Του Σταύρου Χρ. Τσέτση*
Η ανάπτυξη της Δυτικής Αττικής άρχισε ουσιαστικά τη δεκαετία του 50, -γύρω από τις πρώτες βιομηχανικές εγκαταστάσεις, οι οποίες είχαν χωροθετηθεί από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τον 2ο Παγκόσμιο πόλεμοˑ κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, ακολούθησε μία αποφασιστική βιομηχανική επέκταση, η οποία την κατέστησε ένα από τα σημαντικότερα βιομηχανικά και ενεργειακά κέντρα της χώρας.
Η βίαια μεταπολεμική αστικοποίηση της πρωτεύουσας και η ασύμμετρη διόγκωση της Δυτικής πλευράς του Λεκανοπεδίου.
Στις επόμενες δύο δεκαετίες, η παραγωγική της άρθρωση χαρακτηρίστηκε από περαιτέρω διόγκωση με την εγκατάσταση μικρότερων μονάδωνˑ παράλληλα σημειώθηκε τάση εγκαθίδρυσης αποθηκευτικών χώρων / εφοδιαστικής, η οποία συνέχισε με ένταση.
Το ενδιαφέρον για επιπρόσθετη επέκταση που ακολούθησε, συνέπεσε τόσο με τις ευρωπαϊκές κατευθύνσεις για εναλλακτικές μορφές ενέργειας, όσο και την εμφανή ανάγκη για μετάβαση από μια, περισσότερο ή λιγότερο, μη σχεδιασμένη συγκέντρωση, σε ένα σύνθετο και ολοκληρωμένο σύστημα παραγωγής/μεταφορών/ εφοδιαστικής και βιώσιμης άρθρωσης με τους οικιστικούς ιστούς και το περιβάλλον.
Η αναπτυξιακή βαρύτητα της Δυτικής Αττικής αποτυπώνεται και σε ποσοτικά δεδομένα: Σύμφωνα με την απογραφή πληθυσμού το 2021, η Περιφερειακή Ενότητα αριθμούσε 164.864 κατοίκους, παρουσιάζοντας αύξηση 2,4% σε σχέση με το 2011, ενώ η έκτασή της προσεγγίζει τα 1003 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Παράλληλα στοιχεία του Στατιστικού Μητρώου Επιχειρήσεων της ΕΛΣΤΑΤ για το 2019, κατέγραψαν13.535 νομικές μονάδες, κύκλο εργασιών περίπου 7,2 δισ ευρώ και 63.961 απασχολούμενους. Τα μεγέθη αυτά υπογραμμίζουν την οικονομική και κοινωνική κλίμακα της περιοχής και ενισχύουν την ανάγκη μιας ολοκληρωμένης αναπτυξιακής προσέγγισης, η οποία θα υπερβαίνει την αποσπασματική αντιμετώπιση των επιμέρους παραγωγικών και χωρικών ενοτήτων.
Το μέτρο των δυσλειτουργιών, οι τεχνικές εξορθολογισμού και η στρατηγική συνεργειών & καινοτομίας
Οι ουσιαστικά μη προγραμματισμένες διάσπαρτες εγκαταστάσεις και η δημιουργία άτυπων βιομηχανικών συγκεντρώσεων, είχαν σοβαρές επιπτώσεις, με ορατότερες εκδηλώσεις: τις σοβαρές συγκρούσεις χρήσεων γης, την οξύτατη περιβαλλοντική επιβάρυνση και τη συσσώρευση πολλαπλού χαρακτήρα οχλήσεων, το ανεπαρκές πλέγμα συγκοινωνιακών υποδομών, τον αυξημένο κίνδυνο από ακραία φαινόμενα που συνδέονται με την πολιτική προστασία και τον υποβαθμισμένο δομημένο χώρο.
Παράλληλα, η διάχυση των ωφελειών από τον παραγωγικό, στον κοινωνικό ιστό, υπήρξε περιορισμένη, σε σχέση με τις δυνατότητες και το κόστος εγκατάστασης και λειτουργίας του πρώτου.
Η έλλειψη κατάλληλης υποδομής και ο ασύμβατος σχεδιασμός -χωροταξίας, μεταφορών και παραγωγικών δραστηριοτήτων, δεν επέτρεψαν τη δημιουργία συνεργειών μεταξύ βιομηχανίας, βιοτεχνίας, ναυπηγοεπισκευαστικών δραστηριοτήτων, τεχνολογικής καινοτομίας.
