μερών.

Δίχως να εισαγάγει νέες θεσμικές ρυθμίσεις, εστιάζει στη βελτιστοποίηση των υφιστάμενων μέσων, βάσει των πυλώνων της καλύτερης νομοθεσίας, καλύτερης χρηματοδότησης και της πληρέστερης Γνώσης.

Η υλοποίηση στηρίζεται σε πολυεπίπεδες «Εταιρικές Σχέσεις», που εστιάζουν στις εξής θεματικές:

Ποιότητα αέρα, ανέχεια στις πόλεις, στέγαση, ενσωμάτωση προσφύγων & μεταναστών, αστική κινητικότητα, ψηφιακή μετάβαση, κυκλική οικονομία. Αποτελεί παράλληλα το κύριο μέσο εφαρμογής της παγκόσμιας Αστικής Ατζέντας και αυτής του 2030, για την Αειφόρο Ανάπτυξη.

Οι ανωτέρω πρωτοβουλίες επιχειρούν να αντιμετωπίσουν παλαιότερα, πλην διόλου έωλα προβλήματα του αστικού χώρου. Απέχουν ωστόσο από το να χαρακτηριστούν ή ορθότερα, να θέσουν τα θεμέλια μιας ουσιαστικής Αστικής Ευρωπαϊκής Πολιτικής για το χώρο όπως σαφέστατα, έως και σήμερα απαιτούν οι περιστάσεις.

Η Νέα Χάρτα της Λειψίας, 30.11.2020, συνιστά επιτελικό έγγραφο Πολιτικής για τη βιώσιμη αστική ανάπτυξη, επικαιροποιώντας την αρχική χάρτα του 2007. Εστιάζει σε Δίκαιες (κοινωνική συνοχή, ισότητα ευκαιριών, προσιτή στέγαση). Πράσινες, κλιματική ουδετερότητα, ΑΠΕ, ποιότητα περιβάλλοντος), παραγωγικές (κοινοτομία, τοπική οικονομία & ψηφιακός μετασχηματισμός). Συγκροτεί το «θεωρητικό υπόστρωμα» της επόμενης πρωτοβουλίας.

Το μετέωρο βήμα της «Ατζέντας της ΕΕ για τις Πόλεις»

Ανακοίνωση της Επιτροπής «Μια Ατζέντα για τις πόλεις της ΕΕ» Οδηγώντας προς την Ανάπτυξη & την Ευημερία» [3.12.2025, CΟΜ (2025) 739 fin,] αναγνωρίζει (και αυτή) τις Πόλεις ως πολιτικούς συνομιλητές. Προτείνει θεσμικές πλατφόρμες δημόσιου διαλόγου. Υπογραμμίζει την ανάγκη καλύτερο συντονισμού των χρηματοδοτήσεων. Αναδεικνύει το πιεστικό πρόβλημα του ελλείματος προσιτής κατοικίας -ιδίως για τους νέους [σημειώνεται ότι η Επιτροπή έχει αναλάβει σχετική πρωτοβουλία]. Επαναλαμβάνει την ανάγκη συσχετισμού των πολεοδομικών ζητημάτων με την κλιματική αλλαγή, την αστική διάσταση των μετακινήσεων & επαναδιατυπώνει τη σχέση των πόλεων στο διεθνές γεωπολιτικό περιβάλλον.

Μια Ατζέντα για τις Ευρωπαϊκές πόλεις 

Βασικοί Στόχοι

• Κλιματική ουδετερότητα αστικών κέντρων έως το 2035.
• Προσβασιμότητα & κοινωνική ένταξη για το σύνολο.
• Ανθεκτικότητα σε φαινόμενα κρίσης: κλίμα, ενέργεια, υγεία.
• Πράσινη κινητικότητα και χαμηλό αποτύπωμα άνθρακα.
• Ψηφιακή μετάβαση.

Επαναλαμβάνει -ως «οραματικό στόχο»- τη διαρκή διάλογο μεταξύ – των Πόλεων & των Περιφερειών, προτείνει ένα Forum -μια «Αγορά των Πόλεων» και τη σύνταξη περιοδικών εκθέσεων για την «κατάσταση των Ευρωπαϊκών Πόλεων».

Επαναφέρει την ανάγκη απλοποίησης των διαδικασιών πρόσβασης στα ευρωπαϊκά εργαλεία συνεργασίας & χρηματοδότησης για τις Πόλεις. Επανέρχεται στην πρόταση δημιουργίας μιας κοινής «πλατφόρμας», ως μέσο συνεργασίας. Προσβλέπει, ουσιαστικά, στην εφαρμογή των μέτρων -αν όχι τη μετάθεση- για τη νέα δημοσιονομική περίοδο 2028-2034. Προσπερνά τη χωροταξική διάσταση, από τις πλέον βασικές συνισταμένες της ανάπτυξης -Αστικής και Περιφερειακής.

Η «Ατζέντα για τις Πόλεις», δεν εισάγει καινούργια στοιχεία για την εξεταζόμενη πολιτική: έννοιες, θεσμικά εργαλεία και μέσα. Επαναλαμβάνει βασικές αρχές προηγούμενων πρωτοβουλιών, δίχως να  καινοτομήσει. Επιδιώκει να ακολουθήσει τις εξελίξεις, δίχως να τις προκαταλάβει, ως οφείλει ένα επιτελικό έγγραφο και όπως επιτάσσει η πεμπτουσία της πολεοδομίας.

Απέχει από το να αποτελέσει ένα κείμενο αστικής πολιτικής – αυτό ακριβώς που έχει ανάγκη η Ευρώπη του δομημένου περιβάλλοντος.

Αναδρομή, στρατηγική υποβάθμιση ή προσεκτικό βήμα;

Τεχνικά και Πολιτικά αίτια του “vacuum” μιας ενιαίας στρατηγικής για το κοινοτικό έδαφος

Μια αστική πολιτική σε ευρωπαϊκό επίπεδο, προϋποθέτει -όπως κάθε Ενωσιακή Πολιτική- εκχώρηση αρμοδιοτήτων, ακόμη και περιορισμένων, στους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Μια τέτοια εξέλιξη -ιδίως μετά την τεκτονική δημοσιονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας και της αντιμετώπισής της πρωτίστως από το Eurogroup και από μέλη του Συμβουλίου- προσκρούει στην απροθυμία, βλέπε δυσπιστία, πολλών εταίρων.

Χωρίς να παραγνωρίζεται ότι χώρες όπως η Ολλανδία διαθέτουν ένα αποτελεσματικό σύστημα χωρικού σχεδιασμού. Εξάλλου, οι χώρες μέλη έχουν διαφορετικά καθεστώτα χωροταξικού προγραμματισμού: Η Γαλλία διαθέτει παραδοσιακά, κεντρικό πλην πολυεπίπεδο σύστημα σχεδιασμού, η Γερμανία ομοσπονδιακό, η Ιταλία πολυεπίπεδο και αποκεντρωμένο, η Ελλάδα ασφυκτικά κεντρικό.

Μια κοινή προσέγγιση σε επίπεδο στρατηγικής, θα μπορούσε να οδηγήσει σε συγκρούσεις στους κόλπους του Συμβουλίου, του κοινοτικού θεσμού λήψεως αποφάσεων.

Δεν είναι λίγοι αυτοί που υποστηρίζουν ότι το ευρωπαϊκό οικοδόμημα, θεμελιώθηκε ως Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) και, παρόλα τα ιστορικά μεγάλα βήματα προς την ενοποίηση και την εγκαθίδρυση Ενιαίας πλέον Εσωτερικής Αγοράς, δεν μπορεί να δεχτεί περαιτέρω δεσμευτικές ρυθμίσεις.

Σύμφωνα με αυτήν την προσέγγιση, η οποία ανάγκη μέτρων, ενσωματώνεται σε επιμέρους κοινοτικές στρατηγικές και όχι στο πλαίσιο μια Κοινής Ευρωπαϊκής Πολιτικής για τον Χώρο.

Εθνική διακυβέρνηση του χώρου & ΕΕ. Μεταξύ τοπικής αρμοδιότητας και σεισμικών διεθνών εξελίξεων

Μια πολεοδομική πολιτική, αποτελεί καταρχάς, μια τοπική υπόθεση, με προφανείς περιφερειακές και εθνικές, αλλά και ευρωπαϊκές προεκτάσεις και διακριτές αρμοδιότητες.

Η θεμελιώδης Ενωσιακή αρχή της Επικουρικότητας -σύμφωνα με την οποία δεν εκχωρείται αρμοδιότητα σε ανώτερη διοικητική βαθμίδα, παρά μόνον εφόσον αυτή μπορεί καλύτερα- παρέχει επαρκή θεσμική βάση.