Οι νέες τάσεις και η ανάγκη επανοργάνωσης. Σε αναζήτηση προτύπου
Λαμβάνοντας υπόψη:
-την αδήριτη ανάγκη άμβλυνσης χρόνιων αγκυλώσεων και παθογενειών, οι οποίες πέραν των άλλων, αντιστρατεύονται στην παραγωγικότητα, ελκυστικότητα/ ανταγωνιστικότητα του συνόλου της Αττικήςˑ καθιστώντας σαφές ότι δεν μπορούν να προσεγγιστούν σχεδιαστικά μεμονωμένα, παρά μόνον ολιστικάˑ
-το νέο ενεργειακό τοπίο στη διεθνή σκηνή και ο κομβικός χαρακτήρας της εξεταζόμενης περιοχήςˑ
-την αναζωογόνηση των ναυπηγικών/ναυπηγοεπισκευαστικών δραστηριοτήτων στο παράκτιο μέτωποˑ
-τις προοπτικές αναδιάρθρωσης βιομηχανικών δομών κλίμακοςˑ
-ότι κυρίως υλοποιούνται συγκοινωνιακά μεγάλα τεχνικά έργα και προγραμματίζονται άλλα, τεχνικού και κοινωνικού χαρακτήρα.
-τις τάσεις νέων χωροθετήσεων εφοδιαστικής και του δευτερογενούς τομέαˑ
-τον νέο ρόλο που καλείται να διαδραματίσει η ευρύτερη περιοχή της Ελευσίνας [αναβάθμιση λιμενικών εγκαταστάσεων], πρωτίστως, λόγω των γεωοικονομικών & γεωπολιτικών ανακατατάξεωνˑ
-το δραματικό έλλειμμα οργανωμένων χώρων υποδομής παραγωγικών δραστηριοτήτωνˑ
-τη μη ύπαρξη τεχνολογικά προηγμένων δομών Ε&Τ και σύνδεσής τους με το ευρύτερο παραγωγικό περιβάλλονˑ
-ότι τα παραπάνω της στερούν τη δημιουργία οικοσυστήματος συνεργασιών/συνεργειών, καθίσταται επομένως αναγκαίο ένα ολοκληρωμένο Σχέδιο άρσης των διαρθρωτικών αντιφάσεων της περιοχής, με ιδιαίτερο βάρος στην εθνική παραγωγική διαδικασία και τη σύζευξή της με την ποιότητα ζωής, τον φυσικό και δομημένο χώρο.
Επιπρόσθετο λόγο αποτελούν οι δημοσιονομικές προοπτικές της νέας προγραμματικής περιόδου της ΕΕ μετά το 2028, η οποία επιτάσσει τη συγκρότηση ενός νέου «Αναπτυξιακού Υποδείγματος» για τη Δυτική Αττική.
Η εξέταση του πλέον κρίσιμου ερωτήματος -«Ποιο αναπτυξιακό μοντέλο και πώς αυτό υλοποιείται»- περνάει από την διερεύνηση ζωτικών παραγόντων που επηρεάζουν τις διαδικασίες σχεδιασμού- προγραμματισμού, στις βασικές κλίμακες: ΕΕ, Εθνική, Περιφερειακή/Τοπική.
Η Βιομηχανική Πολιτική της ΕΕ ως άξονας κατευθύνσεων
Η βιομηχανική πολιτική της ΕΕ, της τρέχουσας περιόδου, αποσκοπεί στη διαμόρφωση μιας ανταγωνιστικής, τεχνολογικά προηγμένης, ανθεκτικής & περιβαλλοντικά βιώσιμης ευρωπαϊκής παραγωγικής βάσης.
Οργανώνεται δε, στη βάση των αλληλοεξαρτώμενων στόχων που ακολουθούν:
- Ενδυνάμωση της συνολικής ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας του επιχειρηματικού «τοπίου» στο νέο οικουμενικό περιβάλλον & ενίσχυση της καινοτομίας. Κεντρικός άξονας, η αντιμετώπιση του ενεργειακού κόστους και η ισχυροποίηση των τεχνολογιών αιχμήςˑ
- Καινοτομία, τεχνολογική αυτάρκεια & περιορισμός εξαρτήσεων σε κρίσιμους τομείς Τ&Εˑ
- Απανθρακοποίηση και ενεργειακή μετάβαση μέσω μετασχηματισμού της βιομηχανικής παραγωγής προς χαμηλότερες εκπομπές, ΑΠΕ και καθαρότερες παραγωγικές τεχνολογίεςˑ
- Ανθεκτικότητα σε κρίσεις & ανακατατάξειςˑ
- Απασχόληση, μέσω στήριξης ΜΜΕ και ενδυνάμωση των στόχων αντιμετώπισης των επιπτώσεων της μετάβασης & Συνοχήςˑ
- Ισχυροποίηση της Ευρωπαϊκής παρουσίας στο αναδυόμενο παγκοσμοποιημένο σκηνικό.