Ωστόσο σε ένα οικουμενοποιημένο περιβάλλον, με  δραματικά αυξανόμενες αλληλοεξαρτήσεις και σαφείς (γεω)οικουμενικές και γεωπολιτικές διαστάσεις, ανακύπτουν -αδιαμφισβήτητα- ζητήματα που υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα, απαιτούν ευρύτερες συνεργασίες και βρίσκουν απάντηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η ρήση «η ρύπανση δεν γνωρίζει σύνορα» της δεκαετίας του ’70, ποτέ δεν ήταν πιο επίκαιρη. Τα διεθνή δίκτυα -ενέργειας, επικοινωνιών, μετακινήσεων, Ε&Τ, ενέργειας επιχειρηματικότητας- συνιστούν τη νέα πραγματικότητα, η οποία δεν φαίνεται να αλλάζει, παρά μόνον να ενταθεί.

Παράλληλα, η ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα -μείζων, αν όχι υπαρξιακό ζήτημα για την Ένωση- ενέχει μια άλλη μη εμφανή και ουδόλως προβεβλημένη όψη: την ανταγωνιστικότητα του εδάφους της -και ως συνεπακόλουθο, των νευραλγικών υποδομών της και των άλλων επιμέρους συνισταμένων που τη στοιχειοθετούν.

Ο αναδυόμενος διάδρομος IMEC [India/Middle East/Europe Economic Corridor] ο οποίος αποσκοπεί στο να συνδέσει την Ινδία με την Ευρώπη, μέσω Μέσης Ανατολής & Ανατολικής Μεσογείου δείχνει με ενάργεια τη δυναμική που αναπτύσσεται μεταξύ των κυρίων «συνομιλητών» της Γεωπολιτικής. Υπογραμμίζεται ότι συγκροτήθηκε ως στρατηγική απάντηση στην Σινική πρωτοβουλία της BRI [Belt and Road Initiative] ως εργαλείο διεισδυτικής επιρροής στα εδάφη που διανύει και καταλήγει. Η ρευστότητα της τρέχουσας συγκυρίας, το επιβεβαιώνει.

Η ανταγωνιστικότητα του εδάφους της και των παραμέτρων που την συγκροτούν -υποδομές, περιβάλλον, ποιότητα ζωής, ύπαρξη στελεχιακού και εργατικού δυναμικού, Ε&Τ κ.α.- εντάσσονται πλέον σε ευρύτερες, κύριες, ευρωπαϊκές στοχεύσεις. Δίχως να παραγνωρίζεται, αντίθετα, η αδήριτη ανάγκη ευρωπαϊκής στήριξης σε τομείς που χρήζουν υπερτοπικής συνεργασίας:

Στέγαση -ήδη έχει αναληφθεί πρωτοβουλία από την Commission  [The European Affordable Housing Plan, 15.12.2025), οι βραχυχρόνιες μισθώσεις, ο υπερτουρισμός.

Συνεπικουρικά, και όχι υπό μορφή επιβολής, μέσω μιας συγκροτημένης ευρωπαϊκής πολιτικής, versus αποσπασματικών μέτρων, τα οποία δεν διασφαλίζουν τις απαιτούμενες συνέργειες των υφιστάμενων/προγραμματισμένων.

Κατευθύνσεις Πολιτικής ή οι προκλήσεις της Οικουμενοποίησης & η Γεωστρατική Χωροταξία

Λαμβάνοντας υπόψη την γενικότερη ατμόσφαιρα στα παγκόσμια δρώμενα, το ενδιαφέρον για το ευρωπαϊκό “urbs”, θα πρέπει να ξεκινήσει εκ νέου από τη σχεδιαστική λογική της «Ευρωπαϊκής Χωρικής, Αναπτυξιακής Προοπτικής»- ενός μη δεσμευτικού «οδηγού πλαισίου» που εγκρίθηκε από το (άτυπο) Συμβούλιο των Υπουργών Χωροταξίας της Κοινότητος, στο Potsdam το 1999.

Μια τέτοια πολιτική, δεν θα πρέπει να επισείσει γραφειοκρατικές επιβαρύνσεις -αντίθετα θα μπορούσε να λειτουργήσει ως Task Force (ειδική ομάδα), στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Περιφερειακής Πολιτικής της Επιτροπής.

Θεωρώντας ότι η εντεινόμενη παγκοσμιοποίηση και οι γεωπολιτικές μη «γραμμικές», ραγδαίες διεθνείς εξελίξεις, έχουν ουσιαστικά (μετ)αλλάξει το ρόλο (και) των ευρωπαϊκών μητροπολιτικών συγκροτημάτων/αστικών κέντρων /(ημι)υπαίθριου χώρου.

Το έδαφος της ΕΕ, -η ίδια της η Γεωγραφία- δεν είναι «ουδέτερο», ιδίως σε συνθήκες οξύτατου ανταγωνισμού μεταξύ των δυνάμεων, που συνδιαμορφώνουν το γίγνεσθαι της Υδρογείου στην Oικουμενική σκακιέρα.

Άλλωστε ποτέ δεν ήταν, περισσότερο ή λιγότερο, παρόλο τις ουδέτερες προσεγγίσεις από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και εταίρους -με την εξαίρεση των πρωτοβουλιών του Potsdam να επιβεβαιώνει τον κανόνα.

Μια Ευρωπαϊκή Πολιτική για τον Χώρο, σύστοιχη με τις απαιτήσεις αντιμετώπισης των δυναμικά αναδυόμενων νέων διεθνών προσκλήσεων, είναι επιβεβλημένη.

Κύριοι προσανατολισμοί μιας τέτοιας στρατηγικής θα μπορούσε να είναι

• Σαφή πολιτική στόχευση για ανάληψη Χωρικής Ευρωπαϊκής Πολιτικής, με ρητές θεσμικές δεσμεύσεις.
• Προώθηση μιας σύγχρονης ολιστικής Στρατηγικής Επίτευξης των τεθέντων στόχων για το σύνολο του Ευρωπαϊκού εδάφους, με τα αστικά κέντρα -ανεξάρτητου κλίμακος- ως δομικά στοιχεία του.
• Ενδυνάμωση των επιμέρους δράσεων/ενεργειών, όπως αυτές προκύπτουν από τις τομεακές πολιτικές της ΕΕ & ενίσχυση του συντονισμού, στη βάση ενός αποτελεσματικού εργαλείου.
• Η «Ευρωπαϊκή Ατζέντα για της Πόλεις» έχει (επανα)προτείνει σχετική πλατφόρμα. Ο συντονισμός εντάσσεται σε μια Ενωσιακή Αστική Πολιτική -υπερβαίνοντας τις αποσπασματικές επεμβάσεις οι κοινοτικές ενισχύσεις. Συνδέονται κατά τρόπο ουσιώδη με την Χωροταξική/Αστική Πολιτική σε επίπεδο ΕΕ.
• Συγκρότηση ενός Ευρωπαϊκού Αστικού Συστήματος -ιεραρχημένου, ως εξέλιξη των παρωχημένων Πλαισίων- στη βάση Δικτύων (ΤΕΝ, Ενέργειας, Ψηφιακών).

Το Γαλλικό Χωροταξικό πρότυπο “Metropoles d’Equilibre” & των “Poles d’appuis” [1965], για την αντιστροφή του υπερτροφισμού της Γαλλικής πρωτεύουσας [Paris et le desert Francais, Jean-François Gravier], και την επανισορροπία του εδάφους της, θα μπορούσε να αποτελέσει σημείο αναφοράς παραμένει ως σύλληψη, σε βασικές του πτυχές, εντυπωσιακά επίκαιρο.

Η ευρωπαϊκή χωρική άρθρωση θα μπορούσε να δομηθεί σε: Μητροπολιτικούς Πόλους Ευρωπαϊκής Διεθνούς επιρροής/ Διαπεριφερειακά ισχυρά αστικά συγκροτήματα -πόλους / Αστικά κέντρα «εξισορρόπησης / υπαίθριος / ημιαστικός / ημιαγροτικός χώρος σαφώς αναβαθμισμένος.

Ένα τέτοιο Σχέδιο, ενσωματώνει τους στρατηγικής σημασίας Χωρικούς Διαδρόμους και θα αποτελέσει τη βάση σύνδεσης Β-Ν & Α-Δ .

Δημιουργεί, στο πλαίσιο των άλλων κοινοτικών στρατηγικών, τις εδαφικές προϋποθέσεις χωρικής συνεκτικότητας, αναδεικνύοντας και ενισχύοντας περαιτέρω, τις μεταβλητές που τις συναπαρτίζουν.

Συνεχίζει τις προσπάθειες αντιμετώπισης των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής, σε συνάρτηση με το αστικό περιβάλλον.