Η στρατηγική επίτευξης των στοχεύσεων -όπως αυτές αποτυπώνονται στην Πράσινη Συμφωνία, την Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας, το Clean Industrial Deal (2025)- βασισμένη στην ενίσχυση της προσφοράς, τη διαμόρφωση της ζήτησης, στον συντονισμό δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων και στη στρατηγική διαχείριση της αλληλεξάρτησης, έχει τις εξής κατευθύνσεις:
Βιομηχανική ανταγωνιστικότητα, ψηφιακό μετασχηματισμό, πράσινη μετάβαση, στρατηγικοί για την ΕΕ κλάδοι, πρώτες ύλες, ΜΜΕ, εξωστρέφεια οικονομικής πολιτικής, εδαφική & περιφερειακή διάσταση.
Στην τελευταία -την εδαφική διάσταση, τη βιομηχανία, τον χώρο και την περιφερειακή ανάπτυξη- αναγνωρίζεται ότι η βιομηχανική πολιτική ενέχει άμεση εδαφική διάσταση. Διαπίστωση η οποία -και αυτή- αφορά άμεσα την εξεταζόμενη θεματική, η οποία δεν έχει ληφθεί αρκούντως υπόψη ή και αγνοήθηκε.
Συναρτάται δε ευθέως με το ειδικό χωροταξικό πλαίσιο για τη βιομηχανία και την εφοδιαστική αλυσίδα της χώρας, το οποίο θεσμοθετήθηκε με ΚΥΑ στις 28.8.2026 και συνιστά την εθνική σχεδιαστική/θεσμική κλίμακα για τον τομέα και το επόμενο βήμα στην τρέχουσα διερεύνηση.
Η νευραλγική διάσταση της χωρικής διάταξης
Από τις στρεβλώσεις στον μεσο-μακροχρόνιο εξορθολογισμό
Η αντιμετώπιση της υφιστάμενης χωροταξικής δυσλειτουργίας, δεν μπορεί να ανατραπεί, μεσο-μακροχρόνια, στη βάση των επιμέρους πολεοδομικών σχεδίων ενοτήτων, που συναπαρτίζουν τη Δυτική Αττική.
Δεν είναι μόνο οι αδυναμίες του συστήματος παραγωγής χώρου, που αντανακλώνται σε αυτά, ούτε (μόνον) η ανεπαρκής εστίαση του ισχύοντος Ρυθμιστικού Σχεδίου της Αθήνας, στην περιοχή. Είναι η ίδια η φύση των οξύτατων προβλημάτων που την ταλανίζουν, η οποία δεν επιτρέπει κατακερματισμένες ενέργειες βελτίωσης.
Το Εθνικό Πλαίσιο Χωροταξίας για τη βιομηχανία και την εφοδιαστική αλυσίδα, γενικά συνιστά ένα θετικό βήμα. Ενσωματώνει κοινοτικές δεσμεύσεις όπως τη βιομηχανική πολιτική της ΕΕ, την Ενωσιακή στρατηγική για τις Μεταφορές, και το Περιβάλλον, για να αναφερθούν οι χαρακτηριστικότερες.
Για τη Δυτική Αττική προβλέπει τη δημιουργία υποδοχέων και αναβάθμιση του ρόλου της Ελευσίνας, ως πόλου βιομηχανίας και εφοδιαστικής. Είναι ωστόσο η ειδίκευση των μέτρων, το κρίσιμο σημείο και ιδίως η σχεδιαστική διάσπαση των χωρικών ρυθμίσεων.
Επιπλέον μια ενδεχόμενη επέκταση προς την ευρύτερη περιοχή της Μάντρας -πιθανώς γραμμικής τυπολογίας λόγω γεωμορφολογίας- με παραπληρωματικές δραστηριότητες του «Υψηλού Τριτογενή» και δομών Ε&Τ&Α, θα έδινε μια βιώσιμη προοπτική, σύστοιχη με τις διεθνείς τεχνολογικές απαιτήσεις και το δυναμικό της.
Δυτική Αττική: Νέες εξελίξεις & μετασχηματισμοί. Από τις τάσεις στη συγκρότηση πολιτικής
Ο μετασχηματισμός της Δυτικής πλευράς του Λεκανοπεδίου, από ένα ισχυρό, πλην «πιεσμένο» και εν πολλοίς «πεπερασμένο» στην υπάρχουσα μορφή- πλέγμα παραγωγής και διακίνησης, μεταφόρτωσης/εφοδιαστικής σε έναν πολυπολικό κόμβο τεχνολογίας, αναβαθμισμένου παραγωγικά, βασισμένου στην καινοτομία/ ενέργεια/ ναυπηγική/ μεταφορές διαμετακόμιση, σε ένα σαφώς βελτιωμένο φυσικό & οικιστικό περιβάλλον, αποτελεί τη μετέπειτα φάση και πρώτη προτεραιότηταˑ νευραλγική για την ίδια την πρωτεύουσα, τη χώρα, την υπόλοιπη Ευρώπη και διεθνώς. Η ορθολογική συν-πλοκή, προκαλεί συνέργειες και πολλαπλά οφέληˑ απαραίτητους συντελεστές για τη μετεξέλιξη της σε έναν διεθνή κόμβο, εντασσόμενου σε αντίστοιχα οικουμενικά δίκτυαˑ και γενικότερα, συνδυαστικά δε με το ιστορικό της αποτύπωμα– έναν χώρο διεθνούς αναφοράς.