Λειτουργεί επικουρικά στην επίλυση σύγχρονων προβλημάτων που απορρέουν από την επικέντρωση του τουριστικού προϊόντος σε συγκεκριμένους προορισμούς, όπως και από φαινόμενα κοινωνικής έξωσης (gentrification) και από τις επιπτώσεις των βραχυχρόνιων μισθώσεων. Τάσεις, με διεθνές πρόσημο, οι οποίες αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά σε επίπεδο ΕΕ.

Δίνει έμφαση στη στέγαση, στην ενεργειακή αυτονομία, στην επισιτιστική επάρκεια.

Αναδεικνύεται & ενισχύεται το στρατηγικό κεφάλαιο των ΟΤΑ στο γεωστρατηγικό γίγνεσθαι, οι οποίοι καθίστανται κρίσιμοι πολιτικοί εταίροι και «συνομιλητές»

Είναι τα κράτη μέλη οι αποκλειστικοί υπεύθυνοι / αρμόδιοι συγκρότησης των Εθνικών τους Χωροταξικών Σχεδίων.

Η ΕΕ, διατηρεί (τον) ρόλο για τη μεταξύ τους συμβατότητα και ενθυλάκωση του ενωσιακού “aquis”, όπως εξάλλου υπαγορεύουν οι Συνθήκες.

Στην τρέχουσα συγκυρία επαναπροσδιορισμού της «Ευρωπαϊκής Αρχιτεκτονικής» -της Πολιτικής δηλαδή, Θεσμικής, Διοικητικής & της Γεωγραφικής της άρθρωσης- το έδαφος της ΕΕ, παραμένει ένα κεφάλαιο πλημμελώς αξιοποιημένο, μη επαρκώς εντεταγμένο στις ευρωπαϊκές προτεραιότητες, ιδωμένο δίχως οραματικές στοχεύσεις, παρά τις μοναδικές δυνατότητες που προσφέρει η Αστική Γεωγραφία της Γηραιάς Ηπείρου. Η συγκρότηση μιας κοινής Χωροταξικής Στρατηγικής των 27, συνιστά προαπαιτούμενο συνοχής, ανταγωνιστικότητος και λειτουργικής ολοκλήρωσης του ενοποιητικού εγχειρήματος.

Η αλλαγή σελίδας, εναπόκειται στην Πολιτική, όπως και η ευθύνη.

Σημείωση

Για την πληρέστερη κατανόηση της προσέγγισης -ανοιχτής σε διάλογο- του συντάκτη, για θέματα Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Γεωστρατηγικής Χωροταξίας, παρατίθενται περαιτέρω πηγές:

Σταύρος Τσέτσης:

• Πολεοδομικές αναβαθμίσεις και κοινοτική συνεισφορά, προς μια νέα φάση. Ελλάδα / ΕΟΚ τεύχος 12, Νοέμβριος 1988.
• Ενιαία Εσωτερική Αγορά και Ευρωπαϊκή Χωροταξική Πολιτική «Το Βήμα», 9 Δεκεμβρίου, 1990.
• Η Ευρωπαϊκή Ενοποίηση και η Κοινοτική Χωροταξία. «Καθημερινή», 15, 16, 19 Ιουνίου 1991.
• Προς μία Ευρωπαϊκή Χωροταξική Πολιτική. Αστικοί Μετασχηματισμοί σε μια μετεξελισσόμενη Ευρώπη. Εκδόσεις Παπαζήσης 1996. Πρόλογος: CarloRipa di Meana, μέλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με αρμοδιότητα το Περιβάλλον.
• Ο Ευρωπαϊκός Χώρος στο πέρασμα στον 21^οαιώνα. Παγκοσμιοποίηση, το μέλλον των Ευρωπαϊκών Αστικών Συστημάτων & η ανάδυση της Γεωχωροταξίας. Εκδόσεις Παπαζήση, 2001. Πρόλογος: Magda Aelvoet, Υπουργός Περιβάλλοντος του Βελγίου.
• (Συλλογικό) Μνήμη & Αστικό Φαινόμενο. Πολεοδομικές Πολιτικές για την Προστασία και Ανάδειξη Ιστορικών Ιστών, Μνημείων και Τόπων. Ευρωπαϊκή εμπειρία και προοπτικές. Εκδόσεις Μίλητος, 2018. Πρόλογος: AntonioTajani, Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
• Αναπτυξιακά Αρχέτυπα & Γεωχωροταξία σε μια Ευρώπη σε Μεταλλαγή. AmmonBooks, 2022.

*Πολεοδόμου