Απαιτείται στρατηγική και ένα νέο «Αναπτυξιακό Σχέδιο για τη Δυτική Αττική» & τα κατάλληλα θεσμικά αναπτυξιακά και χωροταξικά εργαλεία.
Οι βασικές προϋποθέσεις υφίστανται ή μπορούν να αναδειχθούν
Ιδίως, ενόψει της νέας Ευρωπαϊκής Προγραμματικής Περιόδου 2028-2034, η οποία αναμένεται να αναδιαμορφώσει κύριους συντελεστές που συναπαρτίζουν το αναπτυξιακό της τοπίο: [Διαρθρωτική, Μεταφορών, ΚΑΠ, Ενέργειας, Περιβάλλοντος, Πολιτισμού, Ε&Τ]ˑ οι οποίες θα καθορίσουν -θεσμικά και χρηματοδοτικά-, σε ικανό βαθμό, το ειδικό βάρος, τη μορφή & το αναπτυξιακό της μέλλον.
Είναι γεγονός ότι για τη διαμόρφωση των παραπάνω στρατηγικών, η χώρα μας συμμετέχει ισότιμα, στους κόλπους των ευρωπαϊκών θεσμών. Αυτό συνιστά έναν επιπλέον λόγο για τον οποίο η αναπτυξιακή στρατηγική της Δυτικής Αττικής οφείλει να προηγηθεί και να συγκροτήσει τη δική της πολιτική, το δικό της πρότυπο.
Παρατηρήσεις:
- Το Γραφείο «Σταύρος Τσέτσης & Συνεργάτες» έχει συντάξει το «Αναπτυξιακό Σχέδιο για τη Δυτική Αττική» -βάση για διαρθρωτικές παρεμβάσεις της Κοινότητος, στο πλαίσιο της Δεύτερης Προγραμματικής Περιόδου [1994-1999].
Μεταξύ των συνεργατών: Α. Αραβαντινός Καθ. ΕΜΠ, Α. Γιώτης Καθ. ΕΜΠ, F. Berlanda Καθ. IUAV, P. Somma Καθ. IUAV, V. Bettini Καθ. IUAV, Θ. Βλαστός Δρ. ΕΜΠ, Δ. Τριανταφυλλίδης, Αρχιτέκτων Μηχανικός, Γ. Αμπατζόγλου Δρ. Χημικός Μηχανικός.
- Τη βάση του παρόντος, (επικαιροποιημένου) κειμένου, αποτελεί η παρέμβαση του Σταύρου Χρ. Τσέτση, στο Συνέδριο (23.6.2025) που διοργάνωσε ο «Σύνδεσμος Επιχειρήσεων Δυτικής Αττικής» και το Γραφείο του, με αντικείμενο: «Επιχειρηματικότητα, Καινοτομία και Ανάπτυξη σε Περιόδους Μετάβασης. Η Δυτική Αττική ως αναδυόμενος πολυπολικός χώρος Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητος».
- Πολυπολικότητα: Λειτουργικά διασυνδεδεμένο παραγωγικό σύστημα, συμπληρωματικό-τητα, δικτυακές σχέσεις, παραγωγή συνεργειών, ενεργειακοί, ναυπηγικοί/ναυπηγοεπισκευα-στικοί, Μεταφορές/Εφοδιαστική, Παραγωγική/Δευτερογενής/-«Υψηλός Τριτογενής»- δραστηριότητες προηγμένου τριτογενούς τομέα, υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Πηγές:
Για την πληρέστερη κατανόηση της μεθοδολογίας των προτεινόμενων χωρικών παρεμβάσεων (και) στη Δυτική Αττική, θα ήταν ενδεχομένως χρήσιμα τα κάτωθι άρθρα:
Σταύρος Χρ. Τσέτσης
- Ευρωπαϊκές Πολιτικές, ο Λαβύρινθος της Χωροταξίας και οι μετέωροι ΟΤΑ Newideas.gr, 7.4.2026
- Σε Αναζήτηση της Ευρωπαϊκής Πολιτικής για το Χώρο, Newideas.gr 4.2026
- Γεωχωροταξία και το Μέλλον της Πρωτεύουσας, Newideas.gr 23.10.2026
*Δρ. ΕΜΠ